Bhūmicālasutta๗๐ ภูมิจาลสูตร
Ekaṁ samayaṁ bhagavā vesāliyaṁ viharati mahāvane kūṭāgārasālāyaṁ.สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ กูฏาคารศาลา ป่ามหาวัน เขตกรุงเวสาลี
Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṁ nivāsetvā pattacīvaramādāya vesāliṁ piṇḍāya pāvisi.
pubbaṇhasamayaṁ → pubbanhasamayaṁ (bj) | vesāliṁ → vesāliyaṁ (bj) | Vesāliṁ → M. M8 -liyaṁ; Ph. -lī; T. -liyā. (pts note) | atha kho → athakho (th) | pattacīvaramādāya → pattacīvaram ādāya (pts)ครั้นในเวลาเช้า พระผู้มีพระภาคทรงครองอันตรวาสก ทรงถือบาตร และจีวรเสด็จเข้าไปยังกรุงเวสาลีเพื่อบิณฑบาต
Vesāliyaṁ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṁ piṇḍapātapaṭikkanto āyasmantaṁ ānandaṁ āmantesi:
vesāliyaṁ → vesāliyā (bj) | Vesāliyaṁ → T. -liyā; M6 -liṁ. (pts note)เสด็จกลับจากบิณฑบาต หลังจาก เสวยพระกระยาหารเสร็จแล้ว รับสั่งเรียกท่านพระอานนท์มาตรัสว่า
“gaṇhāhi, ānanda, nisīdanaṁ.“อานนท์ เธอจง ถือนิสีทนะ
Yena cāpālaṁ cetiyaṁ tenupasaṅkamissāma divāvihārāyā”ti.
cāpālaṁ cetiyaṁ → pāvālacetiyaṁ (sya-all); cāpālacetiyaṁ (pts1ed, mr) | cetiyaṁ → pācālacetiyaṁ (bj: syā); cāpālanacetiyaṁ (bj: PTS) | cetiyaṁ → pāvālacetiyaṁ (cck: syā.); cāpālacetiyaṁ (cck: pī. ka.) | Cāpālacetiyaṁ → S. Pāvāla- throughout. (pts note)เราจะเข้าไปพักกลางวันที่ปาวาลเจดีย์”
“Evaṁ, bhante”ti kho āyasmā ānando bhagavato paṭissutvā nisīdanaṁ ādāya bhagavantaṁ piṭṭhito piṭṭhito anubandhi.
paṭissutvā → paṭissuṇitvā (sya-all) | paṭissutvā → M. M8 paṭisu-; Ph. paṭisuṇitvā; S. paṭissuṇitvā always. (pts note) | nisīdanaṁ ādāya → nisīdanamādāya (bjt) | bhanteti → bhante ti (pts)ท่านพระอานนท์ทูลรับสนอง พระดำรัสแล้ว ถือนิสีทนะตามเสด็จพระผู้มีพระภาคไปข้างพระปฤษฎางค์
Atha kho bhagavā yena cāpālaṁ cetiyaṁ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi.
cāpālaṁ cetiyaṁ → pāvālacetiyaṁ (sya-all) | cāpālaṁ cetiyaṁ tenupasaṅkami → cāpālacetiyaṁ ten upasaṅkami (pts) | atha kho → athakho (th)ครั้นพระผู้มีพระภาคเสด็จเข้าไปยังปาวาลเจดีย์ ประทับนั่งบนพุทธอาสน์ที่ปูลาด
Nisajja kho bhagavā āyasmantaṁ ānandaṁ āmantesi:ไว้แล้วได้ตรัสกับท่านพระอานนท์ดังนี้ว่า
“Ramaṇīyā, ānanda, vesālī, ramaṇīyaṁ udenaṁ cetiyaṁ, ramaṇīyaṁ gotamakaṁ cetiyaṁ, ramaṇīyaṁ sattambaṁ cetiyaṁ, ramaṇīyaṁ bahuputtakaṁ cetiyaṁ; ramaṇīyaṁ sārandadaṁ cetiyaṁ, ramaṇīyaṁ cāpālaṁ cetiyaṁ.
udenaṁ cetiyaṁ → udenacetiyaṁ (sya-all, pts) | gotamakaṁ cetiyaṁ → gotamakacetiyaṁ (sya-all, pts) | sattambaṁ cetiyaṁ → bahuputtakacetiyaṁ (sya-all) | bahuputtakaṁ cetiyaṁ → sattambacetiyaṁ (sya-all) | sārandadaṁ cetiyaṁ → sārandadacetiyaṁ (sya-all) | cāpālaṁ cetiyaṁ → pāvālacetiyaṁ (sya-all) | sattambaṁ → sattambakaṁ (bj: sīmu, PTS) | cetiyaṁ → dīghanikāye mahāparinibbānasutte “ramaṇīyaṁ udenanacetiyaṁ -pe- ramaṇīyaṁ cāpālacetiyaṁ” (bj note) | Sattambacetiyaṁ → M. Sattampa-; T. M7 Sattabba-; M8 Pattabba- (pts note) | Sārandadacetiyaṁ → T. Sārandaṁ ce-; M. Ph. M8 Sānandara-; M7 Sāranādaṁ ce- throughout. (pts note) | bahuputtakaṁ → bahuputtaṁ (bjt)“อานนท์ กรุงเวสาลีน่ารื่นรมย์ อุเทนเจดีย์ น่ารื่นรมย์ โคตมกเจดีย์น่ารื่นรมย์ พหุปุตตกเจดีย์น่ารื่นรมย์ สัตตัมพเจดีย์น่า รื่นรมย์ สารันททเจดีย์น่ารื่นรมย์ ปาวาลเจดีย์น่ารื่นรมย์
Yassa kassaci, ānanda, cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā, ākaṅkhamāno so, ānanda, kappaṁ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṁ vā.
vā → mayā ākaṅkamāne kappaṁ cā (bj: dīni)อิทธิบาท ๔ ผู้ใดผู้หนึ่งเจริญ ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยานแล้ว ทำให้เป็นที่ ตั้งแล้ว ให้ตั้งมั่นแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว ผู้นั้นเมื่อมุ่งหวัง พึงดำรงอยู่ได้ ๑ กัป หรือเกินกว่า ๑ กัป
Tathāgatassa kho, ānanda, cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā. Ākaṅkhamāno, ānanda, tathāgato kappaṁ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṁ vā”ti.
ānanda → yo ākaṅkamāno ānanda (bj: dīni) | vāti → vā ti (pts)อิทธิบาท ๔ ตถาคตเจริญ ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยานแล้ว ทำให้เป็นที่ ตั้งแล้ว ให้ตั้งมั่นแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว ตถาคตเมื่อมุ่งหวัง พึงดำรงอยู่ได้ ๑ กัป หรือเกินกว่า ๑ กัป”
Evampi kho āyasmā ānando bhagavatā oḷārike nimitte kayiramāne oḷārike obhāse kayiramāne nāsakkhi paṭivijjhituṁ;
kayiramāne → Ph. S. kariya- throughout. (pts note) | kayiramāne → kariyamāne (th) | evampi → evam pi (pts)เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงทำนิมิตที่ชัดแจ้ง ทรงทำโอกาสที่ชัดเจนแม้อย่างนี้ ท่านพระอานนท์ก็ไม่อาจจะรู้ทัน
na bhagavantaṁ yāci:
na → omitted by M8. (pts note)จึงไม่กราบทูลวิงวอนพระผู้มีพระภาคว่า
“tiṭṭhatu, bhante, bhagavā kappaṁ, tiṭṭhatu sugato kappaṁ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānan”ti, yathā taṁ mārena pariyuṭṭhitacitto.
tiṭṭhatu → tiṭṭhatu bhante (sya-all, pts) | yathā taṁ → yathātaṁ (th) | devamanussānanti → devamanussānan ti (pts)“ข้าแต่ พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดดำรงพระชนมชีพอยู่ตลอดกัป ขอพระสุคต โปรดดำรงพระชนมชีพอยู่ตลอดกัปเพื่อเกื้อกูลแก่คนหมู่มาก เพื่อสุขแก่คนหมู่มาก เพื่อ อนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย” เพราะท่านถูกมารดลใจ
Dutiyampi kho bhagavā …pe…
dutiyampi → dutiyam pi (pts)แม้ครั้งที่ ๒ ฯลฯ
tatiyampi kho bhagavā āyasmantaṁ ānandaṁ āmantesi:
tatiyampi → tatiyam pi (pts)แม้ครั้งที่ ๓ พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสกับท่านพระอานนท์ดังนี้ว่า
“ramaṇīyā, ānanda, vesālī, ramaṇīyaṁ udenaṁ cetiyaṁ, ramaṇīyaṁ gotamakaṁ cetiyaṁ, ramaṇīyaṁ sattambaṁ cetiyaṁ, ramaṇīyaṁ bahuputtakaṁ cetiyaṁ, ramaṇīyaṁ sārandadaṁ cetiyaṁ, ramaṇīyaṁ cāpālaṁ cetiyaṁ.
udenaṁ cetiyaṁ → udenacetiyaṁ (sya-all, pts) | gotamakaṁ cetiyaṁ → gotamakacetiyaṁ (sya-all, pts) | sattambaṁ cetiyaṁ → bahuputtakacetiyaṁ (sya-all, pts) | bahuputtakaṁ cetiyaṁ → sattambacetiyaṁ (sya-all, pts) | sārandadaṁ cetiyaṁ → sārandadacetiyaṁ (sya-all, pts) | cāpālaṁ cetiyaṁ → pāvālacetiyaṁ (sya-all); cāpālacetiyaṁ (pts) | Sattambacetiyaṁ → M. Ph. Sattampa-; M8 Pattabba-; T. M7 Sattabba-; M6 Sattama- (pts note) | sattambaṁ → sattambakaṁ (bjt) | bahuputtakaṁ → bahuputtaṁ (bjt)“อานนท์ กรุงเวสาลีน่ารื่นรมย์ อุเทนเจดีย์น่ารื่นรมย์ โคตมกเจดีย์น่ารื่นรมย์ พหุปุตตกเจดีย์ น่ารื่นรมย์ สัตตัมพเจดีย์น่ารื่นรมย์ สารันททเจดีย์น่ารื่นรมย์ ปาวาลเจดีย์น่ารื่นรมย์
Yassa kassaci, ānanda, cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā, ākaṅkhamāno so, ānanda, kappaṁ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṁ vā.
vā → so ākaṅkhamāno kappaṁ vā (bj: dīni) | susamāraddhā → M8. S. continue: ākaṅkh- (S. pe (pts note)อิทธิบาท ๔ ผู้ใดผู้หนึ่งเจริญ ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยานแล้ว ทำให้เป็น ที่ตั้งแล้ว ให้ตั้งมั่นแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว ผู้นั้นเมื่อมุ่งหวัง พึงดำรงอยู่ได้ ๑ กัป หรือเกินกว่า ๑ กัป
Tathāgatassa kho, ānanda, cattāro iddhipādā bhāvitā …pe… ākaṅkhamāno, ānanda, tathāgato kappaṁ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṁ vā”ti.
ānanda → so ākaṅkhamāno ānanda (bj: dīni) | bahulīkatā → M. pa || ākaṅkhamāno. (pts note) | + → bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā (bjt)อิทธิบาท ๔ ตถาคตเจริญ ฯลฯ ตถาคตเมื่อมุ่งหวัง พึงดำรงอยู่ได้ ๑ กัป หรือเกินกว่า ๑ กัป”
Evampi kho āyasmā ānando bhagavatā oḷārike nimitte kayiramāne oḷārike obhāse kayiramāne nāsakkhi paṭivijjhituṁ;
kayiramāne → kariyamāne (th) | evampi → evam pi (pts)เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงทำนิมิตที่ชัดแจ้ง ทรงทำโอกาสที่ชัดเจนแม้อย่างนี้ ท่านพระอานนท์ก็ไม่อาจจะรู้ทัน
na bhagavantaṁ yāci:
na → omitted by M8; Ph. adds ca. (pts note)จึงไม่กราบทูลวิงวอนพระผู้มีพระภาคว่า
“tiṭṭhatu, bhante, bhagavā kappaṁ, tiṭṭhatu sugato kappaṁ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānan”ti, yathā taṁ mārena pariyuṭṭhitacitto.
tiṭṭhatu → tiṭṭhatu bhante (sya-all) | bhagavā kappaṁ tiṭṭhatu → (pts) | bhante → omitted by all MSS. exc. S. (pts note) | pariyuṭṭhitacitto → pariyuṭṭhita citto (bjt) | yathā taṁ → yathātaṁ (th) | devamanussānanti → devamanussānan ti (pts)“ข้าแต่ พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดดำรงพระชนมชีพอยู่ตลอดกัป ขอพระสุคต โปรดดำรงพระชนมชีพอยู่ตลอดกัปเพื่อเกื้อกูลแก่คนหมู่มาก เพื่อสุขแก่คนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อสุขแก่เทวดาและมนุษย์ ทั้งหลาย” เพราะท่านถูกมารดลใจ
Atha kho bhagavā āyasmantaṁ ānandaṁ āmantesi:
atha kho → athakho (th)หลังจากนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับท่านพระอานนท์ดังนี้ว่า
“gaccha tvaṁ, ānanda, yassadāni kālaṁ maññasī”ti.
tvaṁ → gaccha kho tvaṁ (saṁ. ni. 5.822) udā. 51 passitabbaṁ (cck note) | yassadāni → yassa dāni (my, th, pts) | maññasīti → maññasī ti (pts)“อานนท์ ไปเถิด เธอจงกำหนดเวลาที่สมควร ณ บัดนี้เถิด”
“Evaṁ, bhante”ti kho āyasmā ānando bhagavato paṭissutvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṁ abhivādetvā padakkhiṇaṁ katvā bhagavato avidūre aññatarasmiṁ rukkhamūle nisīdi.
paṭissutvā → paṭissuṇitvā (sya-all) | bhanteti → bhante ti (pts)ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระดำรัสแล้วลุกจากอาสนะ ถวายอภิวาทพระ ผู้มีพระภาค ทำประทักษิณแล้วนั่งที่โคนไม้ต้นหนึ่งซึ่งไม่ไกลจากพระผู้มีพระภาค
Atha kho māro pāpimā acirapakkante āyasmante ānande bhagavantaṁ etadavoca:
atha kho → athakho (th) | etadavoca → etad avoca (pts)ครั้นเมื่อท่านพระอานนท์จากไปไม่นาน มารผู้มีบาปได้กราบทูลพระผู้มีพระภาค ดังนี้ว่า
“Parinibbātu dāni, bhante, bhagavā, parinibbātu sugato. Parinibbānakālo dāni, bhante, bhagavato.
dāni → (bj) | parinibbānakālo dāni → parinibbānakālodāni (bjt)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดปรินิพพานเถิด ขอพระสุคตโปรดปรินิพพานเถิด เวลานี้ เป็นเวลาปรินิพพานของพระผู้มีพระภาค
Bhāsitā kho panesā, bhante, bhagavatā vācā:
panesā → pan esā (pts)พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระวาจานี้ไว้ว่า
‘na tāvāhaṁ, pāpima, parinibbāyissāmi yāva me bhikkhū na sāvakā bhavissanti viyattā vinītā visāradā pattayogakkhemā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacārino, sakaṁ ācariyakaṁ uggahetvā ācikkhissanti desessanti paññapessanti paṭṭhapessanti vivarissanti vibhajissanti uttānīkarissanti uppannaṁ parappavādaṁ sahadhammena suniggahitaṁ niggahetvā sappāṭihāriyaṁ dhammaṁ desessantī’ti.
bhikkhū → bhikkhu (bj) | desessanti paññapessanti → desissanti paññāpessanti (bj, pts) | suniggahitaṁ → suniggahītaṁ (bj, pts) | desessantīti → desissantīti (bj, sya-all, pts) | desessanti → desissanti (sya-all) | dhammānudhammapaṭipannā → dhammānudhammapaṭipannā-sāmīcippaṭipannā (bj: katthaci) | desissanti → desessanati (bj: dīni.mahāparinibbānasutta) | uttānī → uttāni (bj: katthaci) | pattayogakkhemā → idaṁ padaṁ dī. ni. 2.168 ca saṁ. ni. 5.822 ca na dissati (cck note) | desissanti → M. Ph. M8 dese- (pts note) | paṭṭhapessanti → Ph. -pissanti. (pts note) | uttānīkarissanti → M. uttāniṁ kar- throughout. (pts note) | dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā → dhammānudhammapaṭipannā sāmīcipaṭipannā (bjt, th, pts) | uttānīkarissanti → uttānī karissanti (bjt) | desessantīti → desissantī ti (pts)‘มารผู้มีบาป เราจะยังไม่ปรินิพพาน ตราบเท่าที่เหล่าภิกษุผู้สาวกของเรายังไม่เฉียบแหลม ไม่ได้รับการแนะนำ ไม่แกล้วกล้า ไม่บรรลุธรรมอันเป็นแดนเกษมจากโยคะ ไม่เป็นพหูสูต ไม่ทรงธรรม ไม่ปฏิบัติธรรม สมควรแก่ธรรม ไม่ปฏิบัติชอบยิ่ง ไม่ประพฤติตามธรรม เรียนกับอาจารย์ของตนแล้ว แต่ก็ยังบอก แสดง บัญญัติ กำหนด เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่ายไม่ได้ ยังแสดงธรรม มีปาฏิหาริย์ปราบปรัปปวาทที่เกิดขึ้นให้เรียบร้อยโดยชอบธรรมไม่ได้’
Etarahi, bhante, bhikkhū bhagavato sāvakā viyattā vinītā visāradā pattayogakkhemā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacārino, sakaṁ ācariyakaṁ uggahetvā ācikkhanti desenti paññapenti paṭṭhapenti vivaranti vibhajanti uttānīkaronti uppannaṁ parappavādaṁ sahadhammena suniggahitaṁ niggahetvā sappāṭihāriyaṁ dhammaṁ desenti.
bhikkhū → bhikkhu (bj) | suniggahitaṁ → suniggahītaṁ (bj, pts) | paññapenti → paññāpenti (pts) | niggahetvā → Ph. -hitvā. (pts note) | dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā → dhammānudhammapaṭipannā sāmīcipaṭipannā (bjt, th, pts) | uttānīkaronti → uttānī karonti (bjt)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เวลานี้ เหล่าภิกษุผู้เป็นสาวกของพระผู้มีพระภาค เป็นผู้ เฉียบแหลม ได้รับการแนะนำ แกล้วกล้า บรรลุธรรมอันเป็นแดนเกษมจากโยคะ เป็นพหูสูต ทรงธรรม ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ปฏิบัติชอบยิ่ง ประพฤติ ตามธรรม เรียนกับอาจารย์ของตนแล้วบอก แสดง บัญญัติ กำหนด เปิดเผย จำแนกทำให้ง่ายได้ แสดงธรรมมีปาฏิหาริย์ปราบปรัปปวาทที่เกิดขึ้นให้เรียบร้อย โดยชอบธรรมได้
Parinibbātu dāni, bhante, bhagavā, parinibbātu sugato. Parinibbānakālo dāni, bhante, bhagavato.
parinibbātu dāni → parinibbātudāni (bjt) | parinibbānakālo dāni → parinibbānakālodāni (bjt)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้ขอพระผู้มีพระภาคโปรดปรินิพพานเถิด ขอพระ สุคตโปรดปรินิพพานเถิด เวลานี้ เป็นเวลาปรินิพพานของพระผู้มีพระภาค
Bhāsitā kho panesā, bhante, bhagavatā vācā:
kho panesā → khopanesā (bjt) | panesā → pan esā (pts)พระผู้มี พระภาคได้ตรัสพระวาจานี้ไว้ว่า
‘na tāvāhaṁ, pāpima, parinibbāyissāmi yāva me bhikkhuniyo na sāvikā bhavissanti …pe…
bhavissanti → (bj)‘มารผู้มีบาป เราจะยังไม่ปรินิพพาน ตราบเท่าที่ เหล่าภิกษุณีผู้สาวิกาของเรา ฯลฯ
yāva me upāsakā na sāvakā bhavissanti …pe…
bhavissanti → (bj) | yāva → M6 omits this phrase. (pts note)ตราบเท่าที่เหล่าอุบาสกผู้สาวกของเรา ฯลฯ
yāva me upāsikā na sāvikā bhavissanti viyattā vinītā visāradā pattayogakkhemā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacāriniyo, sakaṁ ācariyakaṁ uggahetvā ācikkhissanti desessanti paññapessanti paṭṭhapessanti vivarissanti vibhajissanti uttānīkarissanti, uppannaṁ parappavādaṁ sahadhammena suniggahitaṁ niggahetvā sappāṭihāriyaṁ dhammaṁ desessantī’ti.
desessanti → desissanti (bj, sya-all) | sappāṭihāriyaṁ → sappaṭihāriyaṁ (bj) | desessantīti → desissantīti (bj, sya-all, pts) | desessanti paññapessanti → desissanti paññāpessanti (pts) | suniggahitaṁ → suniggahītaṁ (pts) | desissanti → M. dese- (pts note) | paññāpessanti → M8 -pissanti. (pts note) | paṭṭhapessanti → M. M8 -pissanti. (pts note) | dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā → dhammānudhammapaṭipannā sāmīcipaṭipannā (bjt, th, pts) | desessantīti → desissantī ti (pts)ตราบเท่าที่เหล่าอุบาสิกาผู้สาวิกาของเรายังไม่เฉียบแหลม ไม่ได้รับการแนะนำ ไม่แกล้วกล้า ไม่บรรลุธรรมอันเป็นแดนเกษมจากโยคะ ไม่เป็นพหูสูต ไม่ทรงธรรม ไม่ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ไม่ปฏิบัติชอบยิ่ง ไม่ประพฤติตามธรรม เรียนกับ อาจารย์ของตนแล้วแต่ก็ยังบอก แสดง บัญญัติ กำหนด เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่าย ไม่ได้ ยังแสดงธรรมมีปาฏิหาริย์ปราบปรัปปวาทที่เกิดขึ้นให้เรียบร้อยโดยชอบธรรมไม่ได้’
Etarahi, bhante, upāsikā bhagavato sāvikā viyattā vinītā visāradā pattayogakkhemā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacāriniyo, sakaṁ ācariyakaṁ uggahetvā ācikkhanti desenti paññapenti paṭṭhapenti vivaranti vibhajanti uttānīkaronti, uppannaṁ parappavādaṁ sahadhammena suniggahitaṁ niggahetvā sappāṭihāriyaṁ dhammaṁ desenti.
paññapenti → paññāpenti (pts) | suniggahitaṁ → suniggahītaṁ (pts) | niggahetvā → Ph. -hitvā. (pts note) | dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā → dhammānudhammapaṭipannā sāmīcipaṭipannā (bjt, th, pts)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เวลานี้ เหล่าอุบาสิกาผู้สาวิกาของพระผู้มีพระภาค เป็นผู้เฉียบแหลม ได้รับการแนะนำ แกล้วกล้า บรรลุธรรมอันเป็นแดนเกษมจาก โยคะ เป็นพหูสูต ทรงธรรม ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ปฏิบัติชอบยิ่ง ประพฤติ ตามธรรม เรียนกับอาจารย์ของตนแล้วบอก แสดง บัญญัติ กำหนด เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่ายได้ แสดงธรรมมีปาฏิหาริย์ปราบปรัปปวาทที่เกิดขึ้นให้เรียบร้อยโดย ชอบธรรมได้
Parinibbātu dāni, bhante, bhagavā, parinibbātu sugato. Parinibbānakālo dāni, bhante, bhagavato.
parinibbānakālo → parinibbāna kālo (bjt) | parinibbātu dāni → parinibbātudāni (th) | parinibbānakālo dāni → parinibbānakālodāni (th)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดปรินิพพานเถิด ขอพระ สุคตโปรดปรินิพพานเถิด เวลานี้ เป็นเวลาปรินิพพานของพระผู้มีพระภาค
Bhāsitā kho panesā, bhante, bhagavatā vācā:
panesā → pan esā (pts)พระผู้มี พระภาคได้ตรัสพระวาจานี้ไว้ว่า
‘na tāvāhaṁ, pāpima, parinibbāyissāmi yāva me idaṁ brahmacariyaṁ na iddhañceva bhavissati phītañca vitthārikaṁ bāhujaññaṁ puthubhūtaṁ, yāva devamanussehi suppakāsitan’ti.
vitthārikaṁ → vitthāritaṁ (bj: katthaci) | iddhañceva → iddhaṁ ceva (bjt) | iddhañceva → iddhañ eva (pts) | phītañca → phītañ ca (pts) | suppakāsitanti → suppakāsitan ti (pts)‘มารผู้มีบาป เราจะยังไม่ปรินิพพานตราบเท่าที่ พรหมจรรย์ นี้ของเรายังไม่เจริญแพร่หลาย กว้างขวาง รู้กันโดยมาก เป็นปึกแผ่น กระทั่งเทวดาและมนุษย์ทั้งหลายประกาศได้ดีแล้ว’
Etarahi, bhante, bhagavato brahmacariyaṁ iddhañceva phītañca vitthārikaṁ bāhujaññaṁ puthubhūtaṁ, yāva devamanussehi suppakāsitaṁ.
iddhañceva phītañca → iddhañ eva phītañ ca (pts)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เวลานี้ พรหมจรรย์ของพระผู้มีพระภาคเจริญแพร่หลาย กว้างขวาง รู้กันโดยมาก เป็นปึกแผ่น กระทั่งเทวดาและมนุษย์ทั้งหลายประกาศ ได้ดีแล้ว
Parinibbātu dāni, bhante, bhagavā, parinibbātu sugato. Parinibbānakālo dāni, bhante, bhagavato”ti.
parinibbānakālo → parinibbāna kālo (bjt) | bhagavatoti → bhagavato ti (pts)บัดนี้ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดปรินิพพานเถิด ขอพระสุคตโปรดปรินิพพานเถิด เวลานี้ เป็นเวลาปรินิพพานของพระผู้มีพระภาคแล้ว”
“Appossukko tvaṁ, pāpima, hohi. Naciraṁ tathāgatassa parinibbānaṁ bhavissati.
appossukko → appossuko (th) | naciraṁ → na ciraṁ (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “มารผู้มีบาป ท่านจงขวนขวายน้อย เถิด ไม่นานนัก ตถาคตจะปรินิพพาน
Ito tiṇṇaṁ māsānaṁ accayena tathāgato parinibbāyissatī”ti.
parinibbāyissatīti → parinibbāyissatī ti (pts)จากนี้ไปอีก ๓ เดือน ตถาคตจะปรินิพพาน”
Atha kho bhagavā cāpāle cetiye sato sampajāno āyusaṅkhāraṁ ossaji.
cāpāle cetiye → pāvālacetiye (sya-all); cāpālacetiye (pts) | ossaji ossaṭṭhe ca → ossajji ossajjite (sya-all) | cetiye → cāpālacetiye (bj: dīni) | ossaji → S. ossajji; M. Ph. ussajji; M8 usajji. (pts note) | atha kho → athakho (th)เวลานั้น พระผู้มีพระภาคทรงมีสติสัมปชัญญะ ทรงปลงพระชนมายุสังขารแล้ว ณ ปาวาลเจดีย์
Ossaṭṭhe ca bhagavatā āyusaṅkhāre mahābhūmicālo ahosi bhiṁsanako salomahaṁso, devadundubhiyo ca phaliṁsu.
phaliṁsu → caliṁsu (bj) | ca → (pts) | bhiṁsanako → hīsanako (bj: katthaci) | salomahaṁso → lomahaṁsano (bj: katthaci) | Ossaṭṭhe → M8. M7 osa-; S. ossajjite; M. Ph. M8 add ca. (pts note) | salomahaṁso → T. M6 loma- (pts note) | devadundubhiyo → M. Ph. M8 -dudru- throughout. (pts note) | mahābhūmicālo → mahā bhūmicālo (th)เมื่อพระองค์ทรงปลงพระชนมายุสังขาร แล้ว ได้เกิดแผ่นดินไหว ครั้งใหญ่ น่าสะพรึงกลัว ขนพองสยองเกล้า ทั้งกลองทิพย์ก็ดังกึกก้อง
Atha kho bhagavā etamatthaṁ viditvā tāyaṁ velāyaṁ imaṁ udānaṁ udānesi:
udānesi → M8 udd- (pts note) | atha kho → athakho (th) | etamatthaṁ → etam atthaṁ (pts)ครั้นพระผู้มี พระภาคทรงทราบความนั้นแล้ว จึงทรงเปล่งพระอุทานในเวลานั้นดังนี้ว่า
“Tulamatulañca sambhavaṁ, bhavasaṅkhāramavassaji muni;
tulamatulañca → tulam atulañ ca (pts) muni → munī (bj) | bhavasaṅkhāramavassaji → mossajī (bj: sīmu) | avassaji → M. S. -jji. (pts note) | bhavasaṅkhāramavassaji → bhavasaṁkhāramavassajji (th) | bhavasaṅkhāramavassaji → bhavasaṅkhāram avassaji (pts)“มุนีละกรรมทั้งที่ชั่งได้และชั่งไม่ได้ อันเป็นเหตุก่อกำเนิดเป็นเครื่องปรุงแต่งภพได้แล้ว Ajjhattarato samāhito, abhindi kavacamivattasambhavan”ti.
attasambhavan → M8 iva etta- (pts note) | kavacamivattasambhavanti → kavacam attasambhavan ti (pts)ยินดีในภายใน มีใจมั่นคง ทำลายกิเลสที่เกิดในตนได้ เหมือนนักรบทำลายเกราะได้ ฉะนั้น”
Atha kho āyasmato ānandassa etadahosi:
atha kho → athakho (th) | etadahosi → etad ahosi (pts)ลำดับนั้น ท่านพระอานนท์ได้มีความคิดดังนี้ว่า
“mahā vatāyaṁ bhūmicālo;
bhūmicālo → T. M6. M7 add ahosi bhiṁsanako salomahaṁso. (pts note) | mahā vatāyaṁ → mahāvatāyaṁ (bjt)“แผ่นดินไหวครั้งนี้ รุนแรงจริง
sumahā vatāyaṁ bhūmicālo bhiṁsanako salomahaṁso, devadundubhiyo ca phaliṁsu.
sumahā vatāyaṁ → sumahāvatāyaṁ (bjt)แผ่นดินไหวครั้งนี้รุนแรงจริงๆ น่าสะพรึงกลัว ขนพองสยองเกล้า ทั้งกลองทิพย์ก็ ดังกึกก้อง
Ko nu kho hetu, ko paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāyā”ti?
nu kho → nukho (bjt) | pātubhāvāyāti → pātubhāvāyā ti (pts)อะไรหนอแลเป็นเหตุ เป็นปัจจัยให้แผ่นดินไหวอย่างรุนแรง”
Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṁ etadavoca:
atha kho → athakho (th) | tenupasaṅkami → ten upasaṅkami (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)ต่อมา ท่านพระอานนท์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาท แล้วนั่ง ณ ที่สมควร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า
“mahā vatāyaṁ, bhante, bhūmicālo;
bhūmicālo → “acchariyaṁ vata bho abbhutaṁ vata bho mahāvatāyaṁ bhūmicālo” iccādivaseta mahāparinibbāna sutte dissati (bj note)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แผ่นดินไหวครั้งนี้รุนแรงจริง
sumahā vatāyaṁ, bhante, bhūmicālo bhiṁsanako salomahaṁso, devadundubhiyo ca phaliṁsu.
bhūmicālo → omitted by M6. (pts note) | sumahā vatāyaṁ → sumahāvatāyaṁ (bjt)แผ่นดินไหวครั้งนี้รุนแรงจริงๆ น่าสะพรึงกลัว ขนพอง สยองเกล้า ทั้งกลองทิพย์ก็ดังกึกก้อง
Ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāyā”ti?
nu kho → nukho (bjt) | pātubhāvāyāti → pātubhāvāyā ti (pts)อะไรหนอแลเป็นเหตุ เป็นปัจจัยให้แผ่นดินไหว อย่างรุนแรง”
“Aṭṭhime, ānanda, hetū, aṭṭha paccayā mahato bhūmicālassa pātubhāvāya.
hetū → hetu (bj) | ānanda → aṭṭha kho ime ānanda (bj: dīni.mahāparinibbānasutta) | aṭṭhime → aṭṭhi me (bjt) | aṭṭhime → aṭṭh ime (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “อานนท์ เหตุปัจจัย ๘ ประการนี้ทำให้แผ่นดิน ไหวอย่างรุนแรง
Katame aṭṭha?เหตุปัจจัย ๘ ประการ อะไรบ้าง คือ
Ayaṁ, ānanda, mahāpathavī udake patiṭṭhitā; udakaṁ vāte patiṭṭhitaṁ; vāto ākāsaṭṭho hoti. So, ānanda, samayo yaṁ mahāvātā vāyanti; mahāvātā vāyantā udakaṁ kampenti; udakaṁ kampitaṁ pathaviṁ kampeti.
mahāpathavī → mahāpaṭhavi (bj); mahāpaṭhavī (sya-all, pts) | patiṭṭhitaṁ → ṭhitaṁ (bj) | pathaviṁ → paṭhaviṁ (bj, sya-all, pts) | ayaṁ → yaṁ (sya-all, pts) | mahāpaṭhavi → mahāpathavi (bj: machasaṁ) | ānanda → so kho ānanda (bj: dīni.mahāparinibbānasutta) | Yaṁ → T. M6. M7 ayaṁ. (pts note)๑. มหาปฐพีนี้ตั้งอยู่บนน้ำ น้ำตั้งอยู่บนลม ลมตั้งอยู่บนอากาศ เวลา ที่ลมพายุพัดแรงย่อมทำให้น้ำกระเพื่อม น้ำที่กระเพื่อมย่อมทำให้ แผ่นดินไหวตาม
Ayaṁ, ānanda, paṭhamo hetu, paṭhamo paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāya.
hetu → ayaṁ paṭhamo hetu (bj: dīni.mahāparinibbānasutta)นี้เป็นเหตุปัจจัยประการที่ ๑ ที่ทำให้แผ่นดินไหว อย่างรุนแรง
Puna caparaṁ, ānanda, samaṇo vā brāhmaṇo vā iddhimā cetovasippatto devatā vā mahiddhikā mahānubhāvā. Tassa parittā pathavīsaññā bhāvitā hoti, appamāṇā āposaññā. So imaṁ pathaviṁ kampeti saṅkampeti sampakampeti sampavedheti.
pathavīsaññā → paṭhavisaññā (bj); paṭhavīsaññā (sya-all, pts) | pathaviṁ → paṭhaviṁ (bj, sya-all, pts) | sampavedheti → (bj, sya-all, pts) | vā → (pts) | mahānubhāvā → devā vā mahidadhiko mahānubhāvo (bj: machasaṁ) | sampakampeti → sampakamepati sampavedheti (bj: dīni.mahāparinibbānasutta) | devatā → T. adds vā. (pts note) | paṭhavīsaññā → M8 -paññā. (pts note) | kampeti → M8 -pati. (pts note) | saṁkampeti → T. M7 -pati; omitted by Ph. M8. (pts note) | sampakampeti → T. M7 -pati; omitted by M8. M6. (pts note) | caparaṁ → ca paraṁ (pts)๒. สมณะหรือพราหมณ์ผู้มีฤทธิ์ เชี่ยวชาญทางจิต หรือเหล่าเทวดาผู้มี ฤทธิ์มาก มีอานุภาพมากได้เจริญปฐวีสัญญานิดหน่อย แต่เจริญ อาโปสัญญาจนหาประมาณมิได้ จึงทำให้แผ่นดินนี้ไหวสั่นสะเทือน เลื่อนลั่น
Ayaṁ, ānanda, dutiyo hetu, dutiyo paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāya.
ānanda → ‘ānanda’ itipadaṁ mahāparinibbāna sutte natthi (bj note)นี้เป็นเหตุปัจจัยประการที่ ๒ ที่ทำให้แผ่นดินไหวอย่าง รุนแรง
Puna caparaṁ, ānanda, yadā bodhisatto tusitā kāyā cavitvā sato sampajāno mātukucchiṁ okkamati, tadāyaṁ pathavī kampati saṅkampati sampakampati sampavedhati.
pathavī → paṭhavī (bj, sya-all, pts) | sampavedhati → (bj, sya-all, pts) | tusitā kāyā → tusitākāya (pts) | sampakampati → sampakamepati sampavedheti (bj: dīni.mahāparinibbānasutta) | sampakampati → omitted by Ph. M8; M7 saṁkampati; T. M6. M7 add sampavedheti. (pts note) | mātukucchiṁ → mātu kucchiṁ (th) | caparaṁ → ca paraṁ (pts)๓. คราวที่พระโพธิสัตว์มีสติสัมปชัญญะจุติจากภพดุสิต เสด็จสู่พระครรภ์ ของพระมารดา แผ่นดินนี้ก็ไหวสั่นสะเทือนเลื่อนลั่น
Ayaṁ, ānanda, tatiyo hetu, tatiyo paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāya.
ānanda → ‘ānanda’ itipadaṁ mahāparinibbāna sutte natthi (bj note)นี้เป็นเหตุปัจจัย ประการที่ ๓ ที่ทำให้แผ่นดินไหวอย่างรุนแรง
Puna caparaṁ, ānanda, yadā bodhisatto sato sampajāno mātukucchismā nikkhamati, tadāyaṁ pathavī kampati saṅkampati sampakampati sampavedhati.
pathavī → paṭhavī (bj, sya-all, pts) | sampavedhati → (bj, sya-all, pts) | sampakampati → M7 saṁkampati and henceforth always. (pts note) | mātukucchismā → mātu kucchismā (bjt, th) | caparaṁ → ca paraṁ (pts)๔. คราวที่พระโพธิสัตว์มีสติสัมปชัญญะ ประสูติจากพระครรภ์ของ พระมารดา แผ่นดินนี้ก็ไหวสั่นสะเทือนเลื่อนลั่น
Ayaṁ, ānanda, catuttho hetu, catuttho paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāya.
ānanda → ‘ānanda’ itipadaṁ mahāparinibbāna sutte natthi (bj note)นี้เป็นเหตุปัจจัย ประการที่ ๔ ที่ทำให้แผ่นดินไหวอย่างรุนแรง
Puna caparaṁ, ānanda, yadā tathāgato anuttaraṁ sammāsambodhiṁ abhisambujjhati, tadāyaṁ pathavī kampati saṅkampati sampakampati sampavedhati.
pathavī → paṭhavī (bj, sya-all, pts) | sampavedhati → (bj, sya-all, pts) | sampakampati → sampati sampavedhati (bj: dīni.mahāparinibbānasutta) | sammāsambodhiṁ → sammā sambodhiṁ (bjt) | saṅkampati → saṁkampati (th, pts) | caparaṁ → ca paraṁ (pts)๕. คราวที่ตถาคตตรัสรู้อนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณ แผ่นดินนี้ก็ไหวสั่น สะเทือนเลื่อนลั่น
Ayaṁ, ānanda, pañcamo hetu, pañcamo paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāya.
ānanda → ‘ānanda’ itipadaṁ mahāparinibbāna sutte natthi (bj note)นี้เป็นเหตุปัจจัยประการที่ ๕ ที่ทำให้แผ่นดินไหว อย่างรุนแรง
Puna caparaṁ, ānanda, yadā tathāgato anuttaraṁ dhammacakkaṁ pavatteti, tadāyaṁ pathavī kampati saṅkampati sampakampati sampavedhati.
pathavī → paṭhavī (bj, sya-all, pts) | sampavedhati → (bj, sya-all, pts) | sampakampati → sampati sampavedhati (bj: dīni.mahāparinibbānasutta) | saṅkampati → saṁkampati (th, pts) | caparaṁ → ca paraṁ (pts)๖. คราวที่ตถาคตประกาศธรรมจักรอันยอดเยี่ยมให้เป็นไป แผ่นดินนี้ ก็ไหวสั่นสะเทือนเลื่อนลั่น
Ayaṁ, ānanda, chaṭṭho hetu, chaṭṭho paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāya.
ānanda → ‘ānanda’ itipadaṁ mahāparinibbāna sutte natthi (bj note)นี้เป็นเหตุปัจจัยประการที่ ๖ ที่ทำให้ แผ่นดินไหวอย่างรุนแรง
Puna caparaṁ, ānanda, yadā tathāgato sato sampajāno āyusaṅkhāraṁ ossajjati, tadāyaṁ pathavī kampati saṅkampati sampakampati sampavedhati.
pathavī → paṭhavī (bj, sya-all, pts) | sampavedhati → (bj, sya-all, pts) | ossajati → ossajjati (bj: machasaṁ) | sampakampati → sampakampati sampavedhati (bj: dīni.mahāparinibbānasutta) | ossajati → M. S. ossajjati; Ph. M8 osajjati; T. M7 ossaji. (pts note) | saṅkampati → saṁkampati (th, pts) | caparaṁ → ca paraṁ (pts)๗. คราวที่ตถาคตมีสติสัมปชัญญะปลงอายุสังขาร แผ่นดินนี้ก็ไหวสั่น สะเทือนเลื่อนลั่น
Ayaṁ, ānanda, sattamo hetu, sattamo paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāya.
ānanda → ‘ānanda’ ihi padaṁ mahāparinibbāna suteta natthi.
“acchariyaṁ vata bho abbhutaṁ vata bho mahāvatāyaṁ bhūmicālo” icchādivasena mahāparinibbānasutte dissati (bj note)นี้เป็นเหตุปัจจัยประการที่ ๗ ที่ทำให้แผ่นดินไหว อย่างรุนแรง
Puna caparaṁ, ānanda, yadā tathāgato anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyati, tadāyaṁ pathavī kampati saṅkampati sampakampati sampavedhati.
pathavī → paṭhavī (bj, sya-all, pts) | sampavedhati → (bj, sya-all, pts) | sampakampati → sampakampati sampavedhati (bj: dīni.mahāparinibbānasutta) | saṁkampati → Ph. pakampati. (pts note) | sampakampati → omitted by M8. (pts note) | caparaṁ → ca paraṁ (pts)๘. คราวที่ตถาคตปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ แผ่นดินนี้ก็ ไหวสั่นสะเทือนเลื่อนลั่น
Ayaṁ, ānanda, aṭṭhamo hetu, aṭṭhamo paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāya.
ānanda → ‘ānanda’ ihi padaṁ mahāparinibbāna suteta natthi.
“acchariyaṁ vata bho abbhutaṁ vata bho mahāvatāyaṁ bhūmicālo” icchādivasena mahāparinibbānasutte dissati (bj note)นี้เป็นเหตุปัจจัยประการที่ ๘ ที่ทำให้แผ่น ดินไหวอย่างรุนแรง
Ime kho, ānanda, aṭṭha hetū, aṭṭha paccayā mahato bhūmicālassa pātubhāvāyā”ti.
aṭṭha hetū aṭṭha paccayā → aṭṭhahetu aṭṭhapaccayā (bj) | pātubhāvāyāti → pātubhāvāyā ti (pts)อานนท์ เหตุปัจจัย ๘ ประการนี้แล ที่ทำให้แผ่นดินไหวอย่างรุนแรง”
Dasamaṁ.
dasamaṁ → cāpālavaggo (bjt)ภูมิจาลสูตรที่ ๑๐ จบ
Bhūmicālavaggo dutiyo.
bhūmicālavaggo dutiyo → sattamo tatruddānaṁ (bjt)
Tassuddānaṁรวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ
Icchā alañca saṅkhittaṁ, gayā abhibhunā saha;
saṅkhittaṁ → saṁkhittaṁ (my, th, ms2005) | alañca saṅkhittaṁ → alañ ca saṁkhittaṁ (pts) gayā → bhayā (sya-all) | abhibhunā → abhibhunā te (sya-all); abhibhūnā te (pts) | Gayā → S. bhayā; M8 bhayaṁ. (pts note) | abhibhūnā → so M. Ph. M8; S. -bhūtā. (pts note) | te → Ph. tena; omitted by M. (pts note)๑. อิจฉาสูตร ๒. อลังสูตร ๓. สังขิตตสูตร ๔. คยาสีสสูตร ๕. อภิภายตนสูตร Vimokkho dve ca vohārā, parisā bhūmicālenāti.
vimokkho → vimokho (pts) parisā → Ph. inserts Cāpāli. (pts note) | bhūmicālenā → S. -lena cā. (pts note) | bhūmicālenāti → bhūmicālena cāti yamakavaggo tatiyo (th) | bhūmicālenāti → bhūmicālenā ti (pts)๖. วิโมกขสูตร ๗. อนริยโวหารสูตร ๘. อริยโวหารสูตร ๙. ปริสาสูตร ๑๐. ภูมิจาลสูตร