Assājānīyasutta
Assājānīyasutta → ājaññasuttaṁ (bj)๑๓ อัสสาชานิยสูตร
“Aṭṭhahi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato rañño bhaddo assājānīyo rājāraho hoti rājabhoggo, rañño aṅganteva saṅkhaṁ gacchati.
bhaddo → bhadro (bj) | aṅganteva → aṅgantveva (bj, pts) | bhaddo assājānīyo → bhadro assājāniyo (sya-all) | aṅganteva saṅkhaṁ → aṅgantve saṅkhyaṁ (sya-all) | bhaddo → Ph. M8 bhaddo and bhadro; S. bhadro (bhadrā) throughout. (pts note) | rājāraho → S. rāja- throughout; M7 rāja- and rājā- (pts note) | rājabhoggo → M7 rājā-; Ph. rājābhogo. (pts note) | tveva → M. Ph. T. M6. M7 t'eva always. (pts note) | saṁkhaṁ → M. Ph. M8 saṅkhyaṁ; S. saṁkhyaṁ throughout. (pts note) | + → sāvatthinidānaṁ (bjt) | aṅganteva saṅkhaṁ → aṅgan tveva saṁkhaṁ (pts)ภิกษุทั้งหลาย ม้าอาชาไนย พันธุ์ดีของพระราชา ประกอบด้วยองค์ ๘ ประการ ย่อมเป็นม้าควรแก่พระราชา ควรเป็นม้าต้น นับว่าเป็นราชพาหนะ โดยแท้
Katamehi aṭṭhahi?องค์ ๘ ประการ อะไรบ้าง คือ
Idha, bhikkhave, rañño bhaddo assājānīyo ubhato sujāto hoti—
bhaddo → bhadro (bj) | bhaddo assājānīyo → bhadro assājāniyo (sya-all)ม้าอาชาไนยพันธุ์ดีของพระราชาในโลกนี้ ๑. เป็นสัตว์มีกำเนิดดี
mātito ca pitito ca.ทั้งฝ่ายแม่ม้าและพ่อม้า
Yassaṁ disāyaṁ aññepi bhaddā assājānīyā jāyanti, tassaṁ disāyaṁ jāto hoti.
bhaddā → bhadrā (bj) | bhaddā assājānīyā → bhadrā assājāniyā (sya-all) | aññepi → aññe pi (pts)เกิดในทิศที่ม้าอาชาไนย พันธุ์ดีอื่น ๆ เกิด
Yaṁ kho panassa bhojanaṁ denti—
panassa → pan assa (pts)๒. กินหญ้าสดหรือหญ้าแห้งที่เขาให้
allaṁ vā sukkhaṁ vā—
sukkhaṁ → sukkaṁ (sya-all, pts) | sukkaṁ → M. Ph. M8 sukkhaṁ (pts note)
taṁ sakkaccaṁyeva paribhuñjati avikiranto.
yeva → omitted by M8. (pts note) | avikiranto → M8 atitekaronto. (pts note) | sakkaccaṁyeva → sakkaccaṁ yeva (bjt, th, pts)อย่างเรียบร้อยไม่เรี่ยราด
Jegucchī hoti uccāraṁ vā passāvaṁ vā abhinisīdituṁ vā abhinipajjituṁ vā.
jegucchī → jegucchi (bj)๓. รังเกียจที่จะหมอบทับหรือนอนทับอุจจาระหรือปัสสาวะ
Sorato hoti sukhasaṁvāso, na ca aññe asse ubbejetā.
ca → (bj, pts) | sukhasaṁvāso → T. -se. (pts note) | na → M. S. insert ca. (pts note) | ubbejetā → T. -tāya; M8 uppajjetā. (pts note) | sorato → so rato (th, pts)๔. เป็นสัตว์สงบเสงี่ยม อยู่ร่วมกันเป็นสุข ไม่รบกวนม้าอื่น ๆ
Yāni kho panassa honti sāṭheyyāni kūṭeyyāni jimheyyāni vaṅkeyyāni, tāni yathābhūtaṁ sārathissa āvikattā hoti.
kho panassa honti → yāni kho panassa tāni (sya-all) | jimheyyāni → jimbheyyāni (bj) | āvikattā → āvīkattā (bj) | honti → yāni kho panassa tāni (cck: syā.) | honti → all MSS. have tāni; Ph. adds honti. (pts note) | kūṭeyyāni → T. kuth- (pts note) | yathābhūtaṁ → M8 -bhataṁ. (pts note) | panassa → pan assa (pts)๕. เป็นสัตว์เปิดเผยความโอ้อวด ความพยศคดโกงแก่นายสารถีตาม ความเป็นจริง
Tesamassa sārathi abhinimmadanāya vāyamati.
sārathi → sārathī (bj) | abhinimmadanāya → T. M7 -dānāya; M8 is spoiled here. (pts note) | tesamassa → tesam assa (pts)๖. นายสารถีพยายามปราบความโอ้อวด ความพยศคดโกงเหล่านั้นของมันได้
Vāhī kho pana hoti.๗. เป็นสัตว์ลากภาระไปได้ คือ
‘Kāmaññe assā vahantu vā mā vā, ahamettha vahissāmī’ti cittaṁ uppādeti.
kāmaññe → kāmaṁ maññe (pts) | maññe → M. Ph. M8. S. kāmaññe; T. M6. M7 kammaññe. (pts note) | ettha → M8 attha. (pts note) | ahamettha vahissāmīti → aham ettha vahissāmī ti (pts)มีความคิดว่า ‘ม้าอื่น ๆ จะลากภาระ ไปได้หรือไม่ก็ตาม เราจักลากภาระนี้ไปได้’
Gacchanto kho pana ujumaggeneva gacchati.
ujumaggeneva → ujumaggen eva (pts)และเมื่อเดินไปก็เดินไป ตามทางตรงเท่านั้น
Thāmavā hoti yāva jīvitamaraṇapariyādānā thāmaṁ upadaṁsetā.
upadaṁsetā → upadhaṁsetā (sya-all) | yāva → M8 yāvatā. (pts note) | jīvitamaraṇapariyādānā → T. -naṁ; M6 jīvitaṁpariyodānā. (pts note) | thāmaṁ → Ph. -mā; M8 adds vā. (pts note) | upadaṁsetā → M8 -ti; M6 -nti; S. -dhaṁsetā; Ph. upahitaṁsetā. (pts note)๘. เป็นสัตว์มีกำลัง คือทรงกำลังไว้ได้จนถึงวาระสุดท้ายแห่งชีวิต
Imehi kho, bhikkhave, aṭṭhahi aṅgehi samannāgato rañño bhaddo assājānīyo rājāraho hoti rājabhoggo, rañño aṅganteva saṅkhaṁ gacchati.
bhaddo → bhadro (bj) | aṅganteva → aṅgatve (bj); aṅgan tveva (pts) | aṭṭhahi aṅgehi → aṭṭhahaṅgehi (sya-all) | bhaddo assājānīyo rājāraho → bhadro assājāniyo rājaraho (sya-all) | aṅganteva saṅkhaṁ → aṅgantveva saṅkhyaṁ (sya-all) | aṭṭhah → M. Ph. M8 aṭṭhahi. (pts note) | rājabhoggo → M7 rājā-; Ph. rājābhogo. (pts note) | saṁkhaṁ → M. here saṅkhaṁ. (pts note) | aṅganteva saṅkhaṁ → aṅgan tveva saṁkhaṁ (pts)ภิกษุทั้งหลาย ม้าอาชาไนยพันธุ์ดีของพระราชา ประกอบด้วยองค์ ๘ ประการ นี้แล ย่อมเป็นม้าควรแก่พระราชา ควรเป็นม้าต้น นับว่าเป็นราชพาหนะโดยแท้ ฉันใด
Evamevaṁ kho, bhikkhave, aṭṭhahi dhammehi samannāgato bhikkhu āhuneyyo hoti …pe… anuttaraṁ puññakkhettaṁ lokassa.
dhammehi → Ph. aṅgehi. (pts note) | pe → M. la; Ph. M8 pa. (pts note) | evamevaṁ → evameva (bjt, th) | evamevaṁ → evam eva (pts)ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๘ ประการ ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมเป็นผู้ควรแก่ของที่เขานำมาถวาย ฯลฯ เป็นนาบุญอันยอดเยี่ยมของโลก
Katamehi aṭṭhahi?ธรรม ๘ ประการ อะไรบ้าง คือ
Idha, bhikkhave, bhikkhu sīlavā hoti, pātimokkhasaṁvarasaṁvuto viharati ācāragocarasampanno aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu.
aṇumattesu → anumattesu (pts)ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ๑. เป็นผู้มีศีล สำรวมด้วยการสังวรในปาติโมกข์ เพียบพร้อมด้วย อาจาระและโคจร มีปกติเห็นภัยในโทษแม้เล็กน้อย สมาทานศึกษา อยู่ในสิกขาบททั้งหลาย
Yaṁ kho panassa bhojanaṁ denti—
denti → S. deti. (pts note) | panassa → pan assa (pts)๒. ฉันโภชนะที่เขาถวาย
lūkhaṁ vā paṇītaṁ vā—จะเศร้าหมองหรือประณีตก็ตาม
taṁ sakkaccaṁyeva paribhuñjati avihaññamāno.
taṁ → omitted by M8. T. M6. (pts note) | sakkaccaṁyeva → sakkaccaṁ yeva (th, pts)โดยเคารพ ไม่รังเกียจ
Jegucchī hoti kāyaduccaritena vacīduccaritena manoduccaritena;
jegucchī → jegucchi (bj) | hoti → hoti jigucchati (pts) | jigucchati → T. je-; omitted by M. Ph. S.; M8 has jekucchinā (sic). (pts note)๓. รังเกียจกายทุจริต วจีทุจริต และมโนทุจริต
jegucchī hoti anekavihitānaṁ pāpakānaṁ akusalānaṁ dhammānaṁ samāpattiyā.
jegucchī → jegucchi (bj) | jegucchī hoti anekavihitānaṁ → jigucchati (sya-all, pts) | jigucchati → M. Ph. jigucchi hoti. (pts note)ตลอดถึงรังเกียจการ ประกอบบาปอกุศลธรรมต่าง ๆ
Sorato hoti sukhasaṁvāso, na aññe bhikkhū ubbejetā.
bhikkhū → bhikkhu (bj) | sukhasaṁvāso → T. dukkhasaṁvāse. (pts note) | ubbejetā → M8 upajetvā. (pts note) | sorato → so rato (th, pts)๔. เป็นผู้สงบเสงี่ยม อยู่ร่วมกันเป็นสุข ไม่รบกวนภิกษุอื่น ๆ
Yāni kho panassa honti sāṭheyyāni kūṭeyyāni jimheyyāni vaṅkeyyāni, tāni yathābhūtaṁ āvikattā hoti satthari vā viññūsu vā sabrahmacārīsu.
honti → hontī (bj); tāni (sya-all) | jimheyyāni → jimbheyyāni (bj) | honti → M8 hoti; Ph. T. M6. M7. S. tāni; Ph. adds honti. (pts note) | kūṭeyyāni → T. kuṭṭh- (pts note) | āvikattā → Ph. M8 -katā. (pts note) | āvikattā → āvīkattā (bjt) | sabrahmacārīsu → sabrahmacārisu (bjt) | panassa → pan assa (pts)๕. เป็นผู้เปิดเผยความโอ้อวด ความพยศคดโกงแก่พระศาสดา หรือ เพื่อนพรหมจารีทั้งหลายผู้เป็นวิญญูชน ตามความเป็นจริง
Tesamassa satthā vā viññū vā sabrahmacārī abhinimmadanāya vāyamati.
tesamassa → tesam assa (pts)๖. พระศาสดา หรือเพื่อนพรหมจารีทั้งหลายผู้เป็นวิญญูชน พยายาม ช่วยกันกำจัดความโอ้อวด ความพยศคดโกงเหล่านั้นของเธอได้
Sikkhitā kho pana hoti.
hoti → M8 continues: seyyathidaṁ and so on. (pts note)๗. เป็นผู้ศึกษา คือ
‘Kāmaññe bhikkhū sikkhantu vā mā vā, ahamettha sikkhissāmī’ti cittaṁ uppādeti.
bhikkhū → bhikkhu (bj) | kāmaññe → kāmaṁ maññe (pts) | maññe → M. Ph. M8. S. kāmaññe. (pts note) | sikkhantu → T. bhikkhāntu. (pts note) | ahamettha sikkhissāmīti → aham ettha sikkhissāmī ti (pts)ใฝ่ใจอยู่ว่า ‘ภิกษุอื่น ๆ จะศึกษาหรือไม่ก็ตาม เฉพาะข้อนี้เราจักศึกษาได้’
Gacchanto kho pana ujumaggeneva gacchati;
ujumaggeneva → ujumaggen eva (pts)เมื่อดำเนินไปก็ดำเนินไปตามทางตรงเท่านั้น
tatrāyaṁ ujumaggo, seyyathidaṁ—
seyyathidaṁ → seyyathīdaṁ (bjt, th, pts)คือ
sammādiṭṭhi …pe… sammāsamādhi.
pe → M. la; Ph. M8 pa. (pts note)สัมมาทิฏฐิ ฯลฯ สัมมาสมาธิ
Āraddhavīriyo viharati:
āraddhavīriyo → āraddhaviriyo (bjt, th, pts)๘. เป็นผู้ปรารภความเพียรอยู่ว่า
‘kāmaṁ taco ca nhāru ca aṭṭhi ca avasissatu, sarīre upassussatu maṁsalohitaṁ; yaṁ taṁ purisathāmena purisavīriyena purisaparakkamena pattabbaṁ, na taṁ apāpuṇitvā vīriyassa saṇṭhānaṁ bhavissatī’ti.
nhāru → nahāru (bj, cck, km, pts1ed) | vīriyassa saṇṭhānaṁ → viriyassa santhānaṁ (bj) | nhāru → nahāru (pts) | nhāru → nahāru (cck: sī. syā. kaṁ. pī.) | pattabbaṁ → M8 sabbaṁ. (pts note) | taṁ → M. Ph. n'etaṁ; M8 etaṁ; T. M6. M7 omit na. (pts note) | apāpuṇitvā → M8 pā- (pts note) | upassussatu → upasussatu (my, bjt, th, pts) | yaṁ taṁ → yantaṁ (bjt, th) | purisavīriyena → purisaviriyena (bjt, th, pts) | yaṁ → yan (pts) | bhavissatīti → bhavissatī ti (pts)จะเหลืออยู่แต่หนัง เอ็น กระดูก ก็ตามที เนื้อและเลือดในสรีระจงเหือดแห้งไปเถิด เรายังไม่บรรลุผล ที่จะพึงบรรลุ ด้วยเรี่ยวแรงของบุรุษ ด้วยความเพียรของบุรุษ ด้วยความบากบั่นของบุรุษแล้ว จักไม่หยุดความเพียร
Imehi kho, bhikkhave, aṭṭhahi dhammehi samannāgato bhikkhu āhuneyyo hoti …pe… anuttaraṁ puññakkhettaṁ lokassā”ti.
lokassāti tatiyaṁ → lokassā ti (pts)ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ประกอบด้วยธรรม ๘ ประการนี้แล ย่อมเป็นผู้ควรแก่ ของที่เขานำมาถวาย ฯลฯ เป็นนาบุญอันยอดเยี่ยมของโลก