Nāgasutta
Nāgasutta → āraññakanāgopamasuttaṁ (bj)๔๐ นาคสูตร
“Yasmiṁ, bhikkhave, samaye āraññikassa nāgassa gocarapasutassa hatthīpi hatthiniyopi hatthikalabhāpi hatthicchāpāpi purato purato gantvā tiṇaggāni chindanti, tena, bhikkhave, āraññiko nāgo aṭṭīyati harāyati jigucchati.
āraññikassa → āraññakassa (bj, sya-all) | hatthicchāpāpi purato → hatthicchāpi (bj) | āraññiko → āraññako (bj, sya-all) | hatthikalabhāpi → hatthikuḷabhāpi (sya-all) | aṭṭīyati → aṭṭiyati (sya-all) | + → sāvatthinidānaṁ (bjt)ภิกษุทั้งหลาย สมัยใด เมื่อพญาช้างที่อยู่ในป่าขวนขวายเที่ยวหากินอยู่ เหล่าช้างพลาย ช้างพัง ลูกช้างใหญ่ และลูกช้างเล็ก เดินไปข้างหน้าๆ ทำลาย ยอดหญ้า พญาช้างที่อยู่ในป่าย่อมอึดอัด ระอา รังเกียจ เพราะการกระทำนั้น
Yasmiṁ, bhikkhave, samaye āraññikassa nāgassa gocarapasutassa hatthīpi hatthiniyopi hatthikalabhāpi hatthicchāpāpi obhaggobhaggaṁ sākhābhaṅgaṁ khādanti, tena, bhikkhave, āraññiko nāgo aṭṭīyati harāyati jigucchati.
āraññikassa → āraññakassa (bj, sya-all) | āraññiko → āraññako (bj, sya-all) | hatthikalabhāpi → hatthikuḷabhāpi (sya-all) | aṭṭīyati → aṭṭiyati (sya-all)ภิกษุทั้งหลาย สมัยใด เมื่อพญาช้างที่อยู่ในป่า ขวนขวายเที่ยวหากินอยู่ เหล่า ช้างพลาย ช้างพัง ลูกช้างใหญ่ และลูกช้างเล็กต่างก็พากันกินกิ่งไม้ที่หักลงมา พญาช้างที่อยู่ในป่าย่อมอึดอัด ระอา รังเกียจ เพราะการกระทำนั้น
Yasmiṁ, bhikkhave, samaye āraññikassa nāgassa ogāhaṁ otiṇṇassa hatthīpi hatthiniyopi hatthikalabhāpi hatthicchāpāpi purato purato gantvā soṇḍāya udakaṁ āloḷenti, tena, bhikkhave, āraññiko nāgo aṭṭīyati harāyati jigucchati.
āraññikassa → āraññakassa (bj, sya-all) | āloḷenti → ālolenti (bj) | āraññiko → āraññako (bj, sya-all) | hatthikalabhāpi → hatthikuḷabhāpi (sya-all) | aṭṭīyati → aṭṭiyati (sya-all)ภิกษุทั้งหลาย สมัยใด เมื่อพญาช้างที่อยู่ในป่าลงสู่ท่าน้ำ เหล่าช้างพลาย ช้างพัง ลูกช้างใหญ่ และลูกช้างเล็กต่างก็เดินไปข้างหน้าๆ ใช้งวงกวนน้ำให้ขุ่น พญาช้างที่อยู่ในป่า ย่อม อึดอัด ระอา รังเกียจ เพราะการกระทำนั้น
Yasmiṁ, bhikkhave, samaye āraññikassa nāgassa ogāhā uttiṇṇassa hatthiniyo kāyaṁ upanighaṁsantiyo gacchanti, tena, bhikkhave, āraññiko nāgo aṭṭīyati harāyati jigucchati.
āraññikassa → āraññakassa (bj, sya-all) | ogāhā uttiṇṇassa → ogāhaṁ otiṇṇassa (bj, sya-all) | āraññiko → āraññako (bj, sya-all) | upanighaṁsantiyo → upaghaṁsantiyo (sya-all) | aṭṭīyati → aṭṭiyati (sya-all)ภิกษุทั้งหลาย สมัยใด เมื่อพญาช้าง ที่อยู่ในป่า ขึ้นจากท่าน้ำแล้ว ช้างพังย่อมเดินเสียดสีกายไป พญาช้างที่อยู่ในป่า ย่อมอึดอัด ระอา รังเกียจ เพราะการกระทำนั้น
Tasmiṁ, bhikkhave, samaye āraññikassa nāgassa evaṁ hoti:
āraññikassa → āraññakassa (bj, sya-all)ภิกษุทั้งหลาย สมัยนั้น พญาช้างที่อยู่ในป่าได้มีความคิดอย่างนี้ว่า
‘ahaṁ kho etarahi ākiṇṇo viharāmi hatthīhi hatthinīhi hatthikalabhehi hatthicchāpehi.
hatthīhi → hatthihi (bj) | hatthikalabhehi → hatthikuḷabhehi (sya-all)‘บัดนี้ เราอยู่พลุกพล่านไปด้วยช้างพลาย ช้างพัง ลูกช้างใหญ่ และลูกช้างเล็ก
Chinnaggāni ceva tiṇāni khādāmi, obhaggobhaggañca me sākhābhaṅgaṁ khādanti, āvilāni ca pānīyāni pivāmi, ogāhā ca me uttiṇṇassa hatthiniyo kāyaṁ upanighaṁsantiyo gacchanti.
khādanti → khāditaṁ (sya-all, mr) | ogāhā ca → ogāhaṁ (bj); ogāhāpi ca (sya-all, mr); ogāhañca (pts1ed) | āvilāni ca → āvilāniceva (bj) | uttiṇṇassa → otiṇṇassa (bj) | ogāhā → ogāhāpi (sya-all) | upanighaṁsantiyo → upaghaṁsantiyo (sya-all) | khādanti → khāditaṁ (syā. ka.) mahāva. 467 passitabbaṁ (cck note) | ca → ogāhāpi ca (syā. ka.) mahāva. 467 passitabbaṁ (cck note)กินหญ้า ยอดด้วน ถูกช้างเหล่านั้นแย่งกินกิ่งไม้ที่เราหักลงมา ดื่มน้ำที่ขุ่น และเมื่อเรา ขึ้นจากท่าน้ำ ช้างพังก็เดินเสียดสีกายไป
Yannūnāhaṁ eko gaṇasmā vūpakaṭṭho vihareyyan’ti.
yannūnāhaṁ → yaṁnūnāhaṁ (my)ทางที่ดี เราควรหลีกออกจากโขลงไปอยู่ ผู้เดียว‘
So aparena samayena eko gaṇasmā vūpakaṭṭho viharati, acchinnaggāni ceva tiṇāni khādati, obhaggobhaggañcassa sākhābhaṅgaṁ na khādanti, anāvilāni ca pānīyāni pivati, ogāhā cassa uttiṇṇassa na hatthiniyo kāyaṁ upanighaṁsantiyo gacchanti.
obhaggobhaggañcassa sākhābhaṅgaṁ na khādanti → na obhaggobhaggañca sākhābhaṅgaṁ khādati (sya-all, mr) | ogāhā cassa uttiṇṇassa → ogāhañcassa otiṇṇassa (bj) | obhaggobhaggañcassa → na obhaggobhaggañca (sya-all) | ogāhā → ogāhāpi (sya-all) | na → (sya-all) | upanighaṁsantiyo → na upaghaṁsantiyo (sya-all) | khādanti → na obhaggobhaggañca sākhābhaṅga khādati (cck: syā. ka.) | acchinnaggāni ceva → acchinnaggāniceva (bjt)ต่อมา พญาช้างนั้นได้หลีกออกจากโขลงไปอยู่ผู้เดียว กินหญ้ายอดไม่ด้วน ไม่ถูกช้างเหล่านั้นแย่งกินกิ่งไม้ที่ตนหักลงมา ดื่มน้ำที่ไม่ขุ่น และเมื่อพญาช้างนั้นขึ้น จากท่าน้ำก็ไม่ถูกช้างพังเดินเสียดสีกายไป
Tasmiṁ, bhikkhave, samaye āraññikassa nāgassa evaṁ hoti:
āraññikassa → āraññakassa (bj, sya-all)ภิกษุทั้งหลาย สมัยนั้น พญาช้างที่อยู่ในป่ามีความคิดอย่างนี้ว่า
‘ahaṁ kho pubbe ākiṇṇo vihāsiṁ hatthīhi hatthinīhi hatthikalabhehi hatthicchāpehi, chinnaggāni ceva tiṇāni khādiṁ, obhaggobhaggañca me sākhābhaṅgaṁ khādiṁsu, āvilāni ca pānīyāni apāyiṁ, ogāhā ca me uttiṇṇassa hatthiniyo kāyaṁ upanighaṁsantiyo agamaṁsu. Sohaṁ etarahi eko gaṇasmā vūpakaṭṭho viharāmi, acchinnaggāni ceva tiṇāni khādāmi, obhaggobhaggañca me sākhābhaṅgaṁ na khādanti, anāvilāni ca pānīyāni pivāmi, ogāhā ca me uttiṇṇassa na hatthiniyo kāyaṁ upanighaṁsantiyo gacchantī’ti. So soṇḍāya sākhābhaṅgaṁ bhañjitvā sākhābhaṅgena kāyaṁ parimajjitvā attamano soṇḍaṁ saṁharati.
ogāhā → ettha pisaddo sabbatthapi, parimajjitvā → parimadditvā (bj, pts1ed) | soṇḍaṁ saṁharati → kaṇḍuṁ saṁhanti (bj, pts1ed); kaṇḍuṁ saṁhanati (sya-all) | hatthīhi → hatthihi (bj) | apāyiṁ ogāhā ca → āpāyiṁ ogāhañca (bj) | uttiṇṇassa → otiṇṇassa (bj) | ogāhā ca me uttiṇṇassa → ogāhañca otiṇṇassa (bj) | gacchantīti → gacchanti (bj) | soṇḍaṁ saṁharati evamevaṁ → kaṇḍuṁ saṁhanti evameva (bj); kaṇḍuṁ saṁhanati evameva (sya-all) | hatthikalabhehi → hatthikuḷabhehi (sya-all) | khādiṁsu → khāditaṁ (sya-all) | apāyiṁ → apāsi (sya-all) | upanighaṁsantiyo → upaghaṁsantiyo (sya-all) | sohaṁ → somhi (sya-all) | na khādanti → khāditaṁ (sya-all) | ogāhā → ogāhāpi (sya-all) | attamano → parimadditvā attamano soṇḍaṁ saṁharati (bj: machasaṁ) | ogāhā → ettha pisaddo sabbatthapi natthi (cck note) | saṁharati → kaṇḍuṁ saṁhanti (sī. pī.) kaṇḍuṁ saṁhanati (syā.), ettha kaṇḍuvanadukkhaṁ vinetīti attho (cck note)‘เมื่อก่อน เราอยู่พลุกพล่านไปด้วยช้างพลาย ช้างพัง ลูกช้างใหญ่ และลูกช้างเล็ก กินหญ้า ยอดด้วน ถูกช้างเหล่านั้นแย่งกินกิ่งไม้ที่เราหักลงมา ดื่มน้ำที่ขุ่น และเมื่อเราขึ้น จากท่าน้ำ ก็ถูกช้างพังเดินเสียดสีกายไป บัดนี้ เรานั้นได้หลีกออกจากโขลงมาอยู่ ผู้เดียว กินหญ้ายอดไม่ด้วน ไม่ถูกช้างเหล่านั้นแย่งกินกิ่งไม้ที่เราหักลงมา ดื่มน้ำที่ ไม่ขุ่น และเมื่อเราขึ้นจากท่าน้ำก็ไม่ถูกช้างพังเดินเสียดสีกายไป’ พญาช้างนั้นใช้งวง หักกิ่งไม้ ใช้กิ่งไม้ปัดกาย มีใจเบิกบาน บำบัดโรคคัน
Evamevaṁ kho, bhikkhave, yasmiṁ samaye bhikkhu ākiṇṇo viharati bhikkhūhi bhikkhunīhi upāsakehi upāsikāhi raññā rājamahāmattehi titthiyehi titthiyasāvakehi, tasmiṁ, bhikkhave, samaye bhikkhussa evaṁ hoti:
bhikkhave → (bj) | evamevaṁ → evameva (bjt, th) | + → samaye (th)ภิกษุทั้งหลาย ในทำนองเดียวกัน สมัยใด ภิกษุอยู่พลุกพล่านไปด้วยภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา พระราชา มหาอำมาตย์ของพระราชา เดียรถีย์ และพวก สาวกของเดียรถีย์ สมัยนั้น ภิกษุมีความคิดอย่างนี้ว่า
‘ahaṁ kho etarahi ākiṇṇo viharāmi bhikkhūhi bhikkhunīhi upāsakehi upāsikāhi raññā rājamahāmattehi titthiyehi titthiyasāvakehi.
bhikkhūhi → bhikkhūhī (bj)‘บัดนี้ เราแลอยู่พลุกพล่าน ไปด้วยภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา พระราชา มหาอำมาตย์ของพระราชา เดียรถีย์ และพวกสาวกของเดียรถีย์
Yannūnāhaṁ eko gaṇasmā vūpakaṭṭho vihareyyan’ti.
yannūnāhaṁ → yaṁnūnāhaṁ (my)ทางที่ดี เราควรหลีกออกจากหมู่ไปอยู่ผู้เดียว’
So vivittaṁ senāsanaṁ bhajati araññaṁ rukkhamūlaṁ pabbataṁ kandaraṁ giriguhaṁ susānaṁ vanapatthaṁ abbhokāsaṁ palālapuñjaṁ.เธอใช้สอยเสนาสนะอันสงัด คือ ป่า โคนไม้ ภูเขา ซอกเขา ถ้ำ ป่าช้า ป่าทึบ ที่กลางแจ้ง ลอมฟาง’
So araññagato vā rukkhamūlagato vā suññāgāragato vā nisīdati pallaṅkaṁ ābhujitvā ujuṁ kāyaṁ paṇidhāya parimukhaṁ satiṁ upaṭṭhapetvā.เธอไปสู่ป่าก็ดี ไปสู่โคนไม้ก็ดี หรือไปสู่เรือนว่างก็ดี ย่อมนั่งคู้ บัลลังก์ ตั้งกายตรงดำรงสติไว้เฉพาะหน้า
So abhijjhaṁ loke pahāya vigatābhijjhena cetasā viharati, abhijjhāya cittaṁ parisodheti;เธอละอภิชฌาในโลกได้ มีใจปราศจากอภิชฌาอยู่ ชำระจิตให้บริสุทธิ์จาก อภิชฌา
byāpādapadosaṁ pahāya abyāpannacitto viharati sabbapāṇabhūtahitānukampī, byāpādapadosā cittaṁ parisodheti;
byāpādapadosaṁ → byāpāda padosaṁ (bjt) | abyāpannacitto → abyāpanna citto (bjt) | byāpādapadosā → byāpāda padosā (bjt)ละความมุ่งร้ายคือพยาบาทได้แล้ว มีจิตไม่พยาบาท มุ่งประโยชน์เกื้อกูล ต่อสรรพสัตว์อยู่ ชำระจิตให้บริสุทธิ์จากความมุ่งร้ายคือพยาบาท
thinamiddhaṁ pahāya vigatathinamiddho viharati ālokasaññī sato sampajāno, thinamiddhā cittaṁ parisodheti;
thinamiddhaṁ → thīna middhaṁ (bj, sya-all) | vigatathinamiddho → vigatathīnamiddho (bj, sya-all) | thinamiddhā → thīnamiddhā (bj, sya-all) | thinamiddhaṁ → thīnamiddhaṁ (th)ละถีนมิทธะ ปราศจากถีนมิทธะ มีอาโลกสัญญา(กำหนดหมายแสงสว่าง) มีสติสัมปชัญญะอยู่ ชำระจิตให้บริสุทธิ์จากถีนมิทธะ
uddhaccakukkuccaṁ pahāya anuddhato viharati ajjhattaṁ vūpasantacitto, uddhaccakukkuccā cittaṁ parisodheti;ละอุทธัจจกุกกุจจะ เป็นผู้ไม่ฟุ้งซ่าน มีจิตสงบ ภายในอยู่ ชำระจิตให้บริสุทธิ์จากอุทธัจจกุกกุจจะ
vicikicchaṁ pahāya tiṇṇavicikiccho viharati akathaṅkathī kusalesu dhammesu, vicikicchāya cittaṁ parisodheti.
dhammesu → (sya-all) | akathaṅkathī → akathaṁkathī (my, th, ms2005)ละวิจิกิจฉา ข้ามวิจิกิจฉาได้แล้ว ไม่มีวิจิกิจฉาในกุศลธรรมทั้งหลายอยู่ ชำระจิตให้บริสุทธิ์จากวิจิกิจฉา
So ime pañca nīvaraṇe pahāya cetaso upakkilese paññāya dubbalīkaraṇe
cetaso → cetasā (sya-all)เธอละนิวรณ์ ๕ ประการนี้ที่เป็นเครื่องเศร้าหมองใจ ทอนกำลังปัญญา
vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṁ savicāraṁ vivekajaṁ pītisukhaṁ paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja viharati.
paṭhamaṁ jhānaṁ → paṭhamajjhānaṁ (sya-all)สงัดจากกามและอกุศล ธรรมทั้งหลายแล้ว บรรลุปฐมฌานที่มีวิตก วิจาร ปีติและสุขอันเกิดจากวิเวกอยู่
So attamano soṇḍaṁ saṁharati.
soṇḍaṁ saṁharati → kaṇḍuṁ saṁhanti (bj, pts1ed); kaṇḍuṁ saṁhanati (sya-all) | saṁhanti → soṇḍaṁ saṁharati (bj: machasaṁ kaṇḍuṁ saṁhanti – syā) | saṁharati → kaṇḍuṁ saṁhanti (sī. pī.), kaṇḍuṁ saṁhanati (syā.), ettha kaṇḍuvanasadisaṁ jhānapaṭipakkhaṁ kilesadukkhaṁ vinetīti attho (cck note)เธอมีใจเบิกบาน บำบัดกิเลสดังโรคคันได้
Vitakkavicārānaṁ vūpasamā …pe… dutiyaṁ jhānaṁ …
dutiyaṁ jhānaṁ → dutiyajjhānaṁ (th)บรรลุทุติยฌาน ฯลฯ
tatiyaṁ jhānaṁ …
tatiyaṁ jhānaṁ → tatiyajjhānaṁ (th)ตติยฌาน ฯลฯ
catutthaṁ jhānaṁ upasampajja viharati.
catutthaṁ jhānaṁ → catutthajjhānaṁ (th)จตุตถฌาน ฯลฯ
So attamano soṇḍaṁ saṁharati.
soṇḍaṁ saṁharati → kaṇḍuṁ saṁhanti (bj); kaṇḍuṁ saṁhanati (sya-all)เธอมีใจเบิกบานบำบัดกิเลสดังโรคคันได้
Sabbaso rūpasaññānaṁ samatikkamā paṭighasaññānaṁ atthaṅgamā nānattasaññānaṁ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanaṁ upasampajja viharati.ภิกษุบรรลุอากาสานัญจายตนฌาน โดยกำหนดว่า ‘อากาศหาที่สุดมิได้’ อยู่ เพราะล่วงรูปสัญญา ดับปฏิฆสัญญา ไม่กำหนดนานัตตสัญญา
So attamano soṇḍaṁ saṁharati.
soṇḍaṁ saṁharati → kaṇḍuṁ saṁhanti (bj); kaṇḍuṁ saṁhanati (sya-all)เธอมีใจเบิกบาน บำบัดกิเลสดังโรคคันได้
Sabbaso ākāsānañcāyatanaṁ samatikkamma ‘anantaṁ viññāṇan’ti viññāṇañcāyatanaṁ upasampajja viharati …
viharati → viharati so attamano kaṇḍuṁ saṁhanti (bj)ภิกษุล่วงอากาสานัญจายตนฌานโดยประการทั้งปวง บรรลุ วิญญาณัญจายตนฌาน โดยกำหนดว่า ‘วิญญาณหาที่สุดมิได้’ อยู่ ฯลฯ
sabbaso viññāṇañcāyatanaṁ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanaṁ upasampajja viharati …ภิกษุล่วง วิญญาณัญจายตนฌานโดยประการทั้งปวง บรรลุอากิญจัญญายตนฌาน โดยกำหนด ว่า ‘ไม่มีอะไร’ อยู่ ฯลฯ
sabbaso ākiñcaññāyatanaṁ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanaṁ upasampajja viharati …ภิกษุล่วงอากิญจัญญายตนฌานโดยประการทั้งปวง บรรลุ เนวสัญญานาสัญญายตนฌานอยู่ ฯลฯ
sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṁ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṁ upasampajja viharati, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti.
paññāya cassa → paññāyapassa (sya-all)ภิกษุล่วงเนวสัญญานาสัญญายตนฌาน โดยประการทั้งปวง บรรลุสัญญาเวทยิตนิโรธอยู่ อาสวะทั้งหลายของเธอหมดสิ้นแล้ว เพราะเห็นด้วยปัญญา
So attamano soṇḍaṁ saṁharatī”ti.
soṇḍaṁ saṁharatīti navamaṁ → kaṇḍuṁ saṁhantīti (bj); kaṇḍuṁ saṁhanatīti (sya-all)เธอเป็นผู้มีใจเบิกบานบำบัดกิเลสดังโรคคันได้