Kevaṭṭasutta๑๑ เกวัฏฏสูตร
Evaṁ me sutaṁ—
evaṁ me → evamme (th) | evaṁ → evam (pts)ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้
ekaṁ samayaṁ bhagavā nāḷandāyaṁ viharati pāvārikambavane.
nāḷandāyaṁ → nālandāyaṁ (sya-all) | Pāvārikambavane → Sct Pavārik-. (pts note)สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ
Atha kho kevaṭṭo gahapatiputto yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinno kho kevaṭṭo gahapatiputto bhagavantaṁ etadavoca:
kevaṭṭo → kevaḍḍho (bj); kevaddho (pts) | kevaḍḍho → kevaṭṭo (bj: sīmu) | Kevaddho → Bm Kevaḍḍho (Sc occasionally Kevaṭṭo). (pts note) | atha kho → athakho (th) | kevaṭṭo gahapatiputto → kevaddho gahapati-putto (pts) | tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)สวนมะม่วงของปาวาริกเศรษฐี เขต เมืองนาลันทา ครั้งนั้นบุตรคหบดีชื่อเกวัฏฏะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ กราบพระผู้มีพระภาคแล้ว นั่งอยู่ ณ ที่สมควร ได้กราบทูลว่า
“ayaṁ, bhante, nāḷandā iddhā ceva phītā ca bahujanā ākiṇṇamanussā bhagavati abhippasannā.
nāḷandā → nālandā (sya-all) | phītā → MSS. pītā. (pts note) | ceva → eva (pts) | ākiṇṇamanussā → ākiṇṇa-manussā (pts)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมืองนาลันทามั่งคั่งอุดมสมบูรณ์ มีประชากรมาก มีพลเมืองหนาแน่นที่ล้วนเลื่อมใส ในพระผู้มีพระภาค
Sādhu, bhante, bhagavā ekaṁ bhikkhuṁ samādisatu, yo uttari manussadhammā iddhipāṭihāriyaṁ karissati;
uttari manussadhammā → uttarimanussadhammā (my, bjt, th) | uttari manussadhammā iddhipāṭihāriyaṁ → uttari-manussadhammā iddhi-pāṭihāriyaṁ (pts)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาสเถิด ขอพระผู้มี พระภาคโปรดมีพระบัญชาให้ภิกษุสักรูปหนึ่งที่พอจะแสดงอิทธิปาฏิหาริย์โดย อุตตริมนุสสธรรม ได้
evāyaṁ nāḷandā bhiyyoso mattāya bhagavati abhippasīdissatī”ti.
nāḷandā → nālandā (sya-all) | bhiyyoso mattāya → bhiyyosomattāya (bjt)ซึ่งจะทำให้ชาวเมืองนาลันทาพากันเลื่อมใสในพระผู้มีพระ ภาคมากขึ้นสุดจะประมาณ”
Evaṁ vutte, bhagavā kevaṭṭaṁ gahapatiputtaṁ etadavoca:
kevaṭṭaṁ → kevaḍḍhaṁ (bj); kevaddhaṁ (pts) | kevaṭṭaṁ gahapatiputtaṁ etadavoca → kevaddhaṁ gahapati-puttaṁ etad avoca (pts)เมื่อเขากราบทูลอย่างนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า
“na kho ahaṁ, kevaṭṭa, bhikkhūnaṁ evaṁ dhammaṁ desemi:
kevaṭṭa → kevaḍḍha (bj); kevaddha (pts)“เกวัฏฏะ เราไม่ได้แสดง ธรรมแก่ภิกษุอย่างนี้ว่า
‘etha tumhe, bhikkhave, gihīnaṁ odātavasanānaṁ uttari manussadhammā iddhipāṭihāriyaṁ karothā’”ti.
uttari manussadhammā → uttarimanussadhammā (my, bjt, th) | uttari manussadhammā iddhipāṭihāriyaṁ → uttari-manussa-dhammā iddhi-pāṭihāriyaṁ (pts)มาเถิด พวกเธอจงแสดงอิทธิปาฏิหาริย์ด้วยอุตตริมนุสสธรรมแก่คฤหัสถ์ผู้นุ่งห่มผ้าขาว”
Dutiyampi kho kevaṭṭo gahapatiputto bhagavantaṁ etadavoca:
kevaṭṭo → kevaḍḍho (bj); kevaddho (pts) | dutiyampi → dutiyam pi (pts) | kevaṭṭo gahapatiputto → kevaddho gahapati-putto (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)แม้ครั้งที่ ๒ บุตรคหบดีชื่อเกวัฏฏะก็กราบทูลว่า
“nāhaṁ, bhante, bhagavantaṁ dhaṁsemi;
dhaṁsemi api ca → ṭhapesiṁ apica (sya-all) | dhaṁsemi → Sc dhammaṁ desemi; Sd desemi (each twice). (pts note)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ
api ca evaṁ vadāmi:
api ca → apica (th)ข้าพระองค์ไม่ได้คาดคั้นพระผู้มีพระภาคเลย
‘ayaṁ, bhante, nāḷandā iddhā ceva phītā ca bahujanā ākiṇṇamanussā bhagavati abhippasannā.
nāḷandā → nālandā (sya-all) | ākiṇṇa-manussā → Sd twice adds subhikkhā va (as in M. P. S. p. 55). (pts note) | ceva → eva (pts)แต่ข้าพระองค์ขอกราบทูลอย่างนี้ว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมืองนาลันทามั่งคั่งอุดมสมบูรณ์ มีประชากรมาก มีพลเมือง หนาแน่นที่ล้วนเลื่อมใสในพระผู้มีพระภาค
Sādhu, bhante, bhagavā ekaṁ bhikkhuṁ samādisatu, yo uttari manussadhammā iddhipāṭihāriyaṁ karissati;
uttari manussadhammā → uttarimanussadhammā (my, bjt, th) | uttari manussadhammā iddhipāṭihāriyaṁ → uttarimanussa-dhammā iddhi-pāṭihāriyaṁ (pts)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส เถิด ขอพระผู้มีพระภาคโปรดมีพระบัญญัติให้ภิกษุสักรูปหนึ่งที่พอจะแสดง อิทธิปาฏิหาริย์โดยอุตตริมนุสสธรรมได้
evāyaṁ nāḷandā bhiyyoso mattāya bhagavati abhippasīdissatī’”ti.
nāḷandā → nālandā (sya-all) | bhiyyoso mattāya → bhiyyosomattāya (bjt) | abhippasīdissatīti → abhipasīdissatīti (pts)ซึ่งจะทำให้ชาวเมืองนาลันทาพากันเลื่อมใส ในพระผู้มีพระภาคมากขึ้นสุดจะประมาณ”
Dutiyampi kho bhagavā kevaṭṭaṁ gahapatiputtaṁ etadavoca:
kevaṭṭaṁ → kevaḍḍhaṁ (bj); kevaddhaṁ (pts) | dutiyampi → dutiyam pi (pts) | kevaṭṭaṁ gahapatiputtaṁ etadavoca → kevaddhaṁ gahapati-puttaṁ etad avoca (pts)
“na kho ahaṁ, kevaṭṭa, bhikkhūnaṁ evaṁ dhammaṁ desemi:
kevaṭṭa → kevaḍḍha (bj); kevaddha (pts)
‘etha tumhe, bhikkhave, gihīnaṁ odātavasanānaṁ uttari manussadhammā iddhipāṭihāriyaṁ karothā’”ti.
uttari manussadhammā → uttarimanussadhammā (my, bjt) | odātavasanānaṁ uttari manussadhammā iddhipāṭihāriyaṁ → odāta-vasanānaṁ uttari-manussa-dhammā iddhi-pāṭihāriyaṁ (pts)
Tatiyampi kho kevaṭṭo gahapatiputto bhagavantaṁ etadavoca:
kevaṭṭo → kevaḍḍho (bj); kevaddho (pts) | tatiyampi → tatiyam pi (pts) | kevaṭṭo gahapatiputto → kevaddho gahapati-putto (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)แม้ครั้งที่ ๓ บุตรคหบดีชื่อเกวัฏฏะก็กราบทูลว่า
“nāhaṁ, bhante, bhagavantaṁ dhaṁsemi;“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ
api ca evaṁ vadāmi:ข้า พระองค์ไม่ได้คาดคั้นพระผู้มีพระภาคเลย
‘ayaṁ, bhante, nāḷandā iddhā ceva phītā ca bahujanā ākiṇṇamanussā bhagavati abhippasannā.
ceva → eva (pts) | ākiṇṇamanussā → ākiṇṇa-manussā (pts)ฯลฯ
Sādhu, bhante, bhagavā ekaṁ bhikkhuṁ samādisatu, yo uttari manussadhammā iddhipāṭihāriyaṁ karissati.
uttari manussadhammā → uttarimanussadhammā (my, bjt) | uttari manussadhammā iddhipāṭihāriyaṁ → uttarimanussa-dhammā iddhi-pāṭihāriyaṁ (pts)
Evāyaṁ nāḷandā bhiyyoso mattāya bhagavati abhippasīdissatī’”ti.
bhiyyoso mattāya → bhiyyosomattāya (bjt)พากันเลื่อมใสในพระผู้มีพระภาค มากขึ้นสุดจะประมาณ”
1. Iddhipāṭihāriyaปาฏิหาริย์ ๓ อย่าง
“Tīṇi kho imāni, kevaṭṭa, pāṭihāriyāni mayā sayaṁ abhiññā sacchikatvā paveditāni.
kevaṭṭa → kevaḍḍha (bj); kevaddha (pts)ตรัสว่า “เกวัฏฏะ เราทำให้แจ้งปาฏิหาริย์ ๓ อย่างนี้ ด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วจึงได้ประกาศให้รู้กัน
Katamāni tīṇi?ปาฏิหาริย์ ๓ อย่างคืออะไรบ้าง คือ
Iddhipāṭihāriyaṁ, ādesanāpāṭihāriyaṁ, anusāsanīpāṭihāriyaṁ.
anusāsanīpāṭihāriyaṁ → anusāsanīpāṭihāriyanti (bj); anusāsanipāṭihāriyaṁ (sya-all) | ādesanāpāṭihāriyaṁ anusāsanīpāṭihāriyaṁ → ādesanā-pāṭihāriyaṁ anusāsani-pāṭihāriyaṁ (pts)อิทธิปาฏิหาริย์ อาเทสนาปาฏิหาริย์ และอนุสาสนีปาฏิหาริย์
Katamañca, kevaṭṭa, iddhipāṭihāriyaṁ?
kevaṭṭa → kevaḍḍha (bj) | katamañca kevaṭṭa iddhipāṭihāriyaṁ → katamañ ca kevaddha iddhi pāṭihāriyaṁ (pts)เกวัฏฏะ ก็อิทธิปาฏิหาริย์เป็นอย่างไร คือ
Idha, kevaṭṭa, bhikkhu anekavihitaṁ iddhividhaṁ paccanubhoti—ekopi hutvā bahudhā hoti, bahudhāpi hutvā eko hoti; āvibhāvaṁ tirobhāvaṁ tirokuṭṭaṁ tiropākāraṁ tiropabbataṁ asajjamāno gacchati seyyathāpi ākāse; pathaviyāpi ummujjanimujjaṁ karoti seyyathāpi udake; udakepi abhijjamāne gacchati seyyathāpi pathaviyaṁ; ākāsepi pallaṅkena kamati seyyathāpi pakkhī sakuṇo; imepi candimasūriye evaṁ mahiddhike evaṁ mahānubhāve pāṇinā parāmasati parimajjati; yāva brahmalokāpi kāyena vasaṁ vatteti.
kevaṭṭa → kevaḍḍha (bj); kevaddha (pts) | āvibhāvaṁ → āvībhāvaṁ (bj) | tirokuṭṭaṁ → tirokuḍḍaṁ (bj, sya-all, pts) | pathaviyāpi → paṭhaviyāpi (bj, pts) | pathaviyaṁ → paṭhaviyaṁ (bj); paṭhaviyā (sya-all) | parāmasati → parimasati (bj, sya-all, pts) | pathaviyāpi ummujjanimujjaṁ → paṭhaviyā ummujjanimmujjaṁ (sya-all) | udakepi abhijjamāne → udake pi abhijjamāno (pts) | imepi candimasūriye → ime pi candimasuriye (pts) | eko → SS eko pi, but see ii. 87. (pts note) | candimasūriye evaṁ mahiddhike evaṁ mahānubhāve → candimasuriye evaṁmahiddhike evaṁmahānubhāve (bjt, th) | anekavihitaṁ iddhividhaṁ → aneka-vihitaṁ iddhi-vidhaṁ (pts) | bahudhāpi → bahudhā pi (pts) | āvibhāvaṁ tirobhāvaṁ tirokuṭṭaṁ tiropākāraṁ → āvi-bhāvaṁ tiro-bhāvaṁ tiro-kuḍḍaṁ tiro-pākāraṁ (pts) | seyyathāpi → seyyathā pi (pts) | pathaviyāpi ummujjanimujjaṁ → paṭhaviyā pi ummujja-nimujjaṁ (pts) | seyyathāpi → seyyathā pi udake (pts) | seyyathāpi pathaviyaṁ ākāsepi → seyyathā pi paṭhaviyaṁ ākāse pi (pts) | imepi candimasūriye → ime pi candima-suriye (pts) | brahmalokāpi → brahma-lokā pi (pts) | vasaṁ vatteti → va saṁvatteti (pts)ภิกษุในธรรมวินัยนี้ แสดงฤทธิ์ได้หลายอย่าง คือ คนเดียวแสดงเป็นหลายคนก็ได้ หลายคนแสดงเป็นคน เดียวก็ได้ แสดงให้ปรากฏหรือให้หายไปก็ได้ ทะลุฝา กำแพง(และ)ภูเขาไปได ้ไม่ติด ขัดเหมือนไปในที่ว่างก็ได้ ผุดขึ้นหรือดำลงในแผ่นดินเหมือนไปในน้ำก็ได้ เดินบนน้ำ โดยที่น้ำไม่แยกเหมือนเดินบนแผ่นดินก็ได้ นั่งขัดสมาธิเหาะไปในอากาศเหมือนนก บินไปก็ได้ ใช้ฝ่ามือลูบคลำดวงจันทร์ดวงอาทิตย์อันมีฤทธิ์มากมีอานุภาพมากก็ได้ ใช้อำนาจทางกายไปจนถึงพรหมโลกก็ได้
Tamenaṁ aññataro saddho pasanno passati taṁ bhikkhuṁ anekavihitaṁ iddhividhaṁ paccanubhontaṁ—ekopi hutvā bahudhā hontaṁ, bahudhāpi hutvā eko hontaṁ; āvibhāvaṁ tirobhāvaṁ; tirokuṭṭaṁ tiropākāraṁ tiropabbataṁ asajjamānaṁ gacchantaṁ seyyathāpi ākāse; pathaviyāpi ummujjanimujjaṁ karontaṁ seyyathāpi udake; udakepi abhijjamāne gacchantaṁ seyyathāpi pathaviyaṁ; ākāsepi pallaṅkena kamantaṁ seyyathāpi pakkhī sakuṇo; imepi candimasūriye evaṁ mahiddhike evaṁ mahānubhāve pāṇinā parāmasantaṁ parimajjantaṁ yāva brahmalokāpi kāyena vasaṁ vattentaṁ.
paccanubhontaṁ ekopi → paccanasubhontaṁ ekampi (bj) | eko → ekaṁ (bj) | āvibhāvaṁ → āvībhāvaṁ (bj) | tirokuṭṭaṁ → tirokuḍḍaṁ (bj, sya-all, pts) | pathaviyāpi → paṭhaviyāpi (bj, pts) | pathaviyaṁ → paṭhaviyaṁ (bj); paṭhaviyā (sya-all) | parāmasantaṁ → parimasantaṁ (bj, sya-all, pts) | pathaviyāpi ummujjanimujjaṁ → paṭhaviyā ummujjanimmujjaṁ (sya-all) | hontaṁ bahudhāpi → bhontaṁ bahudhā pi (pts) | hontaṁ → bhontaṁ (pts) | udakepi abhijjamāne → udake pi abhijjamānaṁ (pts) | imepi candimasūriye → ime pi candimasuriye (pts) | ekampi → eko’pi (bj: sīmu, PTS) | pakkhī sakuṇo → pakkhīsakuṇo (bjt) | candimasūriye evaṁ mahiddhike evaṁ mahānubhāve → candimasuriye evaṁmahiddhike evaṁmahānubhāve (bjt, th) | tamenaṁ → tam enaṁ (pts) | anekavihitaṁ iddhividhaṁ → aneka-vihitaṁ iddhi-vidhaṁ (pts) | ekopi → eko pi (pts) | hontaṁ āvibhāvaṁ tirobhāvaṁ tirokuṭṭaṁ → bhontaṁ āvi-bhāvaṁ tiro-bhāvaṁ tiro-kuḍḍaṁ (pts) | tiropabbataṁ → tiro-pabbataṁ (pts) | seyyathāpi → seyyathā pi (pts) | pathaviyāpi ummujjanimujjaṁ → paṭhaviyā pi ummujja-nimujjaṁ (pts) | seyyathāpi → seyyathā pi udake (pts) | seyyathāpi pathaviyaṁ ākāsepi → seyyathā pi paṭhaviyaṁ ākāse pi (pts) | imepi candimasūriye → ime pi candima-suriye (pts) | brahmalokāpi → brahma-lokā pi (pts) | vasaṁ vattentaṁ → va saṁvattentaṁ (pts)เพราะเหตุนั้น ผู้ใดผู้หนึ่งที่มีศรัทธาเลื่อมใสเห็นภิกษุนั้นแสดงฤทธิ์ได้หลาย อย่าง คือ คนเดียวแสดงเป็นหลายคนก็ได้ ฯลฯ ใช้อำนาจทางกายไปจนถึง พรหมโลกก็ได้
Tamenaṁ so saddho pasanno aññatarassa assaddhassa appasannassa āroceti:
āroceti → Sd Bm ārocesi (and so in 6). (pts note) | tamenaṁ → tam enaṁ (pts)ผู้นั้นจะบอกแก่บุคคลผู้ที่ยังไม่มีศรัทธายังไม่เลื่อมใสว่า
‘acchariyaṁ vata bho, abbhutaṁ vata bho, samaṇassa mahiddhikatā mahānubhāvatā.
abbhutaṁ → abbhūtaṁ (sya-all)‘น่าอัศจรรย์ จริง ไม่เคยปรากฏ สมณะมีฤทธิ์มากมีอานุภาพมากเหลือเกิน
Amāhaṁ bhikkhuṁ addasaṁ anekavihitaṁ iddhividhaṁ paccanubhontaṁ—ekopi hutvā bahudhā hontaṁ, bahudhāpi hutvā eko hontaṁ …pe… yāva brahmalokāpi kāyena vasaṁ vattentan’ti.
ekopi → ekampi (bj) | eko → ekampi (bj) | amāhaṁ → imāhaṁ (sya-all) | ti → All MSS. saṁvattentaṁ (without ti). (pts note) | amāhaṁ → amāham (pts) | anekavihitaṁ iddhividhaṁ → aneka-vihitaṁ iddhi-vidhaṁ (pts) | ekopi → eko pi (pts) | hontaṁ bahudhāpi hutvā eko hontaṁ → bhontam (pts) | brahmalokāpi → brahma-lokā pi (pts) | vasaṁ vattentanti → va saṁvattentan ti (pts)ข้าพเจ้าเพิ่งเคยเห็น ท่านนี้ที่แสดงฤทธิ์ได้หลายอย่าง คือ คนเดียวแสดงเป็นหลายคนก็ได้ ฯลฯ ใช้ อำนาจทางกายไปจนถึงพรหมโลกก็ได้’
Tamenaṁ so assaddho appasanno taṁ saddhaṁ pasannaṁ evaṁ vadeyya:
appasanno taṁ → appasaddho tam (pts) | tamenaṁ → tam enaṁ (pts)เมื่อเป็นเช่นนั้น ผู้ที่ยังไม่มีศรัทธายังไม่เลื่อมใสจะพูดกับผู้ที่มีศรัทธาเลื่อมใส ว่า
‘atthi kho, bho, gandhārī nāma vijjā.
gandhārī → gandhāri (sya-all)‘ท่าน มีวิชาประเภทหนึ่งเรียกว่าคันธาริ
Tāya so bhikkhu anekavihitaṁ iddhividhaṁ paccanubhoti—ekopi hutvā bahudhā hoti, bahudhāpi hutvā eko hoti …pe… yāva brahmalokāpi kāyena vasaṁ vattetī’ti.
bahudhāpi hutvā eko hoti → (bj, pts) | anekavihitaṁ iddhividhaṁ → aneka-vihitaṁ iddhi-vidhaṁ (pts) | ekopi → eko pi (pts) | brahmalokāpi → brahma-lokā pi (pts) | vasaṁ vattetīti → va saṁvattetīti (pts)ภิกษุรูปนั้นแสดงฤทธิ์ได้หลายอย่าง คือ คนเดียวแสดงเป็นหลายคนก็ได้ ฯลฯ ใช้อำนาจทางกายไปจนถึงพรหมโลกก็ได้ เพราะมีวิชานั้น’
Taṁ kiṁ maññasi, kevaṭṭa,
kiṁ maññasi kevaṭṭa → kiṁmaññasi kevaḍḍha (bj) | kevaṭṭa → kevaddha (pts) | kiṁ → kim (pts)เกวัฏฏะ ท่านเข้าใจเรื่องนั้นว่าอย่างไร
api nu so assaddho appasanno taṁ saddhaṁ pasannaṁ evaṁ vadeyyā”ti?
vadeyyāti → vadeyyā ti (bjt)ผู้ที่ยังไม่มีศรัทธายังไม่เลื่อมใสจะพูด กับผู้ที่มีศรัทธาเลื่อมใสอย่างนั้นหรือไม่”
“Vadeyya, bhante”ti.
bhanteti → bhante ti (pts)เขากราบทูลว่า “ต้องพูดแน่ พระพุทธเจ้าข้า”
“Imaṁ kho ahaṁ, kevaṭṭa, iddhipāṭihāriye ādīnavaṁ sampassamāno iddhipāṭihāriyena aṭṭīyāmi harāyāmi jigucchāmi.
kevaṭṭa → kevaḍḍha (bj); kevaddha (pts) | aṭṭīyāmi → aṭṭiyāmi (bj, sya-all, pts) | aṭṭiyāmi → Scm addhiyāmi Bm addh-. (pts note) | kevaṭṭa iddhipāṭihāriye → kevaddha iddhi-pāṭihāriye (pts) | iddhipāṭihāriyena aṭṭīyāmi → iddhi-pāṭihāriyena aṭṭiyāmi (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “เกวัฏฏะ เราเล็งเห็นโทษในอิทธิปาฏิหาริย์อย่างนี้ จึงเหนื่อยหน่าย ระอา รังเกียจเรื่องอิทธิปาฏิหาริย์
2. Ādesanāpāṭihāriya๒. อาเทสนาปาฏิหาริย์
Katamañca, kevaṭṭa, ādesanāpāṭihāriyaṁ?
kevaṭṭa → kevaḍḍha (bj) | katamañca kevaṭṭa ādesanāpāṭihāriyaṁ → katamañ ca kevaddha ādesanā-pāṭihāriyaṁ (pts)เกวัฏฏะ ก็อาเทสนาปาฏิหาริย์เป็นอย่างไร คือ
Idha, kevaṭṭa, bhikkhu parasattānaṁ parapuggalānaṁ cittampi ādisati, cetasikampi ādisati, vitakkitampi ādisati, vicāritampi ādisati:
kevaṭṭa → kevaḍḍha (bj); kevaddha (pts) | cittampi → cittam pi (pts) | cetasikampi → cetasikam pi (pts) | vitakkitampi → vitakkitam pi (pts) | vicāritampi → vicāritam pi (pts)ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ทายจิต ทายเจตสิก ทายความวิตกวิจารของสัตว์อื่นของบุคคลอื่นได้ว่า
‘evampi te mano, itthampi te mano, itipi te cittan’ti.
evampi → evam pi (pts) | itthampi → ittham pi (pts) | itipi → iti pi (pts) | cittanti → cittan ti (pts)จิตของท่าน เป็นอย่างนี้ เป็นไปโดยอาการอย่างนี้ เป็นดังนี้
Tamenaṁ aññataro saddho pasanno passati taṁ bhikkhuṁ parasattānaṁ parapuggalānaṁ cittampi ādisantaṁ, cetasikampi ādisantaṁ, vitakkitampi ādisantaṁ, vicāritampi ādisantaṁ:
tamenaṁ → tam enaṁ (pts) | cittampi → cittam pi (pts) | cetasikampi → cetasikam pi (pts) | vitakkitampi → vitakkitam pi (pts) | vicāritampi → vicāritam pi (pts)เพราะเหตุนั้น ผู้ใดผู้หนึ่งที่มีศรัทธาเลื่อมใสเห็นภิกษุนั้นทายจิต ทายเจตสิก ทายความวิตกวิจารของสัตว์อื่นของบุคคลอื่นได้ว่า
‘evampi te mano, itthampi te mano, itipi te cittan’ti.
evampi → evam pi (pts) | itthampi → ittham pi (pts) | itipi → iti pi (pts) | cittanti → cittan ti (pts)จิตของท่านเป็นอย่างนี้ เป็นไป โดยอาการอย่างนี้ เป็นดังนี้
Tamenaṁ so saddho pasanno aññatarassa assaddhassa appasannassa āroceti:
tamenaṁ → tam enaṁ (pts)ผู้นั้นจะบอกแก่บุคคลผู้ที่ยังไม่มีศรัทธายังไม่เลื่อมใสว่า
‘acchariyaṁ vata bho, abbhutaṁ vata bho, samaṇassa mahiddhikatā mahānubhāvatā.
abbhutaṁ → abbhūtaṁ (sya-all)‘น่าอัศจรรย์จริง ไม่เคยปรากฏ สมณะมีฤทธิ์มากมีอานุภาพมากเหลือเกิน
Amāhaṁ bhikkhuṁ addasaṁ parasattānaṁ parapuggalānaṁ cittampi ādisantaṁ, cetasikampi ādisantaṁ, vitakkitampi ādisantaṁ, vicāritampi ādisantaṁ:
amāhaṁ → imāhaṁ (sya-all) | cittampi → cittam pi (pts) | cetasikampi → cetasikam pi (pts) | vitakkitampi → vitakkitam pi (pts) | vicāritampi → vicāritam pi (pts)ข้าพเจ้า เพิ่งเคยเห็นท่านนี้ที่ทายจิต ทายเจตสิก ทายความวิตกวิจารของสัตว์อื่นของบุคคล อื่นได้ว่า
“evampi te mano, itthampi te mano, itipi te cittan”’ti.
evampi → evaṁpi (th) | cittanti → cittan ti (ms2005, pts) | evampi → evam pi (pts) | itthampi → ittham pi (pts) | itipi → iti pi (pts)จิตของท่านเป็นอย่างนี้ เป็นไปโดยอาการอย่างนี้ เป็นดังนี้’
Tamenaṁ so assaddho appasanno taṁ saddhaṁ pasannaṁ evaṁ vadeyya:
tamenaṁ → tam enaṁ (pts)เมื่อเป็นเช่นนั้น ผู้ที่ยังไม่มีศรัทธายังไม่เลื่อมใสจะพูดกับผู้มีศรัทธาเลื่อมใสว่า
‘atthi kho, bho, maṇikā nāma vijjā;
maṇikā → maṇiko (pts) | Maṇiko → Bm Maṇikā. (pts note)‘ท่าน มีวิชาประเภทหนึ่งเรียกว่ามณิกา
tāya so bhikkhu parasattānaṁ parapuggalānaṁ cittampi ādisati, cetasikampi ādisati, vitakkitampi ādisati, vicāritampi ādisati:
cittampi → cittam pi (pts) | cetasikampi → cetasikam pi (pts)ภิกษุรูปนั้นทายจิต ทายเจตสิก ทายความ วิตกวิจารของสัตว์อื่นของบุคคลอื่นได้ว่า
“evampi te mano, itthampi te mano, itipi te cittan”’ti.
cittanti → cittan ti (ms2005, pts) | evampi → evam pi (pts) | itthampi → ittham pi (pts) | itipi → iti pi (pts)จิตของท่านเป็นอย่างนี้ เป็นไปโดยอาการ อย่างนี้ เป็นดังนี้ เพราะมีวิชานั้น’
Taṁ kiṁ maññasi, kevaṭṭa,
kevaṭṭa → kevaḍḍha (bj); kevaddha (pts) | kiṁ → kim (pts)เกวัฏฏะ ท่านเข้าใจเรื่องนั้นว่าอย่างไร
api nu so assaddho appasanno taṁ saddhaṁ pasannaṁ evaṁ vadeyyā”ti?
saṁ → mehi ‘saṁ’ væḍipura vacanayak lesa yedī æti bava peneyi (bj note) | vadeyyāti → vadeyyā ti (bjt)ผู้ที่ยังไม่ศรัทธายังไม่เลื่อมใสจะพูดกับ ผู้ที่มีศรัทธาเลื่อมใสอย่างนั้นหรือไม่”
“Vadeyya, bhante”ti.
bhanteti → bhante ti (pts)เขากราบทูลว่า “ต้องพูดแน่ พระพุทธเจ้าข้า”
“Imaṁ kho ahaṁ, kevaṭṭa, ādesanāpāṭihāriye ādīnavaṁ sampassamāno ādesanāpāṭihāriyena aṭṭīyāmi harāyāmi jigucchāmi.
kevaṭṭa ādesanāpāṭihāriye → kevaḍḍha ādesanā pāṭihāriye (bj) | aṭṭīyāmi → aṭṭiyāmi (bj, sya-all, pts) | kevaṭṭa → kevaddha (pts) | kevaṭṭa ādesanāpāṭihāriye → kevaddha ādesanā-pāṭihāriye (pts) | ādesanāpāṭihāriyena aṭṭīyāmi → ādesanā-pāṭihāriyena aṭṭiyāmi (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “เราเล็งเห็นโทษในอาเทสนาปาฏิหาริย์อย่างนี้ จึง เหนื่อยหน่าย ระอา รังเกียจเรื่องอาเทสนาปาฏิหาริย์
3. Anusāsanīpāṭihāriya๓. อนุสาสนีปาฏิหาริย์
Katamañca, kevaṭṭa, anusāsanīpāṭihāriyaṁ?
kevaṭṭa → kevaḍḍha (bj) | anusāsanīpāṭihāriyaṁ → anusāsanipāṭihāriyaṁ (sya-all) | katamañca kevaṭṭa anusāsanīpāṭihāriyaṁ → katamañ ca kevaddha anusāsani-pāṭihāriyaṁ (pts)เกวัฏฏะ ก็อนุสาสนีปาฏิหาริย์เป็นอย่างไร คือ
Idha, kevaṭṭa, bhikkhu evamanusāsati:
kevaṭṭa → kevaḍḍha (bj); kevaddha (pts) | evamanusāsati → evam anusāsati (pts)ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมพร่ำสอนอย่างนี้ว่า
‘evaṁ vitakketha, mā evaṁ vitakkayittha, evaṁ manasikarotha, mā evaṁ manasākattha, idaṁ pajahatha, idaṁ upasampajja viharathā’ti.
manasākattha → manasikarotha (sya-all) | evaṁ → evam (pts) | idaṁ → idam (pts)‘ท่านจงตรึกตรองอย่างนี้ อย่าตรึกตรองอย่างนั้น จงใส่ใจ อย่างนี้ อย่าใส่ใจอย่างนั้น จงละสิ่งนี้จงเข้าถึงสิ่งนี้อยู่เถิด’
Idaṁ vuccati, kevaṭṭa, anusāsanīpāṭihāriyaṁ.
idaṁ → idampi (bj, pts) | kevaṭṭa → kevaḍḍha (bj) | anusāsanīpāṭihāriyaṁ → anusāsanipāṭihāriyaṁ (sya-all) | kevaṭṭa anusāsanīpāṭihāriyaṁ → kevaddha anusāsanipāṭihāriyaṁ (pts)นี้จัดเป็นอนุสาสนี- ปาฏิหาริย์อย่างหนึ่ง
Puna caparaṁ, kevaṭṭa, idha tathāgato loke uppajjati arahaṁ sammāsambuddho …pe…
kevaṭṭa → kevaḍḍha (bj) | caparaṁ kevaṭṭa → ca paraṁ kevaddha (pts) | rajāpatho → rajopatho (bj: katthaci) | Sāmañña-phale → Bm phalaṁ (D. ii. 40-74). (pts note) | + → yathā anucchedesu evaṁ vitthāretabbaṁ (my) | pe → spelled out in full (bjt) | + → yathā sāmaññaphale (th) | + → yathā sāmañña-phale (pts)ยังมีอีก เกวัฏฏะ ตถาคตอุบัติขึ้นมาในโลกนี้ เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ด้วยตนเอง โดยชอบ ฯลฯ
Evaṁ kho, kevaṭṭa, bhikkhu sīlasampanno hoti …pe…
ārācārī → anācāri (bj: machasaṁ) | theto → ṭheto (bj: syā) | vācaṁ → pisuṇāvācaṁ (bj: PTS) | anuppadātā → appadātā (bj: PTS) | samaggārāmo → samaggarāmo (bj: machasaṁ) | vācaṁ → pharusāvācaṁ (bj: PTS, sitri) | pemanīyā → pemaniyā (bj: machasaṁ) | tathārūpiṁ → evarūpiṁ (bj: PTS, sitri) | pe → spelled out in full (bjt)(พึงนำข้อความเต็มในสามัญญผลสูตรมาใส่ไว้ในที่นี้) ภิกษุชื่อว่า สมบูรณ์ด้วยศีลเป็นอย่างนี้แล ฯลฯ
paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja viharati.
paṭhamaṁ jhānaṁ → kevaddha anusāsani-pāṭihāriyaṁ catutthajjhānaṁ (pts)บรรลุปฐมฌานอยู่
Idampi vuccati, kevaṭṭa, anusāsanīpāṭihāriyaṁ …pe…
pe → D. ii. 81, 82. (pts note) | idampi → idaṁpi (th) | anusāsanīpāṭihāriyaṁ → anusāsanipāṭihāriyaṁ (th)นี้จัดเป็นอนุสาสนีปาฏิหาริย์ อย่างหนึ่ง ฯลฯ
dutiyaṁ jhānaṁ …pe…
pe → spelled out in full (bjt)บรรลุทุติยฌานอยู่
tatiyaṁ jhānaṁ …pe…
pe → spelled out in full (bjt)บรรลุตติยฌานอยู่
catutthaṁ jhānaṁ upasampajja viharati.บรรลุจตุตถฌานอยู่
Idampi vuccati, kevaṭṭa, anusāsanīpāṭihāriyaṁ …pe…
idampi → idaṁ (sya-all) | anusāsanīpāṭihāriyaṁ → anusāsanipāṭihāriyaṁ (sya-all)ฯลฯ
ñāṇadassanāya cittaṁ abhinīharati abhininnāmeti …pe…
abhininnāmeti → (pts) | pe → D. ii. 83. (pts note) | pe → spelled out in full (bjt) | + → idaṁ (th) | ñāṇadassanāya → ñāṇa-dassanāya (pts)น้อม จิตไปเพื่อญาณทัสสนะ ฯลฯ
idampi vuccati, kevaṭṭa, anusāsanīpāṭihāriyaṁ …pe…
idampi vuccati kevaṭṭa anusāsanīpāṭihāriyaṁ → evaṁ pajānāti (bj) | anusāsanīpāṭihāriyaṁ → anusāsanipāṭihāriyaṁ (sya-all) | kevaṭṭa → kevaddha (pts) | idampi → idam pi (pts) | kevaṭṭa anusāsanīpāṭihāriyaṁ → kevaddha anusāsanī-pāṭihāriyaṁ (pts)นี้จัดเป็นอนุสาสนีปาฏิหาริย์อย่างหนึ่ง ฯลฯ
nāparaṁ itthattāyāti pajānāti …pe…
pajānāti → Bm adds . . . pa . . . (pts note) | + → idaṁ (bjt, th, pts)รู้ชัดว่า ... ไม่มีกิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้อีกต่อไป
idampi vuccati, kevaṭṭa, anusāsanīpāṭihāriyaṁ.
kevaṭṭa → kevaḍḍha (bj) | kevaṭṭa anusāsanīpāṭihāriyaṁ → anusāsanipāṭihāriyaṁ (sya-all); kevaddha anusāsanipāṭihāriyaṁ (pts)นี้จัดเป็นอนุสาสนีปาฏิหาริย์อย่างหนึ่ง
Imāni kho, kevaṭṭa, tīṇi pāṭihāriyāni mayā sayaṁ abhiññā sacchikatvā paveditāni.
kevaṭṭa → kevaḍḍha (bj); kevaddha (pts)เกวัฏฏะ เราทำให้แจ้งปาฏิหาริย์ ๓ อย่างนี้ด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วจึง ประกาศให้รู้กัน
4. Bhūtanirodhesakabhikkhuvatthuเรื่องภิกษุแสวงหาความดับของมหาภูตรูป
Bhūtapubbaṁ, kevaṭṭa, imasmiññeva bhikkhusaṅghe aññatarassa bhikkhuno evaṁ cetaso parivitakko udapādi:
kevaṭṭa → kevaḍḍha (bj) | kevaṭṭa imasmiññeva → kevaddha imasmiṁ yeva (pts) | imasmiññeva → imasmiṁyeva (th) | bhikkhusaṅghe → bhikkhusaṁghe (ms2005) | kevaṭṭa imasmiññeva bhikkhusaṅghe → kevaddha imasmiṁ yeva bhikkhu-saṁghe (pts)เกวัฏฏะ เรื่องเคยมีมาแล้ว ภิกษุรูปหนึ่งในหมู่ภิกษุเกิดความคิดคำนึง ว่า มหาภูตรูป ๔ คือ
‘kattha nu kho ime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṁ—pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti?
pathavīdhātu → paṭhavīdhātu (bj) | seyyathidaṁ pathavīdhātu → seyyathīdaṁ paṭhavīdhātu (sya-all, pts) | kho → kathannu kho (sya-all: sī.) | seyyathidaṁ pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātūti → seyyathīdaṁ paṭhavī-dhātu āpo-dhātu tejo-dhātu vāyo-dhātūti (pts)ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ และวาโยธาตุ ย่อมดับสนิทที่ ไหนหนอ
Atha kho so, kevaṭṭa, bhikkhu tathārūpaṁ samādhiṁ samāpajji, yathāsamāhite citte devayāniyo maggo pāturahosi.
kevaṭṭa → kevaḍḍha (bj); kevaddha (pts) | atha kho so → athakho (sya-all) | yathāsamāhite → yathā samāhite (th, pts) | tathārūpaṁ → tathā-rūpaṁ (pts) | pāturahosi → pātur ahosi (pts)ทีนั้นแล ภิกษุจึงเข้าสมาธิถึงขั้นที่จิตตั้งมั่นจนเห็นทางไปเทวโลก
Atha kho so, kevaṭṭa, bhikkhu yena cātumahārājikā devā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā cātumahārājike deve etadavoca:
kevaṭṭa → kevaḍḍha (bj); kevaddha (pts) | cātumahārājikā → cātummahārājikā (bjt, th, pts) | cātumahārājike → cātummahārājike (bjt, th) | atha kho → athakho (th) | tenupasaṅkami upasaṅkamitvā cātumahārājike → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā cātummahārājike (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)ครั้น แล้วเธอเข้าไปหาพวกเทพชั้นจาตุมหาราชิกา แล้วถามว่า
‘kattha nu kho, āvuso, ime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṁ—pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti?
pathavīdhātu → paṭhavīdhātu (bj) | seyyathidaṁ pathavīdhātu → seyyathīdaṁ paṭhavīdhātu (sya-all, pts) | vāyodhātūti → vāyodhātū ti (bjt) | seyyathidaṁ pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātūti → seyyathīdaṁ paṭhavīdhātu āpo-dhātu tejo-dhātu vāyo-dhātūti (pts)‘ท่านผู้มีอายุ มหาภูตรูป ๔ คือ ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ และวาโยธาตุ ย่อมดับสนิทที่ไหน’
Evaṁ vutte, kevaṭṭa, cātumahārājikā devā taṁ bhikkhuṁ etadavocuṁ:
kevaṭṭa cātumahārājikā → kevaḍḍha cātummahārājikā (bj); kevaddha cātummahārājikā (pts) | bhikkhuṁ etadavocuṁ → bhikkhum etad avocuṁ (pts)เมื่อเธอถามอย่างนี้ พวกเทพชั้นจาตุมหาราชิกาตอบว่า
‘mayampi kho, bhikkhu, na jānāma:
mayampi → mayaṁpi (th) | mayampi → mayam pi (pts)‘พวกเราไม่ทราบ
“yatthime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṁ—pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū”ti.
vāyodhātū”ti → vāyodhātu (pts1ed) evamuparipi | pathavīdhātu → paṭhavīdhātu (bj) | seyyathidaṁ pathavīdhātu → seyyathīdaṁ paṭhavīdhātu (sya-all, pts) | vāyodhātūti → vāyodhātu (pts) | vāyodhātūti → vāyodhātu. atthi kho (cck: pī. evamuparipi) | vāyo-dhātu → All MSS. here dhātūti, and so BB throughout, but SS omit from 71 onwards. (pts note) | vāyodhātūti → vāyodhātū ti (ms2005) | yatthime → yatth ime (pts) | seyyathidaṁ pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātūti → seyyathīdaṁ paṭhavī-dhātu āpo-dhātu tejo-dhātu vāyo-dhātu (pts)ที่ ที่มหาภูตรูป ๔ คือ ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ และวาโยธาตุ ดับสนิทไปเหมือน กัน
Atthi kho, bhikkhu, cattāro mahārājāno amhehi abhikkantatarā ca paṇītatarā ca.
kho → vāyodhātu. atthi kho (cck: pī. evamuparipi) | Mahārājā → BB -rājāno thrice; SS -rājā thrice (Sum. rājā and BB rāje in 69). (pts note)แต่ท้าวมหาราช ๔ องค์ซึ่งยิ่งใหญ่และสำคัญกว่าพวกเรา
Te kho etaṁ jāneyyuṁ:
etaṁ → evaṁ (sya-all, pts)คงจะทราบ’
“yatthime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṁ—pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū”’ti.
pathavīdhātu → paṭhavīdhātu (bj) | seyyathidaṁ pathavīdhātu → seyyathīdaṁ paṭhavīdhātu (sya-all, pts) | vāyodhātūti → vāyodhātū ti (ms2005) | yatthime → yatth ime (pts) | seyyathidaṁ pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātūti → seyyathīdaṁ paṭhavī-dhātu āpo-dhātu tejo-dhātu vāyo-dhātūti (pts)
Atha kho so, kevaṭṭa, bhikkhu yena cattāro mahārājāno tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā cattāro mahārāje etadavoca:
kevaṭṭa → kevaḍḍha (bj); kevaddha (pts) | mahārāje → mahārājāno (sya-all) | mahārājāno tenupasaṅkami → mahārājā ten upasaṁkami (pts) | atha kho → athakho (th) | mahārājāno tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → mahārājā ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)ทีนั้น เธอจึงเข้าไปหาท้าวมหาราชทั้ง ๔ องค์ แล้วถามว่า
‘kattha nu kho, āvuso, ime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṁ—pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti?
pathavīdhātu → paṭhavīdhātu (bj) | seyyathidaṁ pathavīdhātu → seyyathīdaṁ paṭhavīdhātu (sya-all, pts) | seyyathidaṁ pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātūti → seyyathīdaṁ paṭhavī-dhātu āpo-dhātu tejo-dhātu vāyo dhātūti (pts)‘ท่าน ผู้มีอายุ มหาภูตรูป ๔ คือ ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ และวาโยธาตุ ย่อมดับ สนิทที่ไหน’
Evaṁ vutte, kevaṭṭa, cattāro mahārājāno taṁ bhikkhuṁ etadavocuṁ:
kevaṭṭa → kevaḍḍha (bj); kevaddha (pts) | mahārājāno → mahārājā (pts) | etadavocuṁ → etad avocuṁ (pts)เมื่อเธอถามอย่างนี้ ท้าวมหาราชทั้ง ๔ องค์ตอบว่า
‘mayampi kho, bhikkhu, na jānāma:
mayampi → mayaṁpi (th) | mayampi → mayam pi (pts)‘แม้พวกเรา ก็ไม่ทราบ
“yatthime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṁ—pathavīdhātu, āpodhātu tejodhātu vāyodhātū”ti.
pathavīdhātu → paṭhavīdhātu (bj) | seyyathidaṁ pathavīdhātu → seyyathīdaṁ paṭhavī dhātu (pts) | vāyodhātūti → vāyodhātu (pts) | vāyodhātūti → vāyodhātū ti (ms2005) | yatthime → yatth ime (pts) | seyyathidaṁ pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātūti → seyyathīdaṁ paṭhavī dhātu āpo-dhātu tejo-dhātu vāyo-dhātu (pts)ที่ที่มหาภูตรูป ๔ คือ ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ และวาโยธาตุ ดับสนิท ไปเหมือนกัน
Atthi kho, bhikkhu, tāvatiṁsā nāma devā amhehi abhikkantatarā ca paṇītatarā ca.
Tāvatiṁsā → See M. i. 289. etc. 217 1 Bm pa Suyāmo nāma devaputto, Tussītā nāma devā, Santussito nāma deva-putto down to Vasavatti devaputto, 78. (pts note)แต่พวกเทพชั้นดาวดึงส์ซึ่งยิ่งใหญ่และสำคัญกว่าพวกเรา
Te kho etaṁ jāneyyuṁ:
etaṁ → evaṁ (sya-all, pts)คงจะทราบ’
“yatthime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṁ—pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū”’ti.
pathavīdhātu → paṭhavīdhātu (bj) | vāyodhātūti → vāyodhātū ti (ms2005) | yatthime → yatth ime (pts) | seyyathidaṁ pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātūti → seyyathīdaṁ paṭhavīdhātu vāyo-dhātūti (pts)
Atha kho so, kevaṭṭa, bhikkhu yena tāvatiṁsā devā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā tāvatiṁse deve etadavoca:
kevaṭṭa → kevaḍḍha (bj); kevaddha (pts) | tāvatiṁsā → tāvatiṅsā (pts) | tāvatiṁse → tāvatiṅse (pts) | atha kho → athakho (th) | tenupasaṅkami upasaṅkamitvā tāvatiṁse → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā tāvatiṅse (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)ทีนั้น เธอจึงเข้าไปหาพวกเทพชั้นดาวดึงส์แล้วถามว่า
‘kattha nu kho, āvuso, ime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṁ—pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti?
pathavīdhātu → paṭhavīdhātu (bj) | seyyathidaṁ pathavīdhātu → seyyathīdaṁ paṭhavīdhātu (sya-all) | seyyathidaṁ pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātūti → seyyathīdaṁ paṭhavī-dhātu vāyo-dhātūti (pts)‘ท่านผู้มีอายุ มหาภูตรูป ๔ คือ ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ และวาโยธาตุ ย่อมดับสนิทที่ ไหน’
Evaṁ vutte, kevaṭṭa, tāvatiṁsā devā taṁ bhikkhuṁ etadavocuṁ:
kevaṭṭa → kevaḍḍha (bj) | kevaṭṭa tāvatiṁsā → kevaddha tāvatiṅsā (pts) | etadavocuṁ → etad avocuṁ (pts)เมื่อเธอถามอย่างนี้ พวกเทพชั้นดาวดึงส์ตอบว่า
‘mayampi kho, bhikkhu, na jānāma:
mayampi → mayaṁpi (th) | mayampi → mayam pi (pts)‘แม้พวกเราก็ไม่ทราบ
“yatthime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṁ—pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū”ti.
pathavīdhātu → paṭhavīdhātu (bj) | vāyodhātūti → vāyodhātū ti (ms2005) | yatthime → yatth ime (pts) | seyyathidaṁ pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātūti → seyyathīdaṁ paṭhavī-dhātu vāyo dhātu (pts)ที่ที่ มหาภูตรูป ๔ คือ ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ และวาโยธาตุ ดับสนิทไปเหมือนกัน
Atthi kho, bhikkhu, sakko nāma devānamindo amhehi abhikkantataro ca paṇītataro ca.
nāma → (sya-all) | devānamindo → devānam indo (pts)แต่ท้าวสักกเทวราชผู้ยิ่งใหญ่และสำคัญกว่าพวกเรา
So kho etaṁ jāneyya:
etaṁ → evaṁ (sya-all)คงจะทราบ’
“yatthime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṁ—pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū”’ti.
pathavīdhātu → paṭhavīdhātu (bj) | vāyodhātūti → vāyodhātū ti (ms2005) | yatthime → yatth ime (pts) | seyyathidaṁ pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātūti → seyyathīdaṁ paṭhavīdhātu vāyo-dhātūti (pts)
Atha kho so, kevaṭṭa, bhikkhu yena sakko devānamindo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā sakkaṁ devānamindaṁ etadavoca:
kevaṭṭa → kevaḍḍha (bj); kevaddha (pts) | atha kho → athakho (th) | devānamindo tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → devānam indo ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts) | devānamindaṁ etadavoca → devānam indaṁ etad avoca (pts)ทีนั้น เธอจึงเข้าไปหาท้าวสักกเทวราชแล้วถามว่า
‘kattha nu kho, āvuso, ime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṁ—pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti?
pathavīdhātu → paṭhavīdhātu (bj) | ime → (sya-all) | seyyathidaṁ pathavīdhātu → seyyathīdaṁ paṭhavīdhātu (sya-all) | seyyathidaṁ pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātūti → seyyathīdaṁ paṭhavīdhātu vāyo-dhātūti (pts)‘ท่านผู้มีอายุ มหาภูตรูป ๔ คือ ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ และวาโยธาตุ ย่อมดับสนิทที่ ไหน’
Evaṁ vutte, kevaṭṭa, sakko devānamindo taṁ bhikkhuṁ etadavoca:
kevaṭṭa → kevaḍḍha (bj); kevaddha (pts) | devānamindo → devānam indo (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)เมื่อเธอถามอย่างนี้ ท้าวสักกเทวราชตอบว่า
‘ahampi kho, bhikkhu, na jānāmi:
ahampi → ahaṁpi (th) | ahampi → aham pi (pts)‘แม้เราก็ไม่ทราบ
“yatthime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṁ—pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū”ti.
pathavīdhātu → paṭhavīdhātu (bj) | vāyodhātūti → vāyodhātū ti (ms2005) | yatthime → yatth ime (pts) | seyyathidaṁ pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātūti → sey yathīdaṁ paṭhavī-dhātu vāyo-dhātu (pts)ที่ที่มหาภูตรูป ๔ คือ ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ และวาโยธาตุ ดับสนิทไปเหมือนกัน
Atthi kho, bhikkhu, yāmā nāma devā …pe…
pe → spelled out in full (bjt)แต่ พวกเทพชั้นยามา ฯลฯ
suyāmo nāma devaputto …
pe → spelled out in full (bjt)เทพบุตรชื่อสุยาม ฯลฯ
tusitā nāma devā …
Tusitā → Bm Tussītā. (pts note)พวกเทพชั้นดุสิต ฯลฯ
santussito nāma devaputto …
Santusito → Bm Santussito. (pts note) | pe → spelled out in full (bjt, pts)เทพบุตร ชื่อสันดุสิต ฯลฯ
nimmānaratī nāma devā …
Atha → SS evaṁ (here only). (pts note) | pe → spelled out in full (bjt)พวกเทพชั้นนิมมานรดี ฯลฯ
sunimmito nāma devaputto …
pe → spelled out in full (bjt)เทพบุตรชื่อสุนิมมิต ฯลฯ
paranimmitavasavattī nāma devā …
pe → spelled out in full (bjt)พวก เทพชั้นปรนิมมิตวสวัตดี ฯลฯ
vasavattī nāma devaputto amhehi abhikkantataro ca paṇītataro ca.
vasavattī → paranimmitavasavatti (th) | vasavattī nāma devaputto → putto (pts)เทพบุตรชื่อวสวัตดีซึ่งยิ่งใหญ่และสำคัญกว่าพวกเรา
So kho etaṁ jāneyya:
etaṁ → evaṁ (sya-all)คงจะทราบ’
“yatthime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṁ—pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū”’ti.
pathavīdhātu → paṭhavīdhātu (bj) | seyyathidaṁ pathavīdhātu → seyyathīdaṁ paṭhavīdhātu (sya-all) | vāyodhātūti → vāyodhātū ti (ms2005) | yatthime → yatth ime (pts) | seyyathidaṁ pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātūti → seyyathīdaṁ paṭhavī-dhātu vāyo-dhātūti (pts)
Atha kho so, kevaṭṭa, bhikkhu yena vasavattī devaputto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā vasavattiṁ devaputtaṁ etadavoca:
kevaṭṭa → kevaḍḍha (bj); kevaddha (pts) | vasavattī → vasavatti (sya-all); suyāmo (pts) | vasavattiṁ → suyāmaṁ (pts) | Vasavattiṁ → Bm Vasavatti- (as SS at xiii. 36). (pts note) | atha kho → athakho (th) | devaputto tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → deva-putto ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts) | devaputtaṁ etadavoca → deva-puttaṁ etad avoca (pts)ทีนั้น เธอจึงเข้าไปหาเทพบุตรชื่อวสวัตดีแล้วถามว่า
‘kattha nu kho, āvuso, ime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṁ—pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti?
pathavīdhātu → paṭhavīdhātu (bj) | seyyathidaṁ pathavīdhātu → seyyathīdaṁ paṭhavīdhātu (sya-all) | seyyathidaṁ pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātūti → seyyathīdaṁ paṭhavī-dhātu vāyo-dhātūti (pts)‘ท่านผู้มีอายุ มหาภูตรูป ๔ คือ ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ และวาโยธาตุ ย่อมดับสนิทที่ไหน’
Evaṁ vutte, kevaṭṭa, vasavattī devaputto taṁ bhikkhuṁ etadavoca:
kevaṭṭa → kevaḍḍha (bj) | vasavattī → vasavatti (sya-all) | kevaṭṭa → kevaddha (pts) | devaputto → deva-putto (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)เมื่อเธอถามอย่างนี้ เทพบุตรชื่อวสวัตดีตอบว่า
‘ahampi kho, bhikkhu, na jānāmi:
ahampi → ahaṁpi (th) | ahampi → aham pi (pts)‘แม้เราก็ไม่ทราบ
“yatthime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṁ—pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū”ti.
pathavīdhātu → paṭhavīdhātu (bj) | aparisesā → aparisā (sya-all) | seyyathidaṁ pathavīdhātu → seyyathīdaṁ paṭhavīdhātu (sya-all) | vāyodhātūti → vāyodhātū ti (ms2005) | yatthime → yatth ime (pts) | seyyathidaṁ pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātūti → seyyathīdaṁ paṭhavī-dhātu vāyo-dhātu (pts)ที่ที่มหาภูตรูป ๔ คือ ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ และวาโยธาตุ ดับสนิทไปเหมือนกัน
Atthi kho, bhikkhu, brahmakāyikā nāma devā amhehi abhikkantatarā ca paṇītatarā ca.
brahmakāyikā → brahma-kāyikā (pts)แต่พวก เทพผู้นับเนื่องในหมู่พรหม ซึ่งยิ่งใหญ่และสำคัญกว่าเรา
Te kho etaṁ jāneyyuṁ:
etaṁ → evaṁ (sya-all)คงจะทราบ’
“yatthime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṁ—pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū”’ti.
pathavīdhātu → paṭhavīdhātu (bj) | vāyodhātūti → vāyodhātū ti (ms2005) | yatthime → yatth ime (pts) | seyyathidaṁ pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātūti → seyyathīdaṁ paṭhavī-dhātu vāyo-dhātūti (pts)
Atha kho so, kevaṭṭa, bhikkhu tathārūpaṁ samādhiṁ samāpajji, yathāsamāhite citte brahmayāniyo maggo pāturahosi.
kevaṭṭa → kevaḍḍha (bj); kevaddha (pts) | samāpajji → SS samāpajjitvā. (pts note) | atha kho → athakho (th) | yathāsamāhite → yathā samāhite (th, pts) | tathārūpaṁ → tathā-rūpaṁ (pts) | brahmayāniyo → brahma-yāniyo (pts) | pāturahosi → pātur ahosi (pts)ทีนั้นแล ภิกษุจึงเข้าสมาธิถึงขั้นที่จิตตั้งมั่นจนเห็นทางไปพรหมโลก
Atha kho so, kevaṭṭa, bhikkhu yena brahmakāyikā devā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā brahmakāyike deve etadavoca:
kevaṭṭa → kevaḍḍha (bj); kevaddha (pts) | atha kho → athakho (th) | brahmakāyikā → brahma-kāyikā (pts) | tenupasaṅkami upasaṅkamitvā brahmakāyike → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā brahma-kāyike (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)ครั้นแล้วเธอเข้าไปหาพวกเทพผู้นับเนื่องในหมู่พรหมแล้วถามว่า
‘kattha nu kho, āvuso, ime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṁ—pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti?
pathavīdhātu → paṭhavīdhātu (bj) | seyyathidaṁ pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātūti → seyyathīdaṁ paṭhavī-dhātu vāyo-dhātūti (pts)‘ท่านผู้มีอายุ มหาภูตรูป ๔ คือ ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ และวาโยธาตุ ย่อมดับสนิทที่ไหน’
Evaṁ vutte, kevaṭṭa, brahmakāyikā devā taṁ bhikkhuṁ etadavocuṁ:
kevaṭṭa → kevaḍḍha (bj); kevaddha (pts) | kevaṭṭa brahmakāyikā → kevaddha brahma-kāyikā (pts) | etadavocuṁ → etad avocuṁ (pts)เมื่อเธอถามอย่างนี้ พวกเทพผู้นับเนื่องในหมู่พรหมตอบว่า
‘mayampi kho, bhikkhu, na jānāma:
mayampi → mayaṁpi (th) | mayampi → mayam pi (pts)‘แม้พวกเราก็ไม่ทราบ
“yatthime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṁ—pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū”ti.
pathavīdhātu → paṭhavīdhātu (bj) | vāyo-dhātu → See D. i. 2. 5. (pts note) | vāyodhātūti → vāyodhātū ti (ms2005) | yatthime → yatth ime (pts) | seyyathidaṁ pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātūti → seyyathīdaṁ paṭhavī-dhātu vāyo-dhātu (pts)ที่ ที่มหาภูตรูป ๔ คือ ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ และวาโยธาตุ ดับสนิทไปเหมือนกัน
Atthi kho, bhikkhu, brahmā mahābrahmā abhibhū anabhibhūto aññadatthudaso vasavattī issaro kattā nimmātā seṭṭho sajitā vasī pitā bhūtabhabyānaṁ amhehi abhikkantataro ca paṇītataro ca.
vasavattī → vasavatti (sya-all) | nimmātā → nimmitā (sya-all) | sajitā → sañjitā (pts) | bhūtabhabyānaṁ → bhūtābhavyānaṁ (pts) | sajitā → sañjitā (bj: katthaci) | nimmātā → SS nimmitā. (pts note) | bhūtabhabyānaṁ → bhūtabhavyānaṁ (bjt) | sajitā → sajjitā (th) | mahābrahmā → mahā-brahmā (pts) | aññadatthudaso → aññadatthu-daso (pts) | bhūtabhabyānaṁ → bhūtā-bhavyānaṁ (pts)แต่พระพรหมผู้เป็นท้าวมหาพรหมผู้ยิ่งใหญ่ ไม่มีใครข่มเหงได้ เห็นถ่องแท้ เป็นผู้ กุมอำนาจ เป็นอิสระ เป็นผู้สร้าง ผู้บันดาล ผู้ประเสริฐ ผู้บงการ ผู้ทรงอำนาจ เป็น บิดาของสัตว์ผู้เกิดแล้วและกำลังจะเกิดซึ่งยิ่งใหญ่และสำคัญกว่าพวกเรา
So kho etaṁ jāneyya:
etaṁ → evaṁ (sya-all)คงจะทราบ’
“yatthime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṁ—pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū”’ti.
pathavīdhātu → paṭhavīdhātu (bj) | seyyathidaṁ pathavīdhātu → seyyathīdaṁ paṭhavīdhātu (sya-all) | vāyodhātūti → vāyodhātū ti (ms2005) | yatthime → yatth ime (pts) | seyyathidaṁ pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātūti → seyyathīdaṁ paṭhavīdhātu vāyo-dhātūti (pts)
‘Kahaṁ panāvuso, etarahi so mahābrahmā’ti?
mahābrahmāti → mahābrahmā ti (bjt) | panāvuso → pan āvuso (pts) | mahābrahmāti → mahā-brahmā ti (pts)เธอถามว่า ‘ท่านผู้มีอายุ เวลานี้ท้าวมหาพรหมอยู่ที่ไหน’
‘Mayampi kho, bhikkhu, na jānāma, yattha vā brahmā yena vā brahmā yahiṁ vā brahmā;
brahmā → brahmāti (bj) | mayampi → mayaṁpi (th) | mayampi → mayam pi (pts)พวกเทพเหล่านั้นตอบว่า ‘แม้พวกเราก็ไม่รู้ที่อยู่ของท้าวมหาพรหมหรือ ทิศทางที่ท้าวมหาพรหมอยู่
api ca, bhikkhu, yathā nimittā dissanti, āloko sañjāyati, obhāso pātubhavati, brahmā pātubhavissati, brahmuno hetaṁ pubbanimittaṁ pātubhāvāya, yadidaṁ āloko sañjāyati, obhāso pātubhavatī’ti.
hetaṁ pubbanimittaṁ → etaṁ pubbe nimittaṁ (pts) | api ca → apica (th) | pātubhavati → pātu bhavati (pts) | pātubhavissati → pātu bhavissati (pts) | yadidaṁ → yad idaṁ (pts) | pātubhavatīti → pātu bhavatīti (pts)แต่มีนิมิตที่สังเกตได้ (คือ) แสงสว่างเกิดขึ้น โอภาส ปรากฏขึ้น ท้าวมหาพรหมก็จะปรากฏพระองค์ด้วย การที่แสงสว่างเกิดขึ้น โอภาส ปรากฏขึ้นนี้ จัดเป็นบุรพนิมิตแห่งการปรากฏของท้าวมหาพรหม’
Atha kho so, kevaṭṭa, mahābrahmā nacirasseva pāturahosi.
kevaṭṭa → kevaḍḍha (bj); kevaddha (pts) | nacirasseva → na cirasseva (bjt) | atha kho → athakho (th)ต่อมาไม่นาน ท้าวมหาพรหมได้ปรากฏพระองค์ขึ้น
Atha kho so, kevaṭṭa, bhikkhu yena so mahābrahmā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā taṁ mahābrahmānaṁ etadavoca:
kevaṭṭa → kevaḍḍha (bj); kevaddha (pts) | so → (bj, sya-all) | so → Bm omits. (pts note) | upasaṁkamitvā → Bm adds taṁ Mahā- (and so in 82, 83). (pts note) | atha kho → athakho (th)ลำดับนั้น ภิกษุนั้นเข้าไปหาท้าวมหาพรหมแล้วถามว่า
‘kattha nu kho, āvuso, ime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṁ—pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti?
pathavīdhātu → paṭhavīdhātu (bj) | seyyathidaṁ pathavīdhātu → seyyathīdaṁ paṭhavīdhātu (sya-all) | seyyathidaṁ pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātūti → seyyathīdaṁ paṭhavīdhātu vāyo-dhātūti (pts)‘ท่านผู้มีอายุ มหาภูตรูป ๔ คือ ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ และวาโยธาตุ ย่อมดับสนิทที่ไหน’
Evaṁ vutte, kevaṭṭa, so mahābrahmā taṁ bhikkhuṁ etadavoca:
kevaṭṭa → kevaḍḍha (bj); kevaddha (pts) | mahābrahmā → mahā-brahmā (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)เมื่อเธอถามอย่างนี้ ท้าวมหาพรหมตอบว่า
‘ahamasmi, bhikkhu, brahmā mahābrahmā abhibhū anabhibhūto aññadatthudaso vasavattī issaro kattā nimmātā seṭṭho sajitā vasī pitā bhūtabhabyānan’ti.
vasavattī → vasavatti (sya-all) | nimmātā → nimmitā (sya-all) | sajitā → sañjitā (pts) | asmi → Sd ahāmasmiṁ; Scmt aham pi. (pts note) | bhūtabhabyānanti → bhūtabhavyānanti (bjt) | sajitā → sajjitā (th) | ahamasmi → aham asmi (pts) | mahābrahmā → mahā-brahmā (pts) | aññadatthudaso → aññadatthu-daso (pts) | bhūtabhabyānanti → bhūta-bhavyānan ti (pts)‘เราเป็นพรหมผู้เป็นท้าวมหาพรหมผู้ยิ่ง ใหญ่ ไม่มีใครข่มเหงได้ เห็นถ่องแท้ เป็นผู้กุมอำนาจ เป็นอิสระ เป็นผู้สร้าง ผู้บันดาล ผู้ประเสริฐ ผู้บงการ ผู้ทรงอำนาจ เป็นบิดาของสัตว์ผู้เกิดแล้วและกำลังจะเกิด’
Dutiyampi kho so, kevaṭṭa, bhikkhu taṁ mahābrahmānaṁ etadavoca:
kevaṭṭa → kevaḍḍha (bj); (pts) | kho → kho kevaddha (pts) | dutiyampi → dutiyam pi (pts) | mahābrahmānaṁ etadavoca → brah mānaṁ etad avoca (pts)แม้ครั้งที่ ๒ ภิกษุนั้นกล่าวกะท้าวมหาพรหมว่า
‘na khohaṁ taṁ, āvuso, evaṁ pucchāmi:
khohaṁ taṁ → kho ahantaṁ (sya-all) | khohaṁ → kho ahan (pts) | ahan → Bm 'haṁ (twice). (pts note)‘ท่านผู้มีอายุ อาตมาไม่ได้ ถามท่านว่า
“tvamasi brahmā mahābrahmā abhibhū anabhibhūto aññadatthudaso vasavattī issaro kattā nimmātā seṭṭho sajitā vasī pitā bhūtabhabyānan”ti.
vasavattī → vasavatti (sya-all) | nimmātā seṭṭho sajitā → nimmitā sajjitā (sya-all) | bhūtabhabyānanti → bhūtabhabyānaṁ (sya-all) | tvamasi → tvaṁ si (pts) | sajitā → sañjitā (pts) | si → Bm tvam asi (twice). (pts note) | bhūtabhabyānanti → bhūtabhavyānanti (bjt) | bhūtabhabyānanti → bhūtabhabyānan ti (ms2005) | mahābrahmā → mahā-brahmā (pts) | aññadatthudaso → aññadatthu-daso (pts) | bhūtabhabyānanti → bhūta-bhavyānan ti (pts)ท่านเป็นพระพรหมผู้เป็นมหาพรหมผู้ยิ่งใหญ่ ไม่มีใครข่มเหงได้ เห็นถ่องแท้ เป็นผู้กุมอำนาจ เป็นอิสระ เป็นผู้สร้าง ผู้บันดาล ผู้ประเสริฐ ผู้บงการ ผู้ทรงอำนาจ เป็นบิดาของสัตว์ผู้เกิดแล้วและกำลังจะเกิดหรือ
Evañca kho ahaṁ taṁ, āvuso, pucchāmi:
āvuso → āvuso evaṁ (sya-all) | ahaṁ taṁ → ahantaṁ (th) | evañca → evañ ca (pts) | ahaṁ → ahan (pts)แต่อาตมาถามท่านอย่างนี้ว่า
“kattha nu kho, āvuso, ime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṁ—pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū”’ti?
pathavīdhātu → paṭhavīdhātu (bj) | seyyathidaṁ pathavīdhātu → seyyathīdaṁ paṭhavīdhātu (sya-all) | vāyodhātūti → vāyodhātū ti (ms2005) | seyyathidaṁ pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātūti → seyyathīdaṁ paṭhavī-dhātu vāyo-dhātūti (pts)มหา ภูตรูป ๔ คือ ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ และวาโยธาตุ ย่อมดับสนิทที่ไหน’
Dutiyampi kho so, kevaṭṭa, mahābrahmā taṁ bhikkhuṁ etadavoca:
kho → kho kevaḍḍha (bj); kho kevaddha (pts) | kevaṭṭa → (bj, pts) | dutiyampi → dutiyam pi (pts) | kevaṭṭa mahābrahmā → mahā-brahmā (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)แม้ครั้งที่ ๒ ท้าวมหาพรหมก็คงตอบว่า
‘ahamasmi, bhikkhu, brahmā mahābrahmā abhibhū anabhibhūto aññadatthudaso vasavattī issaro kattā nimmātā seṭṭho sajitā vasī pitā bhūtabhabyānan’ti.
vasavattī → vasavatti (sya-all) | nimmātā → nimmitā (sya-all) | sajitā → sañjitā (pts) | asmi → Scmt pi; Sd BB asmiṁ. (pts note) | bhūtabhabyānanti → bhūtabhavyānanti (bjt) | sajitā → sajjitā (th) | ahamasmi → aham asmi (pts) | aññadatthudaso → aññadatthu-daso (pts) | bhūtabhabyānanti → bhūta-bhavyānan ti (pts)‘เราเป็นพรหมผู้เป็นท้าวมหาพรหมผู้ ยิ่งใหญ่ ไม่มีใครข่มเหงได้ เห็นถ่องแท้ เป็นผู้กุมอำนาจ เป็นอิสระ เป็นผู้สร้าง ผู้บันดาล ผู้ประเสริฐ ผู้บงการ ผู้ทรงอำนาจ เป็นบิดาของสัตว์ผู้เกิดแล้วและกำลังจะเกิด’
Tatiyampi kho so, kevaṭṭa, bhikkhu taṁ mahābrahmānaṁ etadavoca:
kevaṭṭa → kevaḍḍha (bj); (pts) | kho → kho kevaddha (pts) | tatiyampi → tatiyam pi (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)แม้ครั้งที่ ๓ ภิกษุนั้นกล่าวกะท้าวมหาพรหมว่า
‘na khohaṁ taṁ, āvuso, evaṁ pucchāmi:
khohaṁ taṁ → kho ahantaṁ (sya-all) | khohaṁ → kho ahan (pts)‘ท่านผู้มีอายุ อาตมาไม่ได้ ถามท่านว่า
“tvamasi brahmā mahābrahmā abhibhū anabhibhūto aññadatthudaso vasavattī issaro kattā nimmātā seṭṭho sajitā vasī pitā bhūtabhabyānan”ti.
vasavattī → vasavatti (sya-all) | nimmātā → nimmitā (sya-all) | bhūtabhabyānanti → bhūtabhabyānaṁ (sya-all) | tvamasi → tvaṁ si (pts) | sajitā → sañjitā (pts) | bhūtabhabyānanti → bhūtabhavyānanti (bjt) | sajitā → sajjitā (th) | bhūtabhabyānanti → bhūtabhabyānan ti (ms2005) | mahābrahmā → mahā-brahmā (pts) | aññadatthudaso → aññadatthu-daso (pts) | bhūtabhabyānanti → bhūta-bhavyānan ti (pts)ท่านเป็นพระพรหมผู้เป็นมหาพรหมผู้ยิ่งใหญ่ ไม่มีใครข่มเหงได้ เห็น ถ่องแท้ เป็นผู้กุมอำนาจ เป็นอิสระ เป็นผู้สร้าง ผู้บันดาล ผู้ประเสริฐ ผู้บงการ ผู้ ทรงอำนาจ เป็นบิดาของสัตว์ผู้เกิดแล้วและกำลังจะเกิดหรือ
Evañca kho ahaṁ taṁ, āvuso, pucchāmi:
āvuso → āvuso evaṁ (sya-all) | ahaṁ taṁ → ahantaṁ (th) | evañca → evañ ca (pts) | ahaṁ → ahan (pts)แต่อาตมาถามท่าน อย่างนี้ว่า
“kattha nu kho, āvuso, ime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṁ—pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū”’ti?
pathavīdhātu → paṭhavīdhātu (bj) | seyyathidaṁ pathavīdhātu → seyyathīdaṁ paṭhavīdhātu (sya-all) | vāyodhātūti → vāyodhātū ti (ms2005) | seyyathidaṁ pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātūti → seyyathīdaṁ paṭhavī-dhātu vāyo-dhātūti (pts)มหาภูตรูป ๔ คือ ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ และวาโยธาตุ ย่อม ดับสนิทที่ไหน’
Atha kho so, kevaṭṭa, mahābrahmā taṁ bhikkhuṁ bāhāyaṁ gahetvā ekamantaṁ apanetvā taṁ bhikkhuṁ etadavoca:
kevaṭṭa → kevaḍḍha (bj); kevaddha (pts) | etadavoca ime kho maṁ → etad avoca idha (pts) | gahetvā → Scmt bāhatvā for bāhāyaṁ gahetvā. (pts note) | atha kho → athakho kevaṭṭa (th) | kevaṭṭa mahābrahmā → kevaddha mahā-brahmā (pts)ทันใดนั้น ท้าวมหาพรหมนั้นจับแขนภิกษุนั้นพาไป ณ ที่สมควรแล้ว กล่าวว่า
‘ime kho maṁ, bhikkhu, brahmakāyikā devā evaṁ jānanti, “natthi kiñci brahmuno aññātaṁ, natthi kiñci brahmuno adiṭṭhaṁ, natthi kiñci brahmuno aviditaṁ, natthi kiñci brahmuno asacchikatan”ti.
asacchikatanti tasmāhaṁ → asacchikatan ti tasmā ahaṁ (pts) | bhikkhu → Sdt Bm Ime kho maṁ bhikkhuṁ. (pts note) | ime kho maṁ → idha (pts) | brahmakāyikā → brahma-kāyikā (pts) | natthi → n atthi (pts) | aviditaṁ natthi → aviditam n atthi (pts)‘ภิกษุ พวกเทพผู้นับเนื่องในหมู่พรหมเข้าใจว่า ไม่มีอะไรที่พระพรหมไม่ได้ รู้ ไม่ได้เห็น ไม่ได้ทราบ ไม่ได้ประจักษ์แจ้ง
Tasmāhaṁ tesaṁ sammukhā na byākāsiṁ.
tasmāhaṁ tesaṁ → tasmā ahametesaṁ (sya-all) | ahaṁ → Bm 'haṁ. (pts note) | byākāsiṁ → vyākāsiṁ (pts)ดังนั้น เราจึงไม่ตอบต่อหน้าพวกเทพ เหล่านั้น
Ahampi kho, bhikkhu, na jānāmi yatthime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṁ—pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātūti.
pathavīdhātu → paṭhavīdhātu (bj) | seyyathidaṁ pathavīdhātu → seyyathīdaṁ paṭhavīdhātu (sya-all) | ahampi → ahaṁpi (th) | ahampi → aham pi (pts) | yatthime → yatth ime (pts) | seyyathidaṁ pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātūti → seyyathīdaṁ paṭhavī-dhātu vāyo-dhātu (pts)ว่า แม้เราก็ไม่ทราบที่ที่มหาภูตรูป ๔ คือ ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ และวาโยธาตุดับสนิทเหมือนกัน
Tasmātiha, bhikkhu, tuyhevetaṁ dukkaṭaṁ, tuyhevetaṁ aparaddhaṁ, yaṁ tvaṁ taṁ bhagavantaṁ atidhāvitvā bahiddhā pariyeṭṭhiṁ āpajjasi imassa pañhassa veyyākaraṇāya.
atidhāvitvā → atisitvā (bj, pts); abhimuñcitvā (sya-all) | tuyhevetaṁ → tumhevetaṁ (sya-all) | taṁ → (sya-all) | abhimuñcitvā → atisitvā (sya-all: sī.) | dukkataṁ → Bm dukkaṭaṁ. (pts note) | atisitvā → Bm atidhāvitvā. (pts note) | pariyeṭṭhiṁ → Scdt pariyaṭṭhiṁ (see Sum. 271, J. i. 14. 32). (pts note) | tasmātiha → tasmā tiha (th) | tasmātiha → tasmāt iha (pts) | tuyhevetaṁ dukkaṭaṁ tuyhevetaṁ → tumh ev etaṁ dukkataṁ tumh ev etaṁ (pts)ฉะนั้น การที่ท่านละเลยพระผู้มีพระภาคแล้วมาหา คำตอบเรื่องนี้ภายนอก นับว่าทำผิด นับว่าทำพลาด
Gaccha tvaṁ, bhikkhu, tameva bhagavantaṁ upasaṅkamitvā imaṁ pañhaṁ puccha, yathā ca te bhagavā byākaroti, tathā naṁ dhāreyyāsī’ti.
ca → (sya-all) | tameva → tam eva (pts) | upasaṅkamitvā → upasaṁkamitvā (pts) | byākaroti → vyākaroti (pts)ไปเถิด ภิกษุ ท่านจงไปเฝ้าพระ ผู้มีพระภาคแล้วทูลถามปัญหานี้ และพึงจำไว้ตามที่พระผู้มีพระภาคตรัสตอบ’
Atha kho so, kevaṭṭa, bhikkhu—seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṁ vā bāhaṁ pasāreyya, pasāritaṁ vā bāhaṁ samiñjeyya; evameva brahmaloke antarahito mama purato pāturahosi.
kevaṭṭa → kevaḍḍha (bj); kevaddha (pts) | samiñjeyya → sammiñjeyya (bjt, th) | + → kho (bjt) | atha kho → athakho (th) | samiñjitaṁ → sammiñjitaṁ (th, pts) | seyyathāpi → seyyathā pi (pts) | samiñjeyya evameva brahmaloke → sammiñjeyya evam eva brahma-loke (pts) | pāturahosi → pātur ahosi (pts)ลำดับนั้น ภิกษุได้หายไปจากพรหมโลกมาปรากฏต่อหน้าเรา เปรียบ เหมือนคนแข็งแรงเหยียดแขนออกหรือพับแขนเข้าฉะนั้น
Atha kho so, kevaṭṭa, bhikkhu maṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi, ekamantaṁ nisinno kho, kevaṭṭa, so bhikkhu maṁ etadavoca:
kevaṭṭa → kevaḍḍha (bj); kevaddha (pts) | so kevaṭṭa → kevaddha (pts) | atha kho → athakho (th) | etadavoca → etad avoca (pts)เธอกราบเราแล้วนั่งลง ณ ที่สมควร ถามเราว่า
‘kattha nu kho, bhante, ime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṁ—pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti?
pathavīdhātu → paṭhavīdhātu (bj) | seyyathidaṁ pathavīdhātu → seyyathīdaṁ paṭhavīdhātu (sya-all, pts) | seyyathidaṁ pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu → seyyathīdaṁ paṭhavī-dhātu āpo-dhātu tejo-dhātu (pts)‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ มหาภูตรูป ๔ คือ ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ และวาโยธาตุ ย่อมดับสนิทที่ไหนหนอแล’
4.1. Tīradassisakuṇupamāอุปมาด้วยนกบินดูฝั่ง
Evaṁ vutte, ahaṁ, kevaṭṭa, taṁ bhikkhuṁ etadavocaṁ—
kevaṭṭa → kevaḍḍha (bj); kevaddha (pts) | etadavocaṁ → etad avoca (pts)เมื่อเธอถามอย่างนี้ เราได้ตอบว่า
bhūtapubbaṁ, bhikkhu, sāmuddikā vāṇijā tīradassiṁ sakuṇaṁ gahetvā nāvāya samuddaṁ ajjhogāhanti.
vāṇijā → bāṇijā (sya-all) | samuddaṁ → (sya-all)ภิกษุ เรื่องเคยมีมาแล้ว พวก พ่อค้าเดินเรือทะเลนำนกตีรทัสสีลงเรือไป
Te atīradakkhiniyā nāvāya tīradassiṁ sakuṇaṁ muñcanti.
atīradakkhiniyā → atīradassiniyā (bj, sya-all); atīradakkhiṇiyā (pts) | atīradakkhiniyā → atīra-dakkhiṇiyā (pts) | tīradassiṁ → tīra-dassiṁ (pts)เมื่อมองไม่เห็นฝั่ง พวกเขาจึงปล่อยนก ตีรทัสสีไป
So gacchateva puratthimaṁ disaṁ, gacchati dakkhiṇaṁ disaṁ, gacchati pacchimaṁ disaṁ, gacchati uttaraṁ disaṁ, gacchati uddhaṁ disaṁ, gacchati anudisaṁ.
disaṁ → (bj, pts) | gacchateva → gacchati (sya-all) | gacchateva → gacchat eva (pts)นกนั้นบินไปยังทิศตะวันออก ทิศใต้ ทิศตะวันตก ทิศเหนือ ทิศเบื้องบน และทิศเฉียง
Sace so samantā tīraṁ passati, tathāgatakova hoti.
tathāgatakova → tathā pakkantova (cck); tathāpakkanto va (sya1ed, sya2ed) | tathāgatakova → tathāpakkanto va (sya-all) | va → tathāpakkanto va (bj: syā) | tathāgatakova → tathāpakkantova (cck: syā.) | tathāgatakova → tathāgatako va (bjt) | tathāgatakova → tathā gatako va (pts)ถ้ามันยังแลเห็นชายฝั่งรอบ ๆ ก็จะบินเลยไป
Sace pana so samantā tīraṁ na passati, tameva nāvaṁ paccāgacchati.
paccāgacchati evameva → pacchāgacchati evam eva (pts) | tameva → tam eva (pts)ถ้ามันแลไม่เห็นฝั่งโดย รอบก็จะบินกลับมาที่เรือนั้นอีก
Evameva kho tvaṁ, bhikkhu, yato yāva brahmalokā pariyesamāno imassa pañhassa veyyākaraṇaṁ nājjhagā, atha mamaññeva santike paccāgato.
evameva → eyameva (sya-all) | veyyākaraṇaṁ nājjhagā atha mamaññeva → veyyākaraṇena ajjhagamā athakho mayhameva (sya-all) | bhikkhu → bhikkhu yāva (pts) | mamaññeva → maṁ yeva (pts) | yāva → Sd Bm omit; St yava. (pts note) | maṁ → Bm mamaṁ. (pts note) | evameva → evam eva (pts) | brahmalokā → brahma-lokā (pts)ภิกษุ เธอก็เช่นกัน เที่ยวเสาะหาไปจนถึงพรหมโลก ก็ยังไม่ได้คำตอบของปัญหานี้ ในที่สุดต้องกลับมาหาเรา
Na kho eso, bhikkhu, pañho evaṁ pucchitabbo:ปัญหานี้เธอไม่ควรถามว่า
‘kattha nu kho, bhante, ime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṁ—pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti?
pathavīdhātu → paṭhavīdhātu (bj) | seyyathidaṁ pathavīdhātu → seyyathīdaṁ paṭhavīdhātu (sya-all, pts) | seyyathidaṁ pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātūti → seyyathīdaṁ paṭhavī-dhātu āpo-dhātu tejo-dhātu vāyo-dhātūti (pts)มหาภูตรูป ๔ คือ ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ และวาโยธาตุ ย่อมดับสนิทที่ ไหนหนอแล
Evañca kho eso, bhikkhu, pañho pucchitabbo:
eso → so (sya-all) | evañca → evañ ca (pts)แต่ควรถามอย่างนี้ว่า
‘Kattha āpo ca pathavī, tejo vāyo na gādhati;
pathavī → paṭhavī (bj, pts); paṭhavī ca (sya-all) | paṭhavī → SS add ca (twice). (pts note)ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตุ ย่อมตั้ง อยู่ไม่ได้ในที่ไหน Kattha dīghañca rassañca, aṇuṁ thūlaṁ subhāsubhaṁ;
dīghañca rassañca → dīghañ ca rassañ ca (pts) aṇuṁ → anuṁ (sya-all) | aṇuṁ → So all MSS. twice. (pts note)อุปาทายรูปที่ยาวและสั้น ละเอียด และหยาบ งามและไม่งาม ย่อมตั้งอยู่ไม่ได้ในที่ไหน Kattha nāmañca rūpañca, asesaṁ uparujjhatī’ti.
nāmañca rūpañca → nāmañ ca rūpañ ca (pts)นามและรูป ย่อมดับสนิทในที่ไหน
Tatra veyyākaraṇaṁ bhavati:ในปัญหานั้น มีคำตอบดังนี้
‘Viññāṇaṁ anidassanaṁ, anantaṁ sabbatopabhaṁ;
sabbatopabhaṁ → (?) | sabbatopabhaṁ → sabbatopahaṁ (pts) | sabbatopabhaṁ → sabbato pabhaṁ (bjt, th) | sabbatopabhaṁ → sabbato-pahaṁ (pts)ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตุ ย่อมตั้ง อยู่ไม่ได้ในวิญญาณซึ่งเป็นสิ่งที่มองไม่เห็น ไม่มีที่สุด แต่มีท่าข้ามโดยรอบด้านEttha āpo ca pathavī, tejo vāyo na gādhati.
pathavī → paṭhavī (bj, pts); paṭhavī ca (sya-all) Ettha dīghañca rassañca, aṇuṁ thūlaṁ subhāsubhaṁ;
dīghañca rassañca → dīghañ ca rassañ ca (pts) aṇuṁ → anuṁ (sya-all)อุปาทายรูปที่ยาวและสั้น ละเอียด และหยาบ งามและไม่งาม ก็ย่อมตั้งอยู่ไม่ได้ ในวิญญาณ๑นี้เช่นเดียวกันEttha nāmañca rūpañca, asesaṁ uparujjhati;
nāmañca rūpañca → nāmañ ca rūpañ ca (pts)นามและรูป ย่อมดับสนิท ในวิญญาณ๑นี้เช่นเดียวกัน Viññāṇassa nirodhena, etthetaṁ uparujjhatī’”ti.
etthetaṁ → etth etaṁ (pts)เพราะวิญญาณดับไป นามและรูปนั้นก็ย่อมดับสนิทในที่นั้น”
Idamavoca bhagavā.
idamavoca → idam avoca (pts)พระผู้มีพระภาคได้ตรัสภาษิตนี้แล้ว
Attamano kevaṭṭo gahapatiputto bhagavato bhāsitaṁ abhinandīti.
kevaṭṭo → kevaḍḍho (bj); kevaddho (pts) | bhagavato → (pts) | gahapatiputto → Sd Bm add Bhagavato. (pts note)บุตรคหบดีชื่อเกวัฏฏะมีใจยินดี ชื่นชมภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้วแล
Kevaṭṭasuttaṁ niṭṭhitaṁ ekādasamaṁ.
kevaṭṭasuttaṁ → kevaḍḍhasuttaṁ (bjt)เกวัฏฏสูตรที่ ๑๑ จบ