Aṭṭhakanāgarasutta๑๖ อัฏฐกนาครสูตร
Ekaṁ samayaṁ āyasmā ānando vesāliyaṁ viharati beluvagāmake.
beluvagāmake → veḷuvagāmake (sya-all, km, mr) | beluvagāmake → veḷuvagāmake (cck: syā. kaṁ. ka.) | Beluvagāmake → M. Ph. S. Veḷuva- throughout. (pts note) | beluvagāmake → beluva gāmake (bjt)สมัยหนึ่ง ท่านพระอานนท์อยู่ ณ เวฬุวคาม เขตกรุงเวสาลี
Tena kho pana samayena dasamo gahapati aṭṭhakanāgaro pāṭaliputtaṁ anuppatto hoti kenacideva karaṇīyena.
pāṭaliputtaṁ → pāṭalīputtaṁ (bj); pātaliputtaṁ (sya-all) | kenacideva → kenaci deva (bjt) | kenacideva → kenaci-deva (pts)สมัยนั้นแล คหบดีชาวอัฏฐกนครชื่อว่าทสมะ ได้เดินทางไปถึงเมืองปาตลีบุตร ด้วยกิจที่ต้องทำ บางอย่าง
Atha kho dasamo gahapati aṭṭhakanāgaro yena kukkuṭārāmo yena aññataro bhikkhu tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā taṁ bhikkhuṁ etadavoca:
atha kho → athakho (th) | tenupasaṅkami → ten upasaṅkami (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)ครั้งนั้นแล ทสมคหบดีชาวอัฏฐกนคร ได้เข้าไปพบภิกษุรูปหนึ่งที่กุกกุฏาราม จึงถามภิกษุนั้นว่า
“kahaṁ nu kho, bhante, āyasmā ānando etarahi viharati?
kahaṁ → T. M7 kin. (pts note)“ท่านขอรับ เดี๋ยวนี้ ท่านพระอานนท์อยู่ที่ไหน
Dassanakāmā hi mayaṁ, bhante, āyasmantaṁ ānandan”ti.
ānandanti → ānandan ti (pts)ข้าพเจ้าต้องการจะพบท่าน”
“Eso, gahapati, āyasmā ānando vesāliyaṁ viharati beluvagāmake”ti.
beluvagāmaketi atha kho → veḷuvagāmaketi athakho (sya-all) | beluvagāmaketi → beluvagāmake ti (bjt, pts)ภิกษุตอบว่า “คหบดี ท่านพระอานนท์นี้อยู่ที่เวฬุวคาม เขตกรุงเวสาลี”
Atha kho dasamo gahapati aṭṭhakanāgaro pāṭaliputte taṁ karaṇīyaṁ tīretvā yena vesālī beluvagāmako yenāyasmā ānando tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṁ ānandaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinno kho dasamo gahapati aṭṭhakanāgaro āyasmantaṁ ānandaṁ etadavoca:
pāṭaliputte → pāṭalīputte (bj); pātaliputte (sya-all) | tīretvā → tiretvā (sya-all) | vesālī beluvagāmako → vesāliveḷuvagāmako (sya-all); vesālibeluvagāmako (pts) | taṁ → T. yaṁ. (pts note) | karaṇīyaṁ → T. adds taṁ. (pts note) | atha kho → athakho (th) | tenupasaṅkami → ten upasaṅkami (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)ครั้งนั้น ทสมคหบดีชาวอัฏฐกนคร ทำกิจที่ควรทำในเมืองปาตลีบุตรเสร็จแล้ว ได้เข้าไปพบท่านพระอานนท์ที่เวฬุวคาม เขตกรุงเวสาลี อภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่สมควร ได้ถามท่านพระอานนท์ว่า
“atthi nu kho, bhante ānanda, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena ekadhammo sammadakkhāto, yattha bhikkhuno appamattassa ātāpino pahitattassa viharato avimuttaṁ vā cittaṁ vimuccati, aparikkhīṇā vā āsavā parikkhayaṁ gacchanti, ananuppattaṁ vā anuttaraṁ yogakkhemaṁ anupāpuṇātī”ti?
parikkhayaṁ → parikkhīṇaṁ (bj) | sammadakkhāto → samma-d-akkhāto (pts) | anupāpuṇātīti → anupāpuṇātī ti (pts)“ท่านอานนท์ผู้เจริญ ธรรมอันเป็นเอกซึ่งเป็นที่หลุดพ้นแห่งจิตที่ยังไม่หลุดพ้น เป็นที่ถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายที่ยังไม่สิ้นไป หรือเป็นที่บรรลุธรรมเป็นแดน เกษมจากโยคะอันยอดเยี่ยมที่ยังไม่บรรลุโดยลำดับของภิกษุผู้ไม่ประมาท มีความเพียร อุทิศกายและใจอยู่ ที่พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสไว้ชอบแล้ว มีอยู่หรือไม่หนอ”
“Atthi kho, gahapati, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena ekadhammo sammadakkhāto, yattha bhikkhuno appamattassa ātāpino pahitattassa viharato avimuttaṁ vā cittaṁ vimuccati, aparikkhīṇā vā āsavā parikkhayaṁ gacchanti, ananuppattaṁ vā anuttaraṁ yogakkhemaṁ anupāpuṇātī”ti.
kho → (sya-all, pts) | sammadakkhāto → samma-d-akkhāto (pts) | anupāpuṇātīti → anupāpuṇātī ti (pts)ท่านพระอานนท์ตอบว่า “คหบดี ธรรมอันเป็นเอกซึ่งเป็นที่หลุดพ้นแห่งจิตที่ยัง ไม่หลุดพ้น เป็นที่ถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายที่ยังไม่สิ้นไป หรือเป็นที่บรรลุ ธรรมเป็นแดนเกษมจากโยคะอันยอดเยี่ยมที่ยังไม่บรรลุโดยลำดับของภิกษุผู้ไม่ประมาท มีความเพียร อุทิศกายและใจอยู่ ที่พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นผู้ทรงรู้ทรงเห็น เป็น พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสไว้ชอบแล้ว มีอยู่”
“Katamo pana, bhante ānanda, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena ekadhammo sammadakkhāto, yattha bhikkhuno appamattassa ātāpino pahitattassa viharato avimuttaṁ vā cittaṁ vimuccati, aparikkhīṇā vā āsavā parikkhayaṁ gacchanti, ananuppattaṁ vā anuttaraṁ yogakkhemaṁ anupāpuṇātī”ti?
katamo → katamo ca (bj, pts) | vimuccati → muccati (bj) | ca → omitted by M. Ph. S. (pts note) | anupāpuṇātīti → anupāpuṇātī ti (bjt, pts) | sammadakkhāto → samma-d-akkhāto (pts)ทสมคหบดีถามว่า “ท่านอานนท์ผู้เจริญ ธรรมอันเป็นเอกซึ่งเป็นที่หลุดพ้น แห่งจิตที่ยังไม่หลุดพ้น เป็นที่ถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายที่ยังไม่สิ้นไป หรือ เป็นที่บรรลุธรรมเป็นแดนเกษมจากโยคะอันยอดเยี่ยมโดยลำดับของภิกษุผู้ไม่ประมาท มีความเพียร อุทิศกายและใจอยู่ ที่พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสไว้ชอบแล้ว เป็นอย่างไร”
“Idha, gahapati, bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṁ savicāraṁ vivekajaṁ pītisukhaṁ paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja viharati.
jhānaṁ → T. M7 -majjh- and so in every similar case. (pts note) | vivicceva → eva (pts)ท่านพระอานนท์ตอบว่า คหบดี ๑. ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ สงัดจากกาม และอกุศลธรรมทั้งหลาย บรรลุ ปฐมฌานที่มีวิตก วิจาร ปีติและสุขอันเกิดจากวิเวกอยู่
So iti paṭisañcikkhati:
paṭisañcikkhati → paṭisaṁcikkhati (bjt)ภิกษุนั้นพิจารณา เห็นดังนี้ ย่อมรู้ชัดว่า
‘idampi kho paṭhamaṁ jhānaṁ abhisaṅkhataṁ abhisañcetayitaṁ’.
idampi → idaṁ (sya-all) | abhisaṅkhataṁ → abhisaṁkhataṁ (th, pts) | idampi → idaṁ pi (pts)‘แม้แต่ปฐมฌานนี้แล ก็ถูกปรุงแต่งแล้ว
‘Yaṁ kho pana kiñci abhisaṅkhataṁ abhisañcetayitaṁ, tadaniccaṁ nirodhadhamman’ti pajānāti.
abhisañcetayitaṁ → T. M7 -kaṁ. (pts note) | abhisaṅkhataṁ → abhisaṁkhataṁ (th, pts) | tadaniccaṁ nirodhadhammanti → tad aniccaṁ nirodhadhamman ti (pts)สิ่งใด สิ่งหนึ่งที่ถูกปรุงแต่งแล้ว สิ่งนั้นไม่เที่ยง มีความดับไปเป็นธรรมดา’
So tattha ṭhito āsavānaṁ khayaṁ pāpuṇāti;ภิกษุนั้นตั้งอยู่ในธรรมคือสมถะและวิปัสสนานั้นแล้ว ย่อมบรรลุความ สิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย
no ce āsavānaṁ khayaṁ pāpuṇāti, teneva dhammarāgena tāya dhammanandiyā pañcannaṁ orambhāgiyānaṁ saṁyojanānaṁ parikkhayā opapātiko hoti tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā.
tattha → T. M7 tatra. (pts note) | saṁyojanānaṁ → saññojanānaṁ (bjt) | teneva → ten eva (pts)หากยังไม่บรรลุความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย ก็จะเป็นโอปปาติกะ เพราะสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ ประการ สิ้นไป ด้วย ความยินดีเพลิดเพลินในธรรม นั้น ๆ จักปรินิพพานในภพนั้น ไม่หวน กลับมาจากโลกนั้นอีก
Ayampi kho, gahapati, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena ekadhammo sammadakkhāto, yattha bhikkhuno appamattassa ātāpino pahitattassa viharato avimuttaṁ vā cittaṁ vimuccati, aparikkhīṇā vā āsavā parikkhayaṁ gacchanti, ananuppattaṁ vā anuttaraṁ yogakkhemaṁ anupāpuṇāti.
ayampi → ayaṁ (sya-all) | pi → omitted by S. (pts note) | ayampi → ayaṁ pi (pts) | sammadakkhāto → samma-d-akkhāto (pts)คหบดี ธรรมอันเป็นเอกแม้นี้แล ซึ่งเป็นที่หลุดพ้นแห่งจิตที่ยังไม่หลุดพ้น เป็น ที่ถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายที่ยังไม่สิ้นไป หรือเป็นที่บรรลุธรรมเป็นแดน เกษมจากโยคะอันยอดเยี่ยมที่ยังไม่บรรลุโดยลำดับ ของภิกษุผู้ไม่ประมาท มีความเพียร อุทิศกายและใจอยู่ ที่พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสไว้ชอบแล้ว
Puna caparaṁ, gahapati, bhikkhu vitakkavicārānaṁ vūpasamā ajjhattaṁ sampasādanaṁ cetaso ekodibhāvaṁ avitakkaṁ avicāraṁ samādhijaṁ pītisukhaṁ dutiyaṁ jhānaṁ …pe…
jhānaṁ → jhānaṁ upasampajja viharati (bj) | pe → M. pa; omitted by Ph. S. (pts note) | pītisukhaṁ → pīti sukhaṁ (bjt) | caparaṁ → ca paraṁ (pts)๒. เพราะวิตกวิจารสงบระงับไป ภิกษุบรรลุทุติยฌานที่มีความผ่องใสใน ภายใน มีภาวะที่จิตเป็นหนึ่งผุดขึ้น ไม่มีวิตกไม่มีวิจาร มีแต่ปีติและสุข อันเกิดจากสมาธิอยู่ ...
tatiyaṁ jhānaṁ …pe…
jhānaṁ → T. M7 add upasampajja viharati. (pts note)๓. เพราะปีติจางคลายไป ภิกษุมีอุเบกขา มีสติสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วย นามกาย บรรลุตติยฌาน ...
catutthaṁ jhānaṁ upasampajja viharati.๔. เพราะละสุขและทุกข์ได้ เพราะโสมนัสและโทมนัสดับไปก่อนแล้ว ภิกษุ บรรลุจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขาอยู่
So iti paṭisañcikkhati:
paṭisañcikkhati → paṭisaṁcikkhati (bjt)ภิกษุ นั้นพิจารณาเห็นดังนี้ย่อมรู้ชัดว่า
‘idampi kho catutthaṁ jhānaṁ abhisaṅkhataṁ abhisañcetayitaṁ’.
abhisaṅkhataṁ → abhisaṁkhataṁ (th, pts) | idampi → idam pi (pts)‘แม้แต่จตุตถฌานนี้แลก็ถูกปรุงแต่งแล้ว
‘Yaṁ kho pana kiñci abhisaṅkhataṁ abhisañcetayitaṁ tadaniccaṁ nirodhadhamman’ti pajānāti.
abhisaṁkhataṁ → omitted by T. M7. (pts note) | tadaniccaṁ nirodhadhammanti → tad aniccaṁ nirodhadhamman ti (pts)สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่ถูกปรุงแต่งแล้ว สิ่งนั้นไม่เที่ยง มีความดับไปเป็นธรรมดา’
So tattha ṭhito āsavānaṁ khayaṁ pāpuṇāti;ภิกษุนั้นตั้งอยู่ในธรรมคือสมถะและวิปัสสนานั้นแล้ว ย่อมบรรลุความสิ้น ไปแห่งอาสวะทั้งหลาย
no ce āsavānaṁ khayaṁ pāpuṇāti, teneva dhammarāgena tāya dhammanandiyā pañcannaṁ orambhāgiyānaṁ saṁyojanānaṁ parikkhayā opapātiko hoti tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā.
saṁyojanānaṁ → saññojanānaṁ (bjt) | teneva → ten eva (pts)หากยังไม่บรรลุความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย ก็จะเป็นโอปปาติกะ เพราะสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ ประการสิ้นไป ด้วยความ ยินดีเพลิดเพลินในธรรมนั้น ๆ จักปรินิพพานในภพนั้น ไม่หวนกลับมา จากโลกนั้นอีก
Ayampi kho, gahapati, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena ekadhammo sammadakkhāto, yattha bhikkhuno appamattassa ātāpino pahitattassa viharato avimuttaṁ vā cittaṁ vimuccati aparikkhīṇā vā āsavā parikkhayaṁ gacchanti, ananuppattaṁ vā anuttaraṁ yogakkhemaṁ anupāpuṇāti.
ayampi → ayam pi (pts) | sammadakkhāto → samma-dakkhāto (pts)คหบดี ธรรมอันเป็นเอกแม้นี้แล ซึ่งเป็นที่หลุดพ้นแห่งจิตที่ยังไม่หลุดพ้น เป็น ที่ถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายที่ยังไม่สิ้นไป หรือเป็นที่บรรลุธรรมเป็นแดน เกษมจากโยคะอันยอดเยี่ยมที่ยังไม่บรรลุโดยลำดับของภิกษุผู้ไม่ประมาท มีความเพียร อุทิศกายและใจอยู่ ที่พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นผู้ทรงรู้ทรงเห็น เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสไว้ชอบแล้ว
Puna caparaṁ, gahapati, bhikkhu mettāsahagatena cetasā ekaṁ disaṁ pharitvā viharati tathā dutiyaṁ tathā tatiyaṁ tathā catutthaṁ. Iti uddhamadho tiriyaṁ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṁ lokaṁ mettāsahagatena cetasā ekaṁ disaṁ pharitvā viharati vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā viharati.
ekaṁ disaṁ pharitvā viharati → (bj, sya-all, pts) | abyāpajjena → abyāpajjhena (bj, sya-all, pts) | sabbattatāya → sabbatthatāya (pts) | catutthaṁ → T. -tthiṁ. (pts note) | sabbatthatāya → T. sabbattatāya; M7 sabbattāya; S. sabbatattāya. (pts note) | caparaṁ → ca paraṁ (pts) | uddhamadho → uddham adho (pts) | abyāpajjena → avyāpajjhena (pts)๕. ภิกษุมีเมตตาจิตแผ่ไปตลอดทิศที่ ๑ ทิศที่ ๒ ทิศที่ ๓ ทิศที่ ๔ ทิศ เบื้องบน ทิศเบื้องล่าง ทิศเฉียง แผ่ไปตลอดโลกทั่วทุกหมู่เหล่าในที่ทุก สถานด้วยเมตตาจิตอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีขอบเขต ไม่มีเวร ไม่ มีความเบียดเบียนอยู่
So iti paṭisañcikkhati:ภิกษุนั้นพิจารณาเห็นดังนี้ย่อมรู้ชัดว่า
‘ayampi kho mettā cetovimutti abhisaṅkhatā abhisañcetayitā’.
abhisañcetayitā → T. M7 -kā. (pts note) | cetovimutti → ceto vimutti (bjt) | mettā cetovimutti abhisaṅkhatā → mettācetovimutti abhisaṁkhatā (th, pts) | ayampi → ayam pi (pts)‘แม้เมตตา เจโตวิมุตตินี้แลก็ถูกปรุงแต่งแล้ว
‘Yaṁ kho pana kiñci abhisaṅkhataṁ abhisañcetayitaṁ tadaniccaṁ nirodhadhamman’ti pajānāti.
kho → (sya-all) | abhisañcetayitaṁ → T. -kaṁ. (pts note) | abhisaṅkhataṁ → abhisaṁkhataṁ (th, pts) | tadaniccaṁ nirodhadhammanti → tad aniccaṁ nirodhadhamman ti (pts)ก็สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่ถูกปรุงแต่งแล้ว สิ่งนั้น ไม่เที่ยง มีความดับไปเป็นธรรมดา’
So tattha ṭhito āsavānaṁ khayaṁ pāpuṇāti;ภิกษุนั้นตั้งอยู่ในธรรมคือสมถะและ วิปัสสนานั้นแล้ว ย่อมบรรลุความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย
no ce āsavānaṁ khayaṁ pāpuṇāti, teneva dhammarāgena tāya dhammanandiyā pañcannaṁ orambhāgiyānaṁ saṁyojanānaṁ parikkhayā opapātiko hoti tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā.
saṁyojanānaṁ → saññojanānaṁ (bjt) | teneva → ten eva (pts)หากยังไม่ บรรลุความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย ก็จะเป็นโอปปาติกะ เพราะสังโยชน์ อันเป็นส่วนเบื้องต่ำ ๕ ประการสิ้นไป ด้วยความยินดีเพลิดเพลินใน ธรรมนั้น ๆ จักปรินิพพานในภพนั้น ไม่หวนกลับมาจากโลกนั้นอีก
Ayampi kho, gahapati, tena bhagavatā jānatā …pe… ananuppattaṁ vā anuttaraṁ yogakkhemaṁ anupāpuṇāti.
anupāpuṇāti → ba. etthantare puna caparaṁ gahapatīti atthi (sya-all: yu.) | pe → spelled out in full (bjt)คหบดี ธรรมอันเป็นเอกแม้นี้แล ซึ่งเป็นที่หลุดพ้นแห่งจิตที่ยังไม่หลุดพ้น เป็น ที่ถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายที่ยังไม่สิ้นไป หรือเป็นที่บรรลุธรรมเป็นแดน เกษมจากโยคะอันยอดเยี่ยมที่ยังไม่บรรลุโดยลำดับของภิกษุผู้ไม่ประมาท มีความ เพียร อุทิศกายและใจอยู่ ที่พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระ อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสไว้ชอบแล้ว
Puna caparaṁ, gahapati, bhikkhu karuṇāsahagatena cetasā …pe…
puna caparaṁ gahapati → (sya-all) | pe → omitted by M. Ph. S. (pts note) | caparaṁ → ca paraṁ (pts)๖. ภิกษุมีกรุณาจิต ...
muditāsahagatena cetasā …pe…
+ → upekhāsahagatena (pts)๗. ภิกษุมีมุทิตาจิต ...
upekkhāsahagatena cetasā ekaṁ disaṁ pharitvā viharati tathā dutiyaṁ tathā tatiyaṁ tathā catutthaṁ.
catutthaṁ → T. -tthiṁ. (pts note)๘. ภิกษุมีอุเบกขาจิตแผ่ไปตลอดทิศที่ ๑ ทิศที่ ๒ ทิศที่ ๓ ทิศที่ ๔
Iti uddhamadho tiriyaṁ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṁ lokaṁ upekkhāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā viharati.
abyāpajjena → abyāpajjhena (sya-all, pts) | sabbattatāya → sabbatthatāya (pts) | sabbatthatāya → T. M7. S. sabbattatāya. (pts note) | tiriyaṁ → kiriyaṁ (bjt) | uddhamadho → uddham adho (pts) | upekkhāsahagatena → upekhāsahagatena (pts) | abyāpajjena → avyāpajjhena (pts)ทิศ เบื้องบน ทิศเบื้องล่าง ทิศเฉียง แผ่ไปตลอดโลกทั่วทุกหมู่เหล่าในที่ ทุกสถานด้วยอุเบกขาจิตอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีขอบเขต ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่
So iti paṭisañcikkhati:ภิกษุนั้นพิจารณาเห็นดังนี้ย่อมรู้ชัดว่า
‘ayampi kho upekkhācetovimutti abhisaṅkhatā abhisañcetayitā’.
upekkhācetovimutti → upekkhā cetovimutti (bjt) | abhisaṅkhatā → abhisaṁkhatā (th) | ayampi → ayam pi (pts) | upekkhācetovimutti abhisaṅkhatā → upekhācetovimutti abhisaṁkhatā (pts)‘แม้ อุเบกขาเจโตวิมุตตินี้ ก็ถูกปรุงแต่งแล้ว
‘Yaṁ kho pana kiñci abhisaṅkhataṁ abhisañcetayitaṁ tadaniccaṁ nirodhadhamman’ti pajānāti.
abhisañcetayitaṁ → T. -kaṁ. (pts note) | abhisaṅkhataṁ → abhisaṁkhataṁ (th, pts) | tadaniccaṁ nirodhadhammanti → tad aniccaṁ nirodhadhamman ti (pts)ก็สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่ถูกปรุงแต่งแล้ว สิ่งนั้นไม่เที่ยง มีความดับไปเป็นธรรมดา’
So tattha ṭhito āsavānaṁ khayaṁ pāpuṇāti;ภิกษุนั้นตั้งอยู่ในธรรมคือสมถะ และวิปัสสนานั้นแล้ว ย่อมบรรลุความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย
no ce āsavānaṁ khayaṁ pāpuṇāti, teneva dhammarāgena tāya dhammanandiyā pañcannaṁ orambhāgiyānaṁ saṁyojanānaṁ parikkhayā opapātiko hoti tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā.
saṁyojanānaṁ → saññojanānaṁ (bjt) | teneva → ten eva (pts)หากยัง ไม่บรรลุความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย ก็จะเป็นโอปปาติกะเพราะ สังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ ประการสิ้นไป ด้วยความยินดีเพลิดเพลินในธรรม นั้น ๆ จักปรินิพพานในภพนั้น ไม่หวนกลับมาจากโลกนั้นอีก
Ayampi kho, gahapati, tena bhagavatā jānatā …pe… ananuppattaṁ vā anuttaraṁ yogakkhemaṁ anupāpuṇāti.
passatā → M. pa || ananuppattaṁ. (pts note) | pe → spelled out in full (bjt)คหบดี ธรรมอันเป็นเอกแม้นี้แล ซึ่งเป็นที่หลุดพ้นแห่งจิตที่ยังไม่หลุดพ้น เป็น ที่ถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งที่ยังไม่หมดสิ้นไป หรือเป็นที่บรรลุธรรมเป็นแดน เกษมจากโยคะอันยอดเยี่ยมที่ยังไม่บรรลุโดยลำดับของภิกษุผู้ไม่ประมาท มีความ เพียร อุทิศกายและใจอยู่ที่พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระ อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสไว้ชอบแล้ว
Puna caparaṁ, gahapati, bhikkhu sabbaso rūpasaññānaṁ samatikkamā paṭighasaññānaṁ atthaṅgamā nānattasaññānaṁ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanaṁ upasampajja viharati.
samatikkamā → T. -kkamma; M7 -katam. (pts note) | atthaṅgamā → T. M7 atthag- (pts note) | caparaṁ → ca paraṁ (pts) | ākāsoti → ākāso ti (pts)๙. ภิกษุบรรลุอากาสานัญจายตนฌานโดยกำหนดว่า “อากาศหาที่สุดมิได้” อยู่ เพราะล่วงรูปสัญญา ดับปฏิฆสัญญา ไม่กำหนดนานัตตสัญญา โดยประการทั้งปวง
So iti paṭisañcikkhati:ภิกษุนั้นพิจารณาเห็นดังนี้ย่อมรู้ชัดว่า
‘ayampi kho ākāsānañcāyatanasamāpatti abhisaṅkhatā abhisañcetayitā’.
abhisañcetayitā → T. M7 -kā. (pts note) | abhisaṅkhatā → abhisaṁkhatā (th, pts) | ayampi → ayam pi (pts)‘แม้อากาสานัญจายตนฌานนี้แลก็ถูกปรุงแต่งแล้ว
‘Yaṁ kho pana kiñci abhisaṅkhataṁ abhisañcetayitaṁ tadaniccaṁ nirodhadhamman’ti pajānāti.
pana → (sya-all) | abhisaṅkhataṁ → abhisaṁkhataṁ (th, pts) | tadaniccaṁ nirodhadhammanti → tad aniccaṁ nirodhadhamman ti (pts)สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่ถูกปรุงแต่งแล้ว สิ่งนั้นไม่เที่ยง มีความดับไปเป็นธรรมดา’
So tattha ṭhito āsavānaṁ khayaṁ pāpuṇāti;ภิกษุนั้นตั้งอยู่ในธรรมนั้นแล้ว ย่อมบรรลุความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย
no ce āsavānaṁ khayaṁ pāpuṇāti, teneva dhammarāgena tāya dhammanandiyā pañcannaṁ orambhāgiyānaṁ saṁyojanānaṁ parikkhayā opapātiko hoti tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā.
saṁyojanānaṁ → saññojanānaṁ (bjt) | teneva → ten eva (pts)หากยังไม่บรรลุความสิ้นไป แห่งอาสวะทั้งหลาย ก็จะเป็นโอปปาติกะ เพราะสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ ประการสิ้นไป ด้วยความยินดีเพลิดเพลินในธรรมนั้น ๆ จักปรินิพพาน ในภพนั้น ไม่หวนกลับมาจากโลกนั้นอีก
Ayampi kho, gahapati, tena bhagavatā jānatā …pe… ananuppattaṁ vā anuttaraṁ yogakkhemaṁ anupāpuṇāti.
pe → spelled out in full (bjt)คหบดี ธรรมอันเป็นเอกแม้นี้แล ซึ่งเป็นที่หลุดพ้นแห่งจิตที่ยังไม่หลุดพ้น เป็น ที่ถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายที่ยังไม่สิ้นไป หรือเป็นที่บรรลุธรรมเป็นแดน เกษมจากโยคะอันยอดเยี่ยมที่ยังไม่บรรลุโดยลำดับของภิกษุผู้ไม่ประมาท มีความเพียร อุทิศกายและใจอยู่ ที่พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสไว้ชอบแล้ว
Puna caparaṁ, gahapati, bhikkhu sabbaso ākāsānañcāyatanaṁ samatikkamma ‘anantaṁ viññāṇan’ti viññāṇañcāyatanaṁ upasampajja viharati …pe…
caparaṁ → ca paraṁ (pts) | viññāṇanti → viññāṇan ti (pts)๑๐. ภิกษุล่วงอากาสานัญจายตนฌานโดยประการทั้งปวง บรรลุ วิญญาณัญจายตนฌานโดยกำหนดว่า “วิญญาณหาที่สุดมิได้” อยู่ ฯลฯ
sabbaso viññāṇañcāyatanaṁ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanaṁ upasampajja viharati.
kiñcīti → kiñcī ti (pts)๑๑. ภิกษุล่วงวิญญาณัญจายตนฌานโดยประการทั้งปวงบรรลุอากิญจัญญาย ตนฌานโดยกำหนดว่า “ไม่มีอะไร” อยู่
So iti paṭisañcikkhati:ภิกษุนั้นพิจารณาเห็นดังนี้ย่อมรู้ ชัดว่า
‘ayampi kho ākiñcaññāyatanasamāpatti abhisaṅkhatā abhisañcetayitā’.
abhisaṅkhatā → abhisaṁkhatā (th, pts) | ayampi → ayam pi (pts)‘แม้อากิญจัญญายตนฌานนี้แลก็ถูกปรุงแต่งแล้ว
‘Yaṁ kho pana kiñci abhisaṅkhataṁ abhisañcetayitaṁ tadaniccaṁ nirodhadhamman’ti pajānāti.
nirodhadhammanti → nirodha dhammanti (bjt) | abhisaṅkhataṁ → abhisaṁkhataṁ (th, pts) | tadaniccaṁ nirodhadhammanti → tad aniccaṁ nirodhadhamman ti (pts)ก็สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่ ถูกปรุงแต่งแล้ว สิ่งนั้นไม่เที่ยง มีความดับไปเป็นธรรมดา’
So tattha ṭhito āsavānaṁ khayaṁ pāpuṇāti;ภิกษุนั้นตั้งอยู่ ในธรรมนั้นแล้ว ย่อมบรรลุความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย
no ce āsavānaṁ khayaṁ pāpuṇāti, teneva dhammarāgena tāya dhammanandiyā pañcannaṁ orambhāgiyānaṁ saṁyojanānaṁ parikkhayā opapātiko hoti tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā.
lokā → M. Ph. add ti. (pts note) | saṁyojanānaṁ → saññojanānaṁ (bjt) | teneva → ten eva (pts)หากยังไม่ บรรลุความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย ก็จะเป็นโอปปาติกะ เพราะสังโยชน์ เบื้องต่ำ ๕ ประการสิ้นไป ด้วยความยินดีเพลิดเพลินในธรรมนั้น ๆ จัก ปรินิพพานในภพนั้น ไม่หวนกลับมาจากโลกนั้นอีก
Ayampi kho, gahapati, tena bhagavatā jānatā …pe… ananuppattaṁ vā anuttaraṁ yogakkhemaṁ anupāpuṇātī”ti.
pi → omitted by M. T. M7. (pts note) | passatā → M. pa || ananuppattaṁ. (pts note) | pe → spelled out in full (bjt) | anupāpuṇātīti → anupāpuṇātī ti (bjt)คหบดี ธรรมอันเป็นเอกแม้นี้แล ซึ่งเป็นที่หลุดพ้นแห่งจิตที่ยังไม่หลุดพ้น เป็น ที่ถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลายที่ยังไม่สิ้นไป หรือเป็นที่บรรลุธรรมเป็นแดน เกษมจากโยคะอันยอดเยี่ยมที่ยังไม่บรรลุโดยลำดับของภิกษุผู้ไม่ประมาท มีความเพียร อุทิศกายและใจอยู่ ที่พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นผู้ทรงรู้ทรงเห็น เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสไว้ชอบแล้ว
Evaṁ vutte dasamo gahapati aṭṭhakanāgaro āyasmantaṁ ānandaṁ etadavoca:
āyasmantaṁ → āyasmantam (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)เมื่อท่านพระอานนท์กล่าวอย่างนี้แล้ว ทสมคหบดีชาวอัฏฐกนครจึงกล่าวว่า
“seyyathāpi, bhante ānanda, puriso ekaṁ nidhimukhaṁ gavesanto sakideva ekādasa nidhimukhāni adhigaccheyya;
sakideva → sabbatthapi evameva | sakideva → sabbatthapi evameva dissati (cck note) | nidhimukhāni → T. M7 niya- (pts note) | seyyathāpi → seyyathā pi (pts) | sakideva → saki-d-eva (pts)
evamevaṁ kho ahaṁ, bhante, ekaṁ amatadvāraṁ gavesanto sakideva ekādasa amatadvārāni alatthaṁ sevanāya.
ekādasa amatadvārāni → ekādasannaṁ amatadvārānaṁ (sabbattha) | ekādasa amatadvārāni → ekādasannaṁ amatadvārānaṁ (bj, sya-all, pts) | sevanāya → savaṇāya (bj); savanāya (sya-all) | ekādasannaṁ → ekādasa amatadvārāni (bj: machasaṁ) | amatadvārāni → ekādasannaṁ amatadvārānaṁ (sabbattha) ma. ni. 2.21 passitabbaṁ (cck note) | sevanāya → savanāya (cck: syā.); sī. pī. majjhimapaṇṇāsakadutiyasuttepi, bhāvanāya (cck: ma. ni. 2.21) | sevanāya → T. M7. S. savanāya. (pts note) | evamevaṁ → evameva (bjt, th) | evamevaṁ → evam eva (pts) | sakideva ekādasa amatadvārāni → saki-d-eva ekādasannaṁ amatadvārānaṁ (pts)“ท่านอานนท์ผู้เจริญ ข้าพเจ้า เมื่อแสวงหาประตูอมตธรรมประตูเดียว ได้รับ ประตูอมตธรรม ๑๑ ประตูคราวเดียวกัน เปรียบเหมือนบุรุษแสวงหาแหล่งขุมทรัพย์ ขุมเดียว พึงพบขุมทรัพย์ ๑๑ ขุมคราวเดียวกัน
Seyyathāpi, bhante, purisassa agāraṁ ekādasa dvāraṁ. So tasmiṁ agāre āditte ekamekenapi dvārena sakkuṇeyya attānaṁ sotthiṁ kātuṁ;
ekādasa dvāraṁ → ekādasadvāraṁ (bjt, th, pts) | ekamekenapi → ekamekena (th, pts) | seyyathāpi → seyyathā pi (pts)
evamevaṁ kho ahaṁ, bhante, imesaṁ ekādasannaṁ amatadvārānaṁ ekamekenapi amatadvārena sakkuṇissāmi attānaṁ sotthiṁ kātuṁ.
sotthiṁ → T. M7 sotthi. (pts note) | evamevaṁ → evameva (bjt, th) | ekamekenapi → ekamekena (th, pts) | evamevaṁ → evam eva (pts)ข้าพเจ้า จักสามารถทำตนให้ปลอดภัยได้โดยประตูอมตธรรม ๑๑ ประตูนี้ ประตูใดประตูหนึ่ง เปรียบเหมือนบุรุษมีเรือน ๑๑ ประตู เมื่อเรือนนั้นถูกไฟไหม้ บุรุษนั้นสามารถทำตนให้ปลอดภัยได้โดยประตูใดประตูหนึ่ง
Ime hi nāma, bhante, aññatitthiyā ācariyassa ācariyadhanaṁ pariyesissanti.
ācariyadhanaṁ → M. Ph. dhanaṁ. (pts note)ท่านผู้เจริญ ธรรมดาอัญเดียรถีย์เหล่านี้ จักแสวงหาทรัพย์บูชาอาจารย์เพื่อ อาจารย์
Kiṁ panāhaṁ āyasmato ānandassa pūjaṁ na karissāmī”ti.
na → (sya-all) | Kiṁ → kimaṅgaṁ (cck: ma. ni. 2.21) | na → omitted by Ph. T. S. (pts note) | karissāmīti → karissāmī ti (pts)ส่วนข้าพเจ้าจักไม่ทำการบูชาท่านอานนท์ได้อย่างไร”
Atha kho dasamo gahapati aṭṭhakanāgaro vesālikañca pāṭaliputtakañca bhikkhusaṅghaṁ sannipātāpetvā paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappesi sampavāresi.
pāṭaliputtakañca → pāṭalīputtakañca (bj); pātaliputtakañca (sya-all) | sannipātāpetvā → sannipātetvā (bj) | sannipātāpetvā → T. M7 sannipāpetvā. (pts note) | atha kho → athakho (th) | pāṭaliputtakañca bhikkhusaṅghaṁ → pātaliputtakañca bhikkhusaṁghaṁ (th) | bhikkhusaṅghaṁ → bhikkhusaṁghaṁ (ms2005) | vesālikañca pāṭaliputtakañca → vesālikañ ca pāṭaliputtakañ ca (pts) | khādanīyena bhojanīyena → khādaniyena bhojaniyena (pts)ครั้งนั้นแล ทสมคหบดีชาวอัฏฐกนครนิมนต์ภิกษุสงฆ์ชาวกรุงเวสาลีและกรุง ปาตลีบุตรให้ประชุมกันแล้ว อังคาส ภิกษุสงฆ์นั้นให้อิ่มหนำสำราญด้วยของเคี้ยว ของฉันอันประณีต ด้วยมือตนเอง
Ekamekañca bhikkhuṁ paccekaṁ dussayugena acchādesi, āyasmantañca ānandaṁ ticīvarena.
paccekaṁ dussayugena → paccekadussayugena (sya-all, pts) | ticīvarena → T. M7 cīvarena. (pts note) | paccekaṁ → pacceka (bjt) | ekamekañca → ekamekañ ca (pts) | āyasmantañca → āyasmantañ ca (pts)นิมนต์ภิกษุให้ครองผ้ารูปละคู่ ให้ท่านพระอานนท์ ครองไตรจีวร
Āyasmato ānandassa pañcasataṁ vihāraṁ kārāpesīti.
āyasmato → āyasmato ca (bj, sya-all, pts) | kārāpesīti chaṭṭhaṁ → kārāpesī ti (pts)และได้สร้างวิหาร ๕๐๐ หลังถวายท่านพระอานนท์