Anuruddhamahāvitakkasutta
Anuruddhamahāvitakkasutta → anuruddhasuttaṁ (bj)๓๐ อนุรุทธมหาวิตักกสูตร
Ekaṁ samayaṁ bhagavā bhaggesu viharati suṁsumāragire bhesakaḷāvane migadāye.
bhesakaḷāvane → bhesakalāvane (bj) | Suṁsumāragire → M. Ph. M8 Susu- throughout. (pts note)สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ในป่าเภสกฬามิคทายวัน เขต กรุงสุงสุมารคิระ แคว้นภัคคะ
Tena kho pana samayena āyasmā anuruddho cetīsu viharati pācīnavaṁsadāye.
anuruddho → anuruddhe (bj) | Pācīnavaṁsadāye → T. -vaṁsamigadāye throughout; M6 once; M7 twice. (pts note)สมัยนั้นแล ท่านพระอนุรุทธะอยู่ที่ปาจีนวังสทายวัน
Atha kho āyasmato anuruddhassa rahogatassa paṭisallīnassa evaṁ cetaso parivitakko udapādi:
paṭisallīnassa → patisallīnassa (bj, pts) | atha kho → athakho (th)ครั้งนั้น ท่านพระอนุรุทธหลีกเร้นอยู่ในที่สงัด เกิดความคิดอย่างนี้ว่า
“appicchassāyaṁ dhammo, nāyaṁ dhammo mahicchassa;
mahicchassa → mahischassa (sya-all)“นี้เป็นธรรม ของบุคคลผู้มักน้อย ไม่ใช่ธรรมของบุคคลผู้มักมาก
santuṭṭhassāyaṁ dhammo, nāyaṁ dhammo asantuṭṭhassa;นี้เป็นธรรมของบุคคลผู้สันโดษ ไม่ใช่ธรรมของบุคคลผู้ไม่สันโดษ
pavivittassāyaṁ dhammo, nāyaṁ dhammo saṅgaṇikārāmassa;
pavivittassāyaṁ → T. M7 vivi- (pts note)นี้เป็นธรรมของบุคคลผู้สงัด ไม่ใช่ธรรมของบุคคล ผู้ยินดีในการคลุกคลี
āraddhavīriyassāyaṁ dhammo, nāyaṁ dhammo kusītassa;
āraddhavīriyassāyaṁ → āraddha viriyassāyaṁ (bjt) | āraddhavīriyassāyaṁ → āraddhaviriyassāyaṁ (th, pts)นี้เป็นธรรมของบุคคลผู้ปรารภความเพียร ไม่ใช่ธรรมของ บุคคลผู้เกียจคร้าน
upaṭṭhitassatissāyaṁ dhammo, nāyaṁ dhammo muṭṭhassatissa;
upaṭṭhitassatissāyaṁ → upaṭṭhitasatissāyaṁ (bj, pts1ed) | upaṭṭhitassatissāyaṁ → upaṭṭhitasatissāyaṁ (cck: sī. syā. pī.) | muṭṭhassatissa → muṭṭhasatissa (cck: sī. syā. pī.)นี้เป็นธรรมของบุคคลผู้มีสติตั้งมั่น ไม่ใช่ธรรมของบุคคลผู้หลง ลืมสติ
samāhitassāyaṁ dhammo, nāyaṁ dhammo asamāhitassa;นี้เป็นธรรมของบุคคลผู้มีใจตั้งมั่น ไม่ใช่ธรรมของบุคคลผู้มีใจไม่ตั้งมั่น
paññavato ayaṁ dhammo, nāyaṁ dhammo duppaññassā”ti.
paññavato → paññāvato (bj) | duppaññassāti → duppaññassā ti (pts)นี้เป็น ธรรมของบุคคลผู้มีปัญญา ไม่ใช่ธรรมของบุคคลผู้มีปัญญาทราม”
Atha kho bhagavā āyasmato anuruddhassa cetasā cetoparivitakkamaññāya—seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṁ vā bāhaṁ pasāreyya, pasāritaṁ vā bāhaṁ samiñjeyya; evamevaṁ—bhaggesu susumāragire bhesakaḷāvane migadāye antarahito cetīsu pācīnavaṁsadāye āyasmato anuruddhassa sammukhe pāturahosi.
susumāragire bhesakaḷāvane → suṁsumāragire bhesakalāvane (bj) | susumāragire → suṁsumāragire (cck, sya-all, pts) | sammiñjitaṁ → M. Ph. sami- (pts note) | sammiñjeyya → M. Ph. M8 sami- (pts note) | sammukhe → M8 samu-; T. M6. M7 pamukhe. (pts note) | samiñjeyya evamevaṁ → sammiñjeyya evameva (bjt, th) | atha kho → athakho (th) | cetoparivitakkamaññāya seyyathāpi → ceto parivitakkam aññāya seyyathā pi (pts) | samiñjeyya evamevaṁ → sammiñjeyya evam eva (pts)ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทราบความคิดของท่านพระอนุรุทธะด้วยพระทัยแล้ว ทรงหายจากเภสกฬามิคทายวัน เขตกรุงสุงสุมารคิระ แคว้นภัคคะ ไปปรากฏต่อ หน้าท่านพระอนุรุทธะที่ปาจีนวังสทายวัน แคว้นเจตี เหมือนบุรุษมีกำลังเหยียดแขน ออกหรือคู้แขนเข้า ฉะนั้น
Nisīdi bhagavā paññatte āsane.พระผู้มีพระภาคประทับนั่งบนพุทธอาสน์ที่ปูลาดไว้แล้ว
Āyasmāpi kho anuruddho bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi.
āyasmāpi → āyasmā pi (pts)ฝ่ายท่านพระอนุรุทธะถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควร
Ekamantaṁ nisinnaṁ kho āyasmantaṁ anuruddhaṁ bhagavā etadavoca:
etadavoca → etad avoca (pts)พระผู้มี พระภาคจึงได้ตรัสกับท่านพระอนุรุทธะดังนี้ว่า
“Sādhu sādhu, anuruddha.“ดีละ ดีละ อนุรุทธะ
Sādhu kho tvaṁ, anuruddha, yaṁ taṁ mahāpurisavitakkaṁ vitakkesi:
yaṁ taṁ mahāpurisavitakkaṁ → satta mahāpurisavitakke (pts1ed) 8D:1262 | yaṁ taṁ mahāpurisavitakkaṁ → satta mahāpurisavitakke (pts) | mahāpurisavitakkaṁ → satta mahāpurisavitakke (sī. pī.) dī. ni. 3.358 (cck note) | mahāpurisavitakke → M. Ph. M8. S. yan taṁ (M8 yaṁ tvaṁ) mahāpurisavitakkaṁ. (pts note) | yaṁ taṁ → yantaṁ (th)ดีจริง อนุรุทธะ เธอตรึกมหาปุริสวิตกว่า
‘appicchassāyaṁ dhammo, nāyaṁ dhammo mahicchassa;
mahicchassa → mahischassa (sya-all)‘นี้เป็นธรรม ของบุคคลผู้มักน้อย ไม่ใช่ธรรมของบุคคลผู้มักมาก
santuṭṭhassāyaṁ dhammo, nāyaṁ dhammo asantuṭṭhassa;นี้เป็นธรรมของบุคคลผู้สันโดษ ไม่ใช่ธรรมของบุคคลผู้ไม่สันโดษ
pavivittassāyaṁ dhammo, nāyaṁ dhammo saṅgaṇikārāmassa;
pavivittassāyaṁ → M8 vivi- (pts note)นี้เป็นธรรมของบุคคลผู้สงัด ไม่ใช่ธรรมของบุคคลผู้ ยินดีในการคลุกคลี
āraddhavīriyassāyaṁ dhammo, nāyaṁ dhammo kusītassa;
āraddhavīriyassāyaṁ → āraddhaviriyassāyaṁ (bjt, th, pts)นี้เป็นธรรมของบุคคลผู้ปรารภความเพียร ไม่ใช่ธรรมของบุคคล ผู้เกียจคร้าน
upaṭṭhitassatissāyaṁ dhammo, nāyaṁ dhammo muṭṭhassatissa;
upaṭṭhitassatissāyaṁ → upaṭṭhitasatissāyaṁ (bjt, pts)นี้เป็นธรรมของบุคคลผู้มีสติตั้งมั่น ไม่ใช่ธรรมของบุคคลผู้หลงลืมสติ
samāhitassāyaṁ dhammo, nāyaṁ dhammo asamāhitassa;นี้เป็นธรรมของบุคคลผู้มีใจตั้งมั่น ไม่ใช่ธรรมของบุคคลผู้มีใจไม่ตั้งมั่น
paññavato ayaṁ dhammo, nāyaṁ dhammo duppaññassā’ti.
duppaññassāti → duppaññassā ti (pts)นี้เป็นธรรม ของบุคคลผู้มีปัญญา ไม่ใช่ธรรมของบุคคลผู้มีปัญญาทราม’
Tena hi tvaṁ, anuruddha, imampi aṭṭhamaṁ mahāpurisavitakkaṁ vitakkehi:
imampi → imaṁ (sya-all) | pi → omitted by S. (pts note) | vitakkehi → M. Ph. M8. S. -si. (pts note) | tena hi → tenahi (th) | imampi → imam pi (pts)อนุรุทธะ ถ้าอย่างนั้น เธอจงตรึกมหาปุริสวิตกข้อที่ ๘ นี้ว่า
‘nippapañcārāmassāyaṁ dhammo nippapañcaratino, nāyaṁ dhammo papañcārāmassa papañcaratino’ti.
papañcaratinoti → papañcaratino ti (pts)‘นี้เป็นธรรมของบุคคลผู้ยินดีในนิปปปัญจธรรม ผู้พอใจในนิปปปัญจธรรม ไม่ใช่ธรรมของบุคคลผู้ยินดีในปปัญจธรรม ผู้พอใจใน ปปัญจธรรม’
Yato kho tvaṁ, anuruddha, ime aṭṭha mahāpurisavitakke vitakkessasi, tato tvaṁ, anuruddha, yāvadeva ākaṅkhissasi, vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṁ savicāraṁ vivekajaṁ pītisukhaṁ paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja viharissasi.
paṭhamaṁ jhānaṁ → paṭhamajjhānaṁ (sya-all) | yāvadeva → yāvade (cck: saṁ. ni. 2.152) | vitakkessasi → M8. T. M6. M7 -kkissasi. (pts note) | eva → M6 omits all till savitakkaṁ. (pts note) | jhānaṁ → M8. T. M6. M7. S. paṭhamajjh- and likewise in every similar case. (pts note) | aṭṭha mahāpurisavitakke → aṭṭhamahāpurisavitakke (bjt) | yāvadeva → yāva-d-eva (pts)อนุรุทธะ เมื่อใดแล เธอจักตรึกมหาปุริสวิตก ๘ ประการนี้ เมื่อนั้น เธอจัก หวังได้ทีเดียวว่า ‘จักสงัดจากกามและอกุศลธรรมทั้งหลาย บรรลุปฐมฌานที่มีวิตก วิจาร ปีติ และสุขอันเกิดจากวิเวกอยู่’
Yato kho tvaṁ, anuruddha, ime aṭṭha mahāpurisavitakke vitakkessasi, tato tvaṁ, anuruddha, yāvadeva ākaṅkhissasi, vitakkavicārānaṁ vūpasamā ajjhattaṁ sampasādanaṁ cetaso ekodibhāvaṁ avitakkaṁ avicāraṁ samādhijaṁ pītisukhaṁ dutiyaṁ jhānaṁ upasampajja viharissasi.
dutiyaṁ jhānaṁ → dutiyajjhānaṁ (sya-all) | tato → T. M6. M7 add kho. (pts note) | vūpasamā → T. -māya. (pts note) | aṭṭha mahāpurisavitakke → aṭṭhamahāpurisavitakke (bjt) | yāvadeva → yāva-d-eva (pts)อนุรุทธะ เมื่อใดแล เธอจักตรึกมหาปุริสวิตก ๘ ประการนี้ เมื่อนั้น เธอจัก หวังได้ทีเดียวว่า ‘เพราะวิตกวิจารสงบระงับไป จักบรรลุทุติยฌานที่มีความผ่องใส ภายใน มีภาวะที่จิตเป็นหนึ่งผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร มีแต่ปีติและสุขอันเกิด จากสมาธิอยู่’
Yato kho tvaṁ, anuruddha, ime aṭṭha mahāpurisavitakke vitakkessasi, tato tvaṁ, anuruddha, yāvadeva ākaṅkhissasi, pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharissasi sato ca sampajāno sukhañca kāyena paṭisaṁvedissasi yaṁ taṁ ariyā ācikkhanti: ‘upekkhako satimā sukhavihārī’ti tatiyaṁ jhānaṁ upasampajja viharissasi.
paṭisaṁvedissasi yaṁ taṁ → paṭisaṁvedessasi yantaṁ (sya-all) | tatiyaṁ jhānaṁ → tatiyajjhānaṁ (sya-all) | vitakkessasi → M8 -kkissasi. (pts note) | virāgā → M8. T. add ca. (pts note) | upekhako → M. Ph. M8. S. upekkh- throughout. (pts note) | ca → omitted by M8. (pts note) | paṭisaṁvedissasi → S. -dessasi. (pts note) | aṭṭha mahāpurisavitakke → aṭṭhamahāpurisavitakke (bjt) | yāvadeva → yāva-d-eva (pts) | sukhañca → sukhañ ca (pts) | yaṁ → yan (pts) | sukhavihārīti → sukhavihārī ti (pts)อนุรุทธะ เมื่อใดแล เธอจักตรึกมหาปุริสวิตก ๘ ประการนี้ เมื่อนั้น เธอจัก หวังได้ทีเดียวว่า ‘เพราะปีติจางคลายไป จักเป็นผู้มีอุเบกขา มีสติสัมปชัญญะ เสวยสุข ด้วยนามกาย บรรลุตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลายสรรเสริญว่า ‘ผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’
Yato kho tvaṁ, anuruddha, ime aṭṭha mahāpurisavitakke vitakkessasi, tato tvaṁ, anuruddha, yāvadeva ākaṅkhissasi, sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṁ atthaṅgamā adukkhamasukhaṁ upekkhāsatipārisuddhiṁ catutthaṁ jhānaṁ upasampajja viharissasi.
catutthaṁ jhānaṁ → catutthajjhānaṁ (sya-all) | atthaṅgamā → aṭṭhaṅgamā (pts) | Yato → M8 adds ca. (pts note) | somanassadomanassānaṁ → M6 somanassānaṁ. (pts note) | yāvadeva → yāva deva (th) | yāvadeva → yāva-d-eva (pts) | pubbeva → pubb eva (pts) | upekkhāsatipārisuddhiṁ → upekhāsatipārisuddhiṁ (pts)อนุรุทธะ เมื่อใดแล เธอจักตรึกมหาปุริสวิตก ๘ ประการนี้ เมื่อนั้น เธอจัก หวังได้ทีเดียวว่า ‘เพราะละสุขและทุกข์ได้ เพราะโสมนัสและโทมนัสดับไปก่อนแล้ว จักบรรลุจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขาอยู่’
Yato kho tvaṁ, anuruddha, ime ca aṭṭha mahāpurisavitakke vitakkessasi, imesañca catunnaṁ jhānānaṁ ābhicetasikānaṁ diṭṭhadhammasukhavihārānaṁ nikāmalābhī bhavissasi akicchalābhī akasiralābhī, tato tuyhaṁ, anuruddha, seyyathāpi nāma gahapatissa vā gahapatiputtassa vā nānārattānaṁ dussānaṁ dussakaraṇḍako pūro;
ābhicetasikānaṁ → abhicetasikānaṁ (pts) | ca → omitted by M8. T. (pts note) | ca → omitted by T. M6. M7. (pts note) | abhicetasikānaṁ → S. ābhi- always. (pts note) | dussakaraṇḍako → T. -karaṇḍa- (pts note) | pūro → T. M6. M7 add assa. (pts note) | aṭṭha mahāpurisavitakke → aṭṭhamahāpurisavitakke (bjt) | imesañca → imesañ ca (pts) | seyyathāpi → seyyathā pi (pts)อนุรทธะ เมื่อใดแล เธอจักตรึกมหาปุริสวิตก ๘ ประการนี้ และจักได้ฌาน ๔ อันมีในจิตยิ่งซึ่งเป็นเครื่องอยู่เป็นสุขในปัจจุบันตามความปรารถนา ได้โดยไม่ยาก ได้โดยไม่ลำบาก เมื่อนั้น
evamevaṁ te paṁsukūlacīvaraṁ khāyissati santuṭṭhassa viharato ratiyā aparitassāya phāsuvihārāya okkamanāya nibbānassa.
paṁsukūlacīvaraṁ → T. M6. M7 -cīvarānaṁ. (pts note) | evamevaṁ → evameva (bjt, th) | paṁsukūlacīvaraṁ → paṁsukūlaṁ cīvarānaṁ (bjt) | evamevaṁ → evam eva (pts)ผ้าบังสุกุลจีวรจักปรากฏแก่เธอผู้สันโดษ อยู่ด้วยความ ยินดี ด้วยความไม่สะดุ้งกลัว ด้วยความอยู่ผาสุก ด้วยการก้าวลงสู่นิพพาน เปรียบ เหมือนหีบใส่ผ้าของคหบดี หรือบุตรคหบดีเต็มไปด้วยผ้าที่ย้อมด้วยสีต่าง ๆ ฉะนั้น
Yato kho tvaṁ, anuruddha, ime ca aṭṭha mahāpurisavitakke vitakkessasi, imesañca catunnaṁ jhānānaṁ ābhicetasikānaṁ diṭṭhadhammasukhavihārānaṁ nikāmalābhī bhavissasi akicchalābhī akasiralābhī, tato tuyhaṁ, anuruddha, seyyathāpi nāma gahapatissa vā gahapatiputtassa vā sālīnaṁ odano vicitakāḷako anekasūpo anekabyañjano;
ābhicetasikānaṁ → abhicetasikānaṁ (pts) | bhavissasi → M8 bhavissatī ti. (pts note) | sālīnaṁ → T. sīlaṁ; M7 silaṁ. (pts note) | odano → T. vedano. (pts note) | aṭṭha mahāpurisavitakke → aṭṭhamahāpurisavitakke (bjt) | vicitakāḷako → vigatakāḷako (bjt) | anekabyañjano → anekavyañjano (bjt) | imesañca → imesañ ca (pts) | seyyathāpi → seyyathā pi (pts) | anekabyañjano → anekavyañjano evam (pts)อนุรุทธะ เมื่อใดแล เธอจักตรึกมหาปุริสวิตก ๘ ประการนี้ และจักได้ ฌาน ๔ อันมีในจิตยิ่งซึ่งเป็นเครื่องอยู่เป็นสุขในปัจจุบันตามความปรารถนา ได้โดย ไม่ยาก ได้โดยไม่ลำบาก เมื่อนั้น
evamevaṁ te piṇḍiyālopabhojanaṁ khāyissati santuṭṭhassa viharato ratiyā aparitassāya phāsuvihārāya okkamanāya nibbānassa.
piṇḍiyālopabhojanaṁ → T. piṇḍāya-; M7 bhojanānaṁ. (pts note) | evamevaṁ → evameva (bjt, th) | piṇḍiyālopabhojanaṁ → piṇḍiyālopaṁ bhojanānaṁ (bjt) | evamevaṁ → eva (pts)อาหารคือคำข้าวที่ได้มาด้วยปลีแข้งจักปรากฏ แก่เธอผู้สันโดษ อยู่ด้วยความยินดี ด้วยความไม่สะดุ้งกลัว ด้วยความอยู่ผาสุก ด้วยการก้าวลงสู่นิพพาน เปรียบเหมือนข้าวสุกแห่งข้าวสาลีของคหบดีหรือบุตรคหบดี ที่คัดกากออกแล้ว มีแกงหลายอย่าง มีกับหลายอย่าง ฉะนั้น
Yato kho tvaṁ, anuruddha, ime ca aṭṭha mahāpurisavitakke vitakkessasi, imesañca catunnaṁ jhānānaṁ ābhicetasikānaṁ diṭṭhadhammasukhavihārānaṁ nikāmalābhī bhavissasi akicchalābhī akasiralābhī, tato tuyhaṁ, anuruddha, seyyathāpi nāma gahapatissa vā gahapatiputtassa vā kūṭāgāraṁ ullittāvalittaṁ nivātaṁ phusitaggaḷaṁ pihitavātapānaṁ;
ābhicetasikānaṁ → abhicetasikānaṁ (pts) | phussitaggaḷaṁ → phassitaggalaṁ (bj: katthaci) | ullittāvalittaṁ → M. Ph. uli- (pts note) | phusitaggaḷaṁ → T. phussataggalā; M7 phassitaggalā. (pts note) | aṭṭha mahāpurisavitakke → aṭṭhamahāpurisavitakke (bjt) | imesañca → imesañ ca (pts) | seyyathāpi → seyyathā pi (pts)อนุรุทธะ เมื่อใดแล เธอจักตรึกมหาปุริสวิตก ๘ ประการนี้ และจักได้ฌาน ๔ อันมีในจิตยิ่งซึ่งเป็นเครื่องอยู่เป็นสุขในปัจจุบันตามความปรารถนา ได้โดยไม่ยาก ได้โดยไม่ลำบาก เมื่อนั้น
evamevaṁ te rukkhamūlasenāsanaṁ khāyissati santuṭṭhassa viharato ratiyā aparitassāya phāsuvihārāya okkamanāya nibbānassa.
te → omitted by Ph. (pts note) | rukkhamūlasenāsanaṁ → T. M7 rukkhamūle se- (pts note) | evamevaṁ → evameva (bjt, th) | rukkhamūlasenāsanaṁ → rukkhamūlaṁ senāsanānaṁ (bjt) | evamevaṁ → evam eva (pts)เสนาสนะคือโคนไม้จักปรากฏแก่เธอผู้สันโดษ อยู่ด้วย ความยินดี ด้วยความไม่สะดุ้งกลัว ด้วยความอยู่ผาสุก ด้วยการก้าวลงสู่นิพพาน เปรียบเหมือนเรือนยอดของคหบดีหรือบุตรคหบดีที่โบกทั้งภายในและภายนอกลมพัด เข้าไม่ได้ มีบานประตูปิดมิดชิด หน้าต่างปิดสนิท ฉะนั้น
Yato kho tvaṁ, anuruddha, ime ca aṭṭha mahāpurisavitakke vitakkessasi, imesañca catunnaṁ jhānānaṁ ābhicetasikānaṁ diṭṭhadhammasukhavihārānaṁ nikāmalābhī bhavissasi akicchalābhī akasiralābhī, tato tuyhaṁ, anuruddha, seyyathāpi nāma gahapatissa vā gahapatiputtassa vā pallaṅko gonakatthato paṭikatthato paṭalikatthato kadalimigapavarapaccattharaṇo sauttaracchado ubhatolohitakūpadhāno;
kadalimigapavarapaccattharaṇo → kādali … paccattharaṇo (bj) | gonakatthato → goṇakatthato (sya-all) | ābhicetasikānaṁ → abhicetasikānaṁ (pts) | kadalimigapavarapaccattharaṇo → kādali… paccattharaṇo (cck: sī.) | ca → omitted by T. M6. (pts note) | ca → omitted by T. M6. M7. (pts note) | gonakatthato → Ph. M8. T. M7 -ko. (pts note) | paṭikatthato → Ph. -ko; omitted by M8. T. (pts note) | paṭalikatthato → M8 paṭilikkatthiko; omitted by T. (pts note) | kadalimigapavarapaccattharaṇo → M8 -migapaccattharaṇo. (pts note) | aṭṭha mahāpurisavitakke → aṭṭhamahāpurisavitakke (bjt) | imesañca → imesaṁ ca (bjt) | kadalimigapavarapaccattharaṇo → kādalimigapavarapaccattharaṇo (bjt) | ubhatolohitakūpadhāno → ubhato lohitakūpadhāno (bjt) | imesañca → imesañ ca (pts) | seyyathāpi → seyyathā pi (pts) | sauttaracchado ubhatolohitakūpadhāno → sa-uttaracchado ubhato lohitakūpadhāno evam (pts)อนุรุทธะ เมื่อใดแล เธอจักตรึกมหาปุริสวิตก ๘ ประการนี้ และจักได้ฌาน ๔ อันมีในจิตยิ่งซึ่งเป็นเครื่องอยู่เป็นสุขในปัจจุบันตามความปรารถนา ได้โดยไม่ยาก ได้โดยไม่ลำบาก เมื่อนั้น
evamevaṁ te tiṇasanthārakasayanāsanaṁ khāyissati santuṭṭhassa viharato ratiyā aparitassāya phāsuvihārāya okkamanāya nibbānassa.
tiṇasanthārakasayanāsanaṁ → tiṇasantharakasayanāsanaṁ (sya-all, pts) | tiṇasantharakasayanāsanaṁ → M. -santāraka-; Ph. M8 -santārako (M8 saṇṭharako) sayato (M8 -no) senāsanaṁ; T. M7 -santharako sayanānaṁ; M6 -sarako sayanānaṁ. (pts note) | evamevaṁ → evameva (bjt, th) | tiṇasanthārakasayanāsanaṁ → tiṇasanthārako sayanāsanānaṁ (bjt) | evamevaṁ → eva (pts)ที่นอนและที่นั่งที่ลาดด้วยหญ้าจักปรากฏแก่เธอผู้สันโดษ อยู่ด้วยความยินดี ด้วยความไม่สะดุ้งกลัว ด้วยความอยู่ผาสุก ด้วยการก้าวลงสู่ นิพพาน เปรียบเหมือนบัลลังก์ของคหบดีหรือบุตรคหบดีที่ลาดด้วยผ้าโกเชาว์ ลาดด้วย เครื่องลาดขนแกะสีขาว ลาดด้วยเครื่องลาดทำด้วยขนแกะลาย ลาดด้วยเครื่องลาด อย่างดีทำด้วยหนังชะมด ข้างบนมีเพดาน มีหมอนสีแดงวางไว้ทั้ง ๒ ข้าง ฉะนั้น
Yato kho tvaṁ, anuruddha, ime ca aṭṭha mahāpurisavitakke vitakkessasi, imesañca catunnaṁ jhānānaṁ ābhicetasikānaṁ diṭṭhadhammasukhavihārānaṁ nikāmalābhī bhavissasi akicchalābhī akasiralābhī, tato tuyhaṁ, anuruddha, seyyathāpi nāma gahapatissa vā gahapatiputtassa vā nānābhesajjāni, seyyathidaṁ—sappi navanītaṁ telaṁ madhu phāṇitaṁ;
ābhicetasikānaṁ → abhicetasikānaṁ (pts) | phāṇitaṁ evamevaṁ → phānitaṁ evam eva (pts) | seyyathīdaṁ → omitted by T. M6. M7. (pts note) | phānitaṁ → Ph. M6. M7 ppānitaṁ. (pts note) | nānābhesajjāni seyyathidaṁ sappi navanītaṁ → nānā bhesajjāni seyyathīdaṁ sappinavanītaṁ (bjt) | imesañca → imesañ ca (pts) | seyyathāpi → seyyathā pi (pts)อนุรุทธะ เมื่อใดแล เธอจักตรึกมหาปุริสวิตก ๘ ประการนี้ และจักได้ฌาน ๔ อันมีในจิตยิ่งซึ่งเป็นเครื่องอยู่เป็นสุขในปัจจุบันตามความปรารถนา ได้โดยไม่ยาก ได้โดยไม่ลำบาก เมื่อนั้น
evamevaṁ te pūtimuttabhesajjaṁ khāyissati santuṭṭhassa viharato ratiyā aparitassāya phāsuvihārāya okkamanāya nibbānassa.
pūtimuttabhesajjaṁ → pūtimuttaṁ bhesajjānaṁ (bj) | pūtimuttabhesajjaṁ → T. M6. M7 -jjānaṁ. (pts note) | okkamanāya → M. opakk- (pts note) | evamevaṁ → evameva (bjt, th) | evamevaṁ → evam eva (pts)ยาดองด้วยน้ำมูตรเน่าจักปรากฏแก่เธอผู้สันโดษ อยู่ด้วย ความยินดี ด้วยความไม่สะดุ้งกลัว ด้วยความอยู่ผาสุก ด้วยการก้าวลงสู่นิพพาน เปรียบเหมือนเภสัชชนิดต่าง ๆ คือ เนยใส เนยข้น น้ำมัน น้ำผึ้ง น้ำอ้อยของคหบดี หรือบุตรคหบดี
Tena hi tvaṁ, anuruddha, āyatikampi vassāvāsaṁ idheva cetīsu pācīnavaṁsadāye vihareyyāsī”ti.
tena hi → tenahi (th) | āyatikampi → āyatikam pi (pts) | idheva → idh eva (pts) | vihareyyāsīti → vihareyyāsī ti (pts)อนุรุทธะ ถ้าอย่างนั้น เธอควรอยู่จำพรรษาที่ปาจีนวังสทายวัน แคว้นเจตีนี้แล ต่อไปเถิด”
“Evaṁ, bhante”ti kho āyasmā anuruddho bhagavato paccassosi.
bhanteti → bhante ti (pts)ท่านพระอนุรุทธะทูลรับสนองพระดำรัสแล้ว
Atha kho bhagavā āyasmantaṁ anuruddhaṁ iminā ovādena ovaditvā—seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṁ vā bāhaṁ pasāreyya, pasāritaṁ vā bāhaṁ samiñjeyya; evamevaṁ—cetīsu pācīnavaṁsadāye antarahito bhaggesu susumāragire bhesakaḷāvane migadāye pāturahosīti.
susumāragire bhesakaḷāvane → suṁsumāragire bhesakalāvane (bj) | pāturahosīti → pāturahosi (bj, sya-all, pts) | susumāragire → suṁsumāragire (cck, sya-all, pts) | sammiñjitaṁ → M. M8 sami-; Ph. sami- corr. from sammi- (pts note) | sammiñjeyya → M. Ph. M8 sami- (pts note) | samiñjeyya evamevaṁ → sammiñjeyya evameva (bjt, th) | atha kho → athakho (th) | seyyathāpi → seyyathā pi (pts) | samiñjeyya evamevaṁ → sammiñjeyya evam eva (pts)ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสสอนท่านพระอนุรุทธะด้วยพระโอวาทนี้แล้ว ทรงหายจากปาจีนวังสทายวัน แคว้นเจตี ไปปรากฏที่เภสกฬามิคทายวัน เขตกรุง สุงสุมารคิระ แคว้นภัคคะ เหมือนบุรุษมีกำลังเหยียดแขนออกหรือคู้แขนเข้า ฉะนั้น
Nisīdi bhagavā paññatte āsane.พระผู้มีพระภาคประทับนั่งบนพุทธอาสน์ที่ปูลาดไว้
Nisajja kho bhagavā bhikkhū āmantesi:
bhikkhū → bhikkhu (bj)แล้วรับสั่งเรียกภิกษุ ทั้งหลายมาตรัสว่า
“aṭṭha kho, bhikkhave, mahāpurisavitakke desessāmi, taṁ suṇātha …pe…
desessāmi → desissāmi (bj, sya-all) | kho → vo (sya-all, pts) | vo → M6 aṭṭh'; ime. (pts note) | desessāmi → T. M6. M7. S. desi- (pts note) | sādhukaṁ → M. la; Ph. M8 pa; S. pe || Katame. (pts note) | pe → spelled out in full (bjt)“ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงมหาปุริสวิตก ๘ ประการแก่เธอ ทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟัง ฯลฯ
katame ca, bhikkhave, aṭṭha mahāpurisavitakkā?
mahāpurisavitakkā → mahā purisavitakkā (bjt)มหาปุริสวิตก ๘ ประการ อะไรบ้าง คือ
Appicchassāyaṁ, bhikkhave, dhammo, nāyaṁ dhammo mahicchassa;๑. นี้เป็นธรรมของบุคคลผู้มักน้อย ไม่ใช่ธรรมของบุคคลผู้มักมาก
santuṭṭhassāyaṁ, bhikkhave, dhammo, nāyaṁ dhammo asantuṭṭhassa;๒. นี้เป็นธรรมของบุคคลผู้สันโดษ ไม่ใช่ธรรมของบุคคลผู้ไม่สันโดษ
pavivittassāyaṁ, bhikkhave, dhammo, nāyaṁ dhammo saṅgaṇikārāmassa;๓. นี้เป็นธรรมของบุคคลผู้สงัด ไม่ใช่ธรรมของบุคคลผู้ยินดีในการคลุกคลี
āraddhavīriyassāyaṁ, bhikkhave, dhammo, nāyaṁ dhammo kusītassa;
āraddhavīriyassāyaṁ → āraddhaviriyassāyaṁ (bjt, th, pts)๔. นี้เป็นธรรมของบุคคลผู้ปรารภความเพียร ไม่ใช่ธรรมของบุคคลผู้ เกียจคร้าน
upaṭṭhitassatissāyaṁ, bhikkhave, dhammo, nāyaṁ dhammo muṭṭhassatissa;
upaṭṭhitassatissāyaṁ → upaṭṭhitasatissāyaṁ (bjt, pts)๕. นี้เป็นธรรมของบุคคลผู้มีสติตั้งมั่น ไม่ใช่ธรรมของบุคคลผู้หลงลืมสติ
samāhitassāyaṁ, bhikkhave, dhammo, nāyaṁ dhammo asamāhitassa;๖. นี้เป็นธรรมของบุคคลผู้มีใจตั้งมั่น ไม่ใช่ธรรมของบุคคลผู้มีใจไม่ตั้งมั่น
paññavato ayaṁ, bhikkhave, dhammo, nāyaṁ dhammo duppaññassa;
ayaṁ → Ph. 'yaṁ. (pts note)๗. นี้เป็นธรรมของบุคคลผู้มีปัญญา ไม่ใช่ธรรมของบุคคลผู้มีปัญญาทราม
nippapañcārāmassāyaṁ, bhikkhave, dhammo nippapañcaratino, nāyaṁ dhammo papañcārāmassa papañcaratino.๘. นี้เป็นธรรมของบุคคลผู้ยินดีในนิปปปัญจธรรม ผู้พอใจในนิปปปัญจธรรม ไม่ใช่ธรรมของบุคคลผู้ยินดีในปปัญจธรรม ผู้พอใจในปปัญจธรรม
‘Appicchassāyaṁ, bhikkhave, dhammo, nāyaṁ dhammo mahicchassā’ti,
mahicchassāti → mahicchassā ti (pts)เรากล่าวไว้เช่นนี้แลว่า ‘นี้เป็นธรรมของบุคคลผู้มักน้อย ไม่ใช่ธรรมของ บุคคลผู้มักมาก‘
iti kho panetaṁ vuttaṁ. Kiñcetaṁ paṭicca vuttaṁ?
panetaṁ → pan etaṁ (pts) | kiñcetaṁ → kiñ etaṁ (pts)เพราะอาศัยเหตุอะไร เราจึงกล่าวไว้เช่นนั้น
Idha, bhikkhave, bhikkhu appiccho samāno ‘appicchoti maṁ jāneyyun’ti na icchati, santuṭṭho samāno ‘santuṭṭhoti maṁ jāneyyun’ti na icchati, pavivitto samāno ‘pavivittoti maṁ jāneyyun’ti na icchati, āraddhavīriyo samāno ‘āraddhavīriyoti maṁ jāneyyun’ti na icchati, upaṭṭhitassati samāno ‘upaṭṭhitassatīti maṁ jāneyyun’ti na icchati, samāhito samāno ‘samāhitoti maṁ jāneyyun’ti na icchati, paññavā samāno ‘paññavāti maṁ jāneyyun’ti na icchati, nippapañcārāmo samāno ‘nippapañcārāmoti maṁ jāneyyun’ti na icchati.
nippapañcārāmoti → nippapaññārāmoti (bj) | āraddhavīriyo → āraddhaviriyo (bjt, th, pts) | āraddhavīriyoti → āraddhaviriyoti (bjt, th) | upaṭṭhitassati → upaṭṭhitasati (bjt, pts) | upaṭṭhitassatīti → upaṭṭhitasatīti (bjt) | appicchoti → appiccho ti (pts) | jāneyyunti → jāneyyun ti (pts) | santuṭṭhoti → santuṭṭho ti (pts) | pavivittoti → pavivitto ti (pts) | āraddhavīriyoti → āraddhaviriyo ti (pts) | upaṭṭhitassatīti → upaṭṭhitasatī ti (pts) | samāhitoti → samāhito ti (pts) | paññavāti → paññavā ti (pts) | nippapañcārāmoti → nippapañcārāmo ti (pts)ภิกษุทั้งหลาย เพราะอาศัยเหตุนี้ว่า ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้มักน้อย ไม่ปรารถนาว่า คนทั้งหลายพึงรู้จักเราว่า ‘เป็นผู้มักน้อย’ เป็นผู้สันโดษ ไม่ปรารถนา ว่า คนทั้งหลายพึงรู้จักเราว่า ‘เป็นผู้สันโดษ’ เป็นผู้สงัด ไม่ปรารถนาว่า ‘คนทั้งหลาย พึงรู้จักเราว่า ‘เป็นผู้สงัด’ เป็นผู้ปรารภความเพียร ไม่ปรารถนาว่า คนทั้งหลายพึง รู้จักเราว่า ‘เป็นผู้ปรารภความเพียร’ เป็นผู้มีสติตั้งมั่น ไม่ปรารถนาว่า คนทั้งหลาย พึงรู้จักเราว่า ‘เป็นผู้มีสติตั้งมั่น’ เป็นผู้มีใจตั้งมั่น ไม่ปรารถนาว่า คนทั้งหลายพึงรู้จัก เราว่า ‘เป็นผู้มีใจตั้งมั่น’ เป็นผู้มีปัญญา ไม่ปรารถนาว่า คนทั้งหลายพึงรู้จักเราว่า ‘เป็นผู้มีปัญญา’ เป็นผู้ยินดีในนิปปปัญจธรรม ไม่ปรารถนาว่า คนทั้งหลายพึงรู้จัก เราว่า ‘เป็นผู้ยินดีในนิปปปัญจธรรม’
‘Appicchassāyaṁ, bhikkhave, dhammo, nāyaṁ dhammo mahicchassā’ti,
bhikkhave → (bj) | mahicchassāti → mahicchassā ti (bjt, pts)เราจึงกล่าวไว้เช่นนั้นว่า ‘นี้เป็นธรรมของบุคคลผู้มักน้อย ไม่ใช่ธรรมของบุคคล ผู้มักมาก’
iti yaṁ taṁ vuttaṁ idametaṁ paṭicca vuttaṁ.
yaṁ taṁ → yantaṁ (th) | yaṁ → yan (pts) | idametaṁ → idam etaṁ (pts)
‘Santuṭṭhassāyaṁ, bhikkhave, dhammo, nāyaṁ dhammo asantuṭṭhassā’ti, iti kho panetaṁ vuttaṁ, kiñcetaṁ paṭicca vuttaṁ?
asantuṭṭhassāti → asantuṭṭhassā ti (bjt, pts) | panetaṁ → pan etaṁ (pts) | kiñcetaṁ → kiñ etaṁ (pts)เรากล่าวไว้เช่นนี้แลว่า ‘นี้เป็นธรรมของบุคคลผู้สันโดษ ไม่ใช่ธรรมของ บุคคลผู้ไม่สันโดษ‘ เพราะอาศัยเหตุอะไร เราจึงกล่าวไว้เช่นนั้น
Idha, bhikkhave, bhikkhu santuṭṭho hoti itarītaracīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārena.ภิกษุทั้งหลาย เพราะอาศัยเหตุนี้ว่า ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้สันโดษด้วย จีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชชบริขารตามแต่จะได้
‘Santuṭṭhassāyaṁ, bhikkhave, dhammo, nāyaṁ dhammo asantuṭṭhassā’ti,
asantuṭṭhassāti → asaṭṭhantussā ti (bjt) | asantuṭṭhassāti → asantuṭṭhassā ti (pts)เราจึงกล่าวไว้เช่นนั้นว่า ‘นี้เป็นธรรมของบุคคลผู้สันโดษ ไม่ใช่ธรรมของบุคคล ผู้ไม่สันโดษ’
iti yaṁ taṁ vuttaṁ idametaṁ paṭicca vuttaṁ.
yaṁ taṁ → yantaṁ (th) | yaṁ → yan (pts) | idametaṁ → idam etaṁ (pts)
‘Pavivittassāyaṁ, bhikkhave, dhammo, nāyaṁ dhammo saṅgaṇikārāmassā’ti, iti kho panetaṁ vuttaṁ, kiñcetaṁ paṭicca vuttaṁ?
saṅgaṇikārāmassāti → saṅgaṇikārāmassā ti (bjt, pts) | panetaṁ → pan etaṁ (pts) | kiñcetaṁ → kiñ etaṁ (pts)เรากล่าวไว้เช่นนี้แลว่า ‘นี้เป็นธรรมของบุคคลผู้สงัด ไม่ใช่ธรรมของบุคคล ผู้ยินดีในการคลุกคลี‘ เพราะอาศัยเหตุอะไร เราจึงกล่าวไว้เช่นนั้น
Idha, bhikkhave, bhikkhuno pavivittassa viharato bhavanti upasaṅkamitāro bhikkhū bhikkhuniyo upāsakā upāsikāyo rājāno rājamahāmattā titthiyā titthiyasāvakā.
bhikkhū → bhikkhu (bj) | upasaṅkamitāro → M. -tā; Ph. -tvā. (pts note)ภิกษุทั้งหลาย เพราะอาศัยเหตุนี้ว่า ภิกษุในธรรมวินัยนี้อยู่อย่างสงัด มีภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา พระราชามหาอำมาตย์ของพระราชา เดียรถีย์ และสาวก ของเดียรถีย์ทั้งหลายเข้าไปหา
Tatra bhikkhu vivekaninnena cittena vivekapoṇena vivekapabbhārena vivekaṭṭhena nekkhammābhiratena aññadatthu uyyojanikapaṭisaṁyuttaṁyeva kathaṁ kattā hoti.
kattā → pavattā (mr) | vivekaṭṭhena → vavakaṭṭhena (bj) | kattā → pavattā (cck: ka.) | vivekaninnena → T. M6. M7 add 'va. (pts note) | nekkhammābhiratena → Ph. ni-; M8 nikkhamā- (pts note) | uyyojanikapaṭisaṁyuttaṁ → T. -pavisaṁ- (pts note) | uyyojanikapaṭisaṁyuttaṁyeva → uyyojanikapaṭisaṁyuttaṁ yeva (pts)ในที่นั้น ภิกษุมีจิตน้อมไป โน้มไป โอนไป ตั้งอยู่ใน วิเวก ยินดียิ่งในเนกขัมมะ ก็จำต้องกล่าวถ้อยคำอันเกี่ยวกับการส่งการรับโดยแท้
‘Pavivittassāyaṁ, bhikkhave, dhammo, nāyaṁ dhammo saṅgaṇikārāmassā’ti,
saṅgaṇikārāmassāti → saṅgaṇikārāmassā ti (pts)เราจึงกล่าวไว้เช่นนั้นว่า ‘นี้เป็นธรรมของบุคคลผู้สงัด ไม่ใช่ธรรมของบุคคลผู้ ยินดีในการคลุกคล’
iti yaṁ taṁ vuttaṁ idametaṁ paṭicca vuttaṁ.
yaṁ taṁ → yantaṁ (th) | yaṁ → yan (pts) | idametaṁ → idam etaṁ (pts)
‘Āraddhavīriyassāyaṁ, bhikkhave, dhammo, nāyaṁ dhammo kusītassā’ti, iti kho panetaṁ vuttaṁ, kiñcetaṁ paṭicca vuttaṁ?
āraddhavīriyassāyaṁ → āraddhaviriyassāyaṁ (bjt, th, pts) | kusītassāti → kusītassā ti (pts) | panetaṁ → pan etaṁ (pts) | kiñcetaṁ → kiñ etaṁ (pts)เรากล่าวไว้เช่นนี้แลว่า ‘นี้เป็นธรรมของบุคคลผู้ปรารภความเพียร ไม่ใช่ ธรรมของบุคคลผู้เกียจคร้าน‘ เพราะอาศัยเหตุอะไร เราจึงกล่าวไว้เช่นนั้น
Idha, bhikkhave, bhikkhu āraddhavīriyo viharati akusalānaṁ dhammānaṁ pahānāya kusalānaṁ dhammānaṁ upasampadāya thāmavā daḷhaparakkamo anikkhittadhuro kusalesu dhammesu.
āraddhavīriyo → āraddhaviriyo (bjt, th, pts)ภิกษุทั้งหลาย เพราะอาศัยเหตุนี้ว่า ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้ปรารภความ เพียร เพื่อละอกุศลธรรม เพื่อให้กุศลธรรมเกิด มีความเข้มแข็ง มีความบากบั่น มั่นคง ไม่ทอดธุระในกุศลธรรมทั้งหลาย
‘Āraddhavīriyassāyaṁ, bhikkhave, dhammo, nāyaṁ dhammo kusītassā’ti,
āraddhavīriyassāyaṁ → āraddhaviriyassāyaṁ (bjt, th, pts) | kusītassāti → kusītassā ti (pts)เราจึงกล่าวไว้เช่นนั้นว่า ‘นี้เป็นธรรมของบุคคลผู้ปรารภความเพียร ไม่ใช่ธรรม ของบุคคลผู้เกียจคร้าน’
iti yaṁ taṁ vuttaṁ idametaṁ paṭicca vuttaṁ.
taṁ → (bj) | yaṁ taṁ → yantaṁ (th) | yaṁ → yan (pts) | idametaṁ → idam etaṁ (pts)
‘Upaṭṭhitassatissāyaṁ, bhikkhave, dhammo, nāyaṁ dhammo muṭṭhassatissā’ti,
upaṭṭhitassatissāyaṁ → upaṭṭhitasatissāyaṁ (bjt, pts) | muṭṭhassatissāti → muṭṭhassatissā ti (pts)เรากล่าวไว้เช่นนี้แลว่า ‘นี้เป็นธรรมของบุคคลผู้มีสติตั้งมั่น ไม่ใช่ธรรม ของบุคคลผู้หลงลืมสติ‘
iti kho panetaṁ vuttaṁ. Kiñcetaṁ paṭicca vuttaṁ?
panetaṁ → pan etaṁ (pts) | kiñcetaṁ → kiñ etaṁ (pts)เพราะอาศัยเหตุอะไร เราจึงกล่าวไว้เช่นนั้น
Idha, bhikkhave, bhikkhu satimā hoti paramena satinepakkena samannāgato, cirakatampi cirabhāsitampi saritā anussaritā.
anussaritā → omitted by M8. (pts note) | cirakatampi cirabhāsitampi → cirakatam pi cirabhāsitam pi (pts)ภิกษุทั้งหลาย เพราะอาศัยเหตุนี้ว่า ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้มีสติ คือ ประกอบด้วยสติปัญญาเป็นเครื่องรักษาตนเป็นอย่างยิ่ง ระลึกถึงสิ่งที่ทำ คำที่พูด แม้นานได้
‘Upaṭṭhitassatissāyaṁ, bhikkhave, dhammo, nāyaṁ dhammo, muṭṭhassatissā’ti,
upaṭṭhitassatissāyaṁ → upaṭṭhitasatissāyaṁ (bjt, pts) | muṭṭhassatissāti → muṭṭhassatissā ti (pts)เราจึงกล่าวไว้เช่นนั้นว่า ‘นี้เป็นธรรมของบุคคลผู้มีสติตั้งมั่น ไม่ใช่ของบุคคลผู้ หลงลืมสติ’
iti yaṁ taṁ vuttaṁ idametaṁ paṭicca vuttaṁ.
yaṁ taṁ → yantaṁ (bjt, th) | yaṁ → yan (pts) | idametaṁ → idam etaṁ (pts)
‘Samāhitassāyaṁ, bhikkhave, dhammo, nāyaṁ dhammo asamāhitassā’ti,
asamāhitassāti → asamāhitassā ti (bjt, pts)เรากล่าวไว้เช่นนี้แลว่า ‘นี้เป็นธรรมของบุคคลผู้มีใจตั้งมั่น ไม่ใช่ธรรมของ บุคคลผู้มีใจไม่ตั้งมั่น‘
iti kho panetaṁ vuttaṁ. Kiñcetaṁ paṭicca vuttaṁ?
panetaṁ → pan etaṁ (pts) | kiñcetaṁ → kiñ etaṁ (pts)เพราะอาศัยเหตุอะไร เราจึงกล่าวไว้เช่นนั้น
Idha, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehi …pe… catutthaṁ jhānaṁ upasampajja viharati.
catutthaṁ jhānaṁ → catutthajjhānaṁ (sya-all) | pe → M. M8 la; Ph. pa. (pts note) | jhānaṁ → T. M6. M7. S. -tthajjhā- (pts note) | vivicceva → eva (pts)ภิกษุทั้งหลาย เพราะอาศัยเหตุนี้ว่า ภิกษุในธรรมวินัยนี้สงัดจากกาม ฯลฯ บรรลุจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขาอยู่
‘Samāhitassāyaṁ, bhikkhave, dhammo, nāyaṁ dhammo asamāhitassā’ti,
asamāhitassāti → asamāhitassā ti (bjt, pts)เราจึงกล่าวไว้เช่นนั้นว่า ‘นี้เป็นธรรมของบุคคลผู้มีใจตั้งมั่น ไม่ใช่ธรรมของ บุคคลผู้มีใจไม่ตั้งมั่น’
iti yaṁ taṁ vuttaṁ idametaṁ paṭicca vuttaṁ.
yaṁ taṁ → yantaṁ (bjt, th) | yaṁ → yan (pts) | idametaṁ → idam etaṁ (pts)
‘Paññavato ayaṁ, bhikkhave, dhammo, nāyaṁ dhammo duppaññassā’ti,
duppaññassāti → duppaññassā ti (pts)เรากล่าวไว้เช่นนี้แลว่า ‘นี้เป็นธรรมของบุคคลผู้มีปัญญา ไม่ใช่ธรรมของ บุคคลผู้มีปัญญาทราม‘
iti kho panetaṁ vuttaṁ. Kiñcetaṁ paṭicca vuttaṁ?
panetaṁ → pan etaṁ (pts) | kiñcetaṁ paṭicca → kiñ etaṁ paticca (pts)เพราะอาศัยเหตุอะไร เราจึงกล่าวไว้เช่นนั้น
Idha, bhikkhave, bhikkhu paññavā hoti udayatthagāminiyā paññāya samannāgato ariyāya nibbedhikāya sammā dukkhakkhayagāminiyā.
sammā dukkhakkhayagāminiyā → sammādukkhakkhayagāminiyā (bjt, th, pts) | udayatthagāminiyā → uddayatthagāminiyā (th)ภิกษุทั้งหลาย เพราะอาศัยเหตุนี้ว่า ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้มีปัญญา คือ ประกอบด้วยปัญญาเป็นเครื่องพิจารณาเห็นทั้งความเกิดและความดับอันเป็นอริยะ ชำแรกกิเลส ให้ถึงความสิ้นทุกข์โดยชอบ
‘Paññavato ayaṁ, bhikkhave, dhammo, nāyaṁ dhammo duppaññassā’ti,
ayaṁ → Ph. 'yaṁ. (pts note) | duppaññassāti → duppaññassā ti (bjt, pts)เราจึงกล่าวไว้เช่นนั้นว่า ‘นี้เป็นธรรมของบุคคลผู้มีปัญญา ไม่ใช่ของบุคคลผู้มี ปัญญาทราม’
iti yaṁ taṁ vuttaṁ idametaṁ paṭicca vuttaṁ.
yaṁ taṁ → yantaṁ (th) | yaṁ → yan (pts) | idametaṁ → idam etaṁ (pts)
‘Nippapañcārāmassāyaṁ, bhikkhave, dhammo nippapañcaratino, nāyaṁ dhammo papañcārāmassa papañcaratino’ti,
papañcaratinoti → papañcaratino ti (bjt, pts)เรากล่าวไว้เช่นนี้แลว่า ‘นี้เป็นธรรมของบุคคลผู้ยินดีในนิปปปัญจธรรม ผู้พอใจในนิปปปัญจธรรม ไม่ใช่ธรรมของบุคคลผู้ยินดีในปปัญจธรรม ผู้พอใจ ในปปัญจธรรม‘
iti kho panetaṁ vuttaṁ. Kiñcetaṁ paṭicca vuttaṁ?
panetaṁ → pan etaṁ (pts) | kiñcetaṁ → kiñ etaṁ (pts)เพราะอาศัยเหตุอะไร เราจึงกล่าวไว้เช่นนั้น
Idha, bhikkhave, bhikkhuno papañcanirodhe cittaṁ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati vimuccati.
bhikkhuno → Ph. M8 bhikkhu. (pts note)ภิกษุทั้งหลาย เพราะอาศัยเหตุนี้ว่า จิตของภิกษุในธรรมวินัยนี้ย่อมแล่นไป เลื่อมใส ตั้งมั่นในปปัญจนิโรธ ย่อมหลุดพ้น
‘Nippapañcārāmassāyaṁ, bhikkhave, dhammo, nippapañcaratino, nāyaṁ dhammo papañcārāmassa papañcaratino’ti,
papañcaratinoti → papañcaratino ti (pts)เราจึงกล่าวไว้เช่นนั้นว่า ‘นี้เป็นธรรมของบุคคลผู้ยินดีในนิปปปัญจธรรม ผู้พอใจในนิปปปัญจธรรม ไม่ใช่ธรรมของบุคคลผู้ยินดีในปปัญจธรรม ผู้พอใจใน ปปัญจธรรม”
iti yaṁ taṁ vuttaṁ idametaṁ paṭicca vuttan”ti.
yaṁ taṁ → kho panetaṁ (bj) | yaṁ taṁ → yantaṁ (th) | yaṁ → yan (pts) | idametaṁ → idam etaṁ (pts) | vuttanti → vuttan ti (pts)
Atha kho āyasmā anuruddho āyatikampi vassāvāsaṁ tattheva cetīsu pācīnavaṁsadāye vihāsi.
atha kho → athakho (th) | āyatikampi → āyatikam pi (pts) | tattheva → tatth eva (pts)ครั้งนั้น ท่านพระอนุรุทธะได้อยู่จำพรรษาที่ปาจีนวังสทายวัน แคว้นเจตีนั้นแล ต่อไปอีก
Atha kho āyasmā anuruddho eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto viharanto nacirasseva—yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṁ pabbajanti, tadanuttaraṁ—brahmacariyapariyosānaṁ diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsi.
nacirasseva → na cirasseva (bjt, th) | brahmacariyapariyosānaṁ → brahmacariya pariyosānaṁ (bjt) | atha kho → athakho (th) | sammadeva → samma deva (th) | nacirasseva yassatthāya → na cirass eva yass atthāya (pts) | sammadeva → sammad-eva (pts) | tadanuttaraṁ → tad anuttaraṁ (pts) | diṭṭheva → diṭṭh eva (pts)ท่านจากไปอยู่ผู้เดียว ไม่ประมาท มีความเพียร อุทิศกายและใจอยู่ ไม่นานนัก ก็ได้ทำให้แจ้งประโยชน์ยอดเยี่ยม อันเป็นที่สุดแห่งพรหมจรรย์ ที่เหล่ากุลบุตรออก จากเรือนบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการด้วยปัญญาอันยิ่งเอง เข้าถึงอยู่ในปัจจุบัน
“Khīṇā jāti, vusitaṁ brahmacariyaṁ, kataṁ karaṇīyaṁ, nāparaṁ itthattāyā”ti abbhaññāsi.
itthattāyāti → ittatthāyāti (bjt) | itthattāyāti → itthattāyā ti (pts)รู้ชัดว่า “ชาติสิ้นแล้ว อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว ทำกิจที่ควรทำเสร็จแล้ว ไม่มีกิจอื่น เพื่อความเป็นอย่างนี้อีกต่อไป”
Aññataro ca panāyasmā anuruddho arahataṁ ahosīti.
ahosīti → ahosi (bj, pts) | ahosīti atha kho → ahosi athakho (sya-all)ท่านพระอนุรุทธะได้เป็นพระอรหันต์องค์หนึ่ง ในบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลาย
Atha kho āyasmā anuruddho arahattappatto tāyaṁ velāyaṁ imā gāthāyo abhāsi:
atha kho → athakho (th)ท่านพระอนุรุทธะผู้ได้บรรลุพระอรหัตแล้ว จึงได้กล่าวคาถาเหล่านี้ในเวลานั้นว่า
“Mama saṅkappamaññāya, satthā loke anuttaro;
Mama → theragā. 901-903 (cck note) | saṅkappamaññāya → saṅkappam aññāya (pts)พระศาสดาผู้ยอดเยี่ยมในโลก ทรงทราบความดำริของเราแล้ว Manomayena kāyena, iddhiyā upasaṅkami.จึงเสด็จมาหาเราด้วยมโนมยกายฤทธิ์Yathā me ahu saṅkappo, tato uttari desayi;
yathā → T. M6. M7 yadā. (pts note) | ahu → Ph. M8. T. M6 āhu. (pts note) desayi → desayī (bj)พระพุทธเจ้าผู้ทรงยินดีในนิปปปัญจธรรม ทรงแสดงมหาปุริสวิตกยิ่งกว่าความดำริของเรา Nippapañcarato buddho, nippapañcaṁ adesayi.ทรงแสดงนิปปปัญจธรรมแล้วTassāhaṁ dhammamaññāya, vihāsiṁ sāsane rato;
Tassāhaṁ → T. tassānaṁ. (pts note) | dhammamaññāya → dhammam aññāya (pts) vihāsiṁ → Ph. M8. M7 -si. (pts note)เราได้รู้ทั่วถึงธรรมของพระองค์แล้ว ยินดีในพระศาสนาอยู่ Tisso vijjā anuppattā, kataṁ buddhassa sāsanan”ti.
anuppattā → anuppatto (bj) sāsananti dasamaṁ → sāsanaṁ (bj) | buddhassa → T. buddhāna. (pts note) | sāsananti → sāsanan ti (pts)เราได้บรรลุวิชชา ๓ โดยลำดับ คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าเราได้ทำตามแล้ว
Dasamaṁ.อนุรุทธมหาวิตักกสูตรที่ ๑๐ จบ
Tassuddānaṁรวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ
Dve uggā dve ca hatthakā, mahānāmena jīvako;๑. ปฐมอุคคสูตร ๒. ทุติยอุคคสูตร ๓. ปฐมหัตถกสูตร ๔. ทุติยหัตถกสูตร ๕. มหานามสูตร ๖. ชีวกสูตร Dve balā akkhaṇā vuttā, anuruddhena te dasāti.
dasāti → dasā ti aṭṭh imāni (pts) | + → dānavaggo catuttho (th)๗. ปฐมพลสูตร ๘. ทุติยพลสูตร ๙. อักขณสูตร ๑๐. อนุรุทธมหาวิตักกสูตร