Mahāparinibbānasutta๑๖ มหาปรินิพพานสูตร
Evaṁ me sutaṁ—
evaṁ me → evamme (th) | evaṁ → evam (pts)ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้
ekaṁ samayaṁ bhagavā rājagahe viharati gijjhakūṭe pabbate.สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่ภูเขาคิชฌกูฏ เขตกรุงราชคฤห์
Tena kho pana samayena rājā māgadho ajātasattu vedehiputto vajjī abhiyātukāmo hoti.
vajjī → vajjiṁ (sya-all) | abhiyātukāmo → abhiyātu-kāmo (pts)สมัยนั้น พระราชาแห่งแคว้นมคธพระนามว่าอชาตศัตรู เวเทหิบุตร มีพระประสงค์จะเสด็จไป ปราบแคว้นวัชชี
So evamāha:
evamāha ahaṁ hime → evam āha āhañhi me (pts)รับสั่งว่า
“ahaṁ hime vajjī evaṁmahiddhike evaṁmahānubhāve ucchecchāmi vajjī, vināsessāmi vajjī, anayabyasanaṁ āpādessāmī”ti.
ucchecchāmi → ucchejjāmi (sya-all, km, pts1ed); ucchijjāmi (mr) | anayabyasanaṁ āpādessāmī”ti → āpādessāmi vajjīti (bj); āpādessāmi vajjinti (sya-all, km) | hime → hi ime (bj) | vajjī → (bj); vajjiṁ (sya-all) | āpādessāmīti → āpādessāmi vajjīti (bj, cck) | hime vajjī → hi me vajjiṁ (sya-all) | ucchecchāmi vajjī → ucchejjāmi vajjiṁ (sya-all) | āpādessāmīti atha kho → āpādessāmi vajjinti athakho (sya-all) | ucchecchāmi → ucchejjāmi (pts) | anayabyasanaṁ āpādessāmīti → anayavyasanaṁ āpādessāmi vajjī ti (pts) | ucchecchāmi → ucchejjāmi (bj: aṭṭhakathā, syā, PTS) | ucchecchāmi → ucchejjāmi (cck: syā. pī.); ucchijjāmi (cck: ka.) | vajjī’’ti → āpādessāmi vajjīti (sabbattha) a. ni. 7.22 passitabbaṁ (cck note) | me → Bm K ahaṁ hi me; SS Childers and Hardy ahaṁ ime. Comp. A. iv.; 17 note 16; M. i. 545; Vin. i. 363; J. iv. 395. (pts note) | ucchejjāmi → Sdt ucchecchāmi; Bm uccijjāmi (Sc K and Sum ucchejjami), here and below. (pts note) | Vajjī → K Vajjiṁ. (pts note) | Vajjī → K Vajjin. (pts note)“เราจะโค่นล้มพวกวัชชีผู้มีฤทธิ์ มากอย่างนี้ มีอานุภาพ มากอย่างนี้ ให้พินาศย่อยยับ ”
Atha kho rājā māgadho ajātasattu vedehiputto vassakāraṁ brāhmaṇaṁ magadhamahāmattaṁ āmantesi:
atha kho → athakho (th) | magadhamahāmattaṁ → magadha-mahāmattaṁ (pts)พระราชาแห่งแคว้นมคธพระนามว่าอชาตศัตรู เวเทหิบุตร รับสั่ง เรียกวัสสการพราหมณ์มหาอำมาตย์แคว้นมคธมาตรัสว่า
“ehi tvaṁ, brāhmaṇa, yena bhagavā tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā mama vacanena bhagavato pāde sirasā vandāhi, appābādhaṁ appātaṅkaṁ lahuṭṭhānaṁ balaṁ phāsuvihāraṁ puccha:
tenupasaṅkama upasaṅkamitvā → ten upasaṁkama upasaṁkamitvā (pts) | appābādhaṁ → appābādham (pts) | lahuṭṭhānaṁ → lahu-ṭṭhānaṁ (pts) | phāsuvihāraṁ → phāsu-vihāraṁ (pts)“มาเถิด พราหมณ์ ท่านจง ไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ กราบพระยุคลบาทด้วยเศียรเกล้า แล้วทูลถาม ถึงพระสุขภาพ ความมีพระโรคาพาธน้อย กระปรี้กระเปร่า มีพระพลานามัยสมบูรณ์ อยู่สำราญตามคำของเราว่า
‘rājā, bhante, māgadho ajātasattu vedehiputto bhagavato pāde sirasā vandati, appābādhaṁ appātaṅkaṁ lahuṭṭhānaṁ balaṁ phāsuvihāraṁ pucchatī’ti.
lahuṭṭhānaṁ → lahu-ṭṭhānaṁ (pts) | phāsuvihāraṁ → phāsu-vihāraṁ (pts)‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระราชาแห่งแคว้นมคธพระนาม ว่าอชาตศัตรู เวเทหิบุตร ขอกราบพระยุคลบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยพระเศียร ทูลถามถึงพระสุขภาพ ความมีพระโรคาพาธน้อย กระปรี้กระเปร่า มีพระพลานามัย สมบูรณ์ อยู่สำราญ’
Evañca vadehi:
evañca → evaṁ ca (bjt) | evañca → evañ ca (pts)และจงกราบทูลว่า
‘rājā, bhante, māgadho ajātasattu vedehiputto vajjī abhiyātukāmo.
abhiyātukāmo → abhiyātukāmo hoti (bj) | vajjī → vajjiṁ (sya-all) | abhiyātukāmo → abhiyātu-kāmo (pts)‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระราชาแห่งแคว้น มคธพระนามว่าอชาตศัตรู เวเทหิบุตร มีพระประสงค์จะเสด็จไปปราบแคว้นวัชชี
So evamāha:
evamāha ahaṁ hime → evam āha āhañhi me (pts)มีรับสั่งอย่างนี้ว่า
“ahaṁ hime vajjī evaṁmahiddhike evaṁmahānubhāve ucchecchāmi vajjī, vināsessāmi vajjī, anayabyasanaṁ āpādessāmī”’ti.
hime → hi ime (bj) | vajjī vināsessāmi → vināsessa mi (bj) | āpādessāmīti → āpādessāmi vajjīti (bj); āpādessāmi vajjinti (sya-all) | ucchecchāmi vajjī → ucchejjāmi vajjiṁ (sya-all) | vajjī → vajjiṁ (sya-all) | ucchecchāmi → ucchejjāmi (pts) | anayabyasanaṁ āpādessāmīti → anayavyasanaṁ āpādessāmi vajjī ti (pts) | hime → hi me (th) | āpādessāmīti → āpādessāmī ti (ms2005)‘เราจะโค่นล้มพวกวัชชีผู้มีฤทธิ์มากอย่างนี้ มีอานุภาพมากอย่างนี้ ให้พินาศย่อยยับ’
Yathā te bhagavā byākaroti, taṁ sādhukaṁ uggahetvā mama āroceyyāsi.
yathā → yathā ca (bj, sya-all, pts) | mama → mamaṁ (pts) | byākaroti → vyākaroti (pts)พระผู้มีพระภาคทรงพยากรณ์แก่ท่านอย่างไร ท่านพึงจำคำ พยากรณ์นั้นให้ดีแล้วมาบอกเรา
Na hi tathāgatā vitathaṁ bhaṇantī”ti.เพราะว่าพระตถาคตทั้งหลายย่อมไม่ตรัสคำเท็จ ”
1. Vassakārabrāhmaṇaวัสสการพราหมณ์
“Evaṁ, bho”ti kho vassakāro brāhmaṇo magadhamahāmatto rañño māgadhassa ajātasattussa vedehiputtassa paṭissutvā bhaddāni bhaddāni yānāni yojetvā bhaddaṁ bhaddaṁ yānaṁ abhiruhitvā bhaddehi bhaddehi yānehi rājagahamhā niyyāsi, yena gijjhakūṭo pabbato tena pāyāsi.
yojetvā bhaddaṁ → yojāpetvā (bj, pts) | yojāpetvā → yojetvā (bj: machasaṁ) | yojāpetvā → So SS; Bm K yojetvā. (pts note) | bhaddaṁ → Bm K bhaddaṁ bhaddaṁ. (pts note) | abhiruhitvā → abhirūhitvā (bjt, pts) | bhoti → bho ti (pts)วัสสการพราหมณ์มหาอำมาตย์แคว้นมคธ ทูลรับสนองพระดำรัสแล้ว เทียมยานพาหนะคันงาม ๆ ขึ้นยานพาหนะคันงาม ๆ ออกจากกรุงราชคฤห์พร้อมด้วย ยานพาหนะคันงาม ๆ ติดตามอีกหลายคันไปยังภูเขาคิชฌกูฏ
Yāvatikā yānassa bhūmi, yānena gantvā, yānā paccorohitvā pattikova yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṁ sammodi.
yena → Hardy omits from the first bhaddāni down to yena. (pts note) | pattikova → pattiko va (th, pts) | tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts)จนสุดทางที่ยานพาหนะ จะเข้าไปได้ ลงจากยานพาหนะเดินเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ได้สนทนา
Sammodanīyaṁ kathaṁ sāraṇīyaṁ vītisāretvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinno kho vassakāro brāhmaṇo magadhamahāmatto bhagavantaṁ etadavoca:
sāraṇīyaṁ → sārāṇīyaṁ (bj, sya-all, pts) | etadavoca → etad avoca (pts)ปราศรัยพอเป็นที่บันเทิงใจ พอเป็นที่ระลึกถึงกัน จึงนั่ง ณ ที่สมควร ได้กราบทูล พระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า
“rājā, bho gotama, māgadho ajātasattu vedehiputto bhoto gotamassa pāde sirasā vandati, appābādhaṁ appātaṅkaṁ lahuṭṭhānaṁ balaṁ phāsuvihāraṁ pucchati.
pucchati → SS add evañ ca vadeti. (pts note) | vedehiputto → vedehi-putto (pts) | appābādhaṁ → appābādham (pts) | phāsuvihāraṁ → phāsu-vihāraṁ (pts)“ข้าแต่ท่านพระโคดม พระราชาแห่งแคว้นมคธพระนามว่า อชาตศัตรู เวเทหิบุตร ขอกราบพระยุคลบาทของพระโคดมด้วยพระเศียร ทูลถาม ถึงพระสุขภาพ ความมีพระโรคาพาธน้อย กระปรี้กระเปร่า มีพระพลานามัยสมบูรณ์ อยู่สำราญ
Rājā, bho gotama, māgadho ajātasattu vedehiputto vajjī abhiyātukāmo.
Rājā → evañca vadeti rājā (mr) | vajjī → vajjiṁ (sya-all) | Rājā → evañca vadeti rājā (cck: ka.) | abhiyātukāmo → abhiyātu-kāmo (pts)พระราชาแห่งแคว้นมคธพระนามว่าอชาตศัตรู เวเทหิบุตร มีพระประสงค์ จะเสด็จไปปราบแคว้นวัชชี
So evamāha:
evamāha ahaṁ hime → evam āha āhañhi me (pts)มีรับสั่งอย่างนี้ว่า
‘ahaṁ hime vajjī evaṁmahiddhike evaṁmahānubhāve ucchecchāmi vajjī, vināsessāmi vajjī, anayabyasanaṁ āpādessāmī’”ti.
hime → hi ime (bj) | vajjī → (bj); vajjiṁ (sya-all) | ucchecchāmi vajjī → ucchejjāmi vajjiṁ (sya-all) | āpādessāmīti → āpādessāmi vajjinti (sya-all) | ucchecchāmi → ucchejjāmi (pts) | anayabyasanaṁ āpādessāmīti → anayavyasanaṁ āpādessāmi vajjī ti (pts) | āpādessāmīti → āpādessāmi vajjīti vajjīnaṁ satta aparihāniyā dhammā (bjt) | hime → hi me (th)‘เราจะโค่นล้มพวกวัชชีผู้มีฤทธิ์มาก อย่างนี้ มีอานุภาพมากอย่างนี้ ให้พินาศย่อยยับ”
2. Rājaaparihāniyadhammaราชอปริหานิยธรรม
Tena kho pana samayena āyasmā ānando bhagavato piṭṭhito ṭhito hoti bhagavantaṁ bījayamāno.
bījayamāno → vījayamāno (bj); vījiyamāno (sya-all); vījamāno (pts1ed) | bījayamāno atha kho → vījiyamāno athakho (sya-all) | bījayamāno → vījamāno (pts) | vījayamāno → vījiyamāno (bj: syā); vījayamāno (bj: machasaṁ) | bījayamāno → vījayamāno (cck: sī.); vījiyamāno (cck: syā.) | vījamāno → Bm vījayamāno; K vījiyamāno. (pts note)สมัยนั้น ท่านพระอานนท์ยืนถวายงานพัดพระผู้มีพระภาคอยู่ ณ เบื้องพระปฤษฎางค์
Atha kho bhagavā āyasmantaṁ ānandaṁ āmantesi:
atha kho → athakho (th)พระผู้มีพระภาครับสั่งเรียกท่านพระอานนท์มาตรัสถามว่า
“kinti te, ānanda, sutaṁ, ‘vajjī abhiṇhaṁ sannipātā sannipātabahulā’”ti?
abhiṇhaṁ sannipātā → abhiṇhasannipātā (bj, sya-all) | abhiṇhaṁ- → K abhiṇhā. (pts note) | kinti te → kintite (bjt) | kinti → kin ti (pts) | sannipātabahulāti → sannipāta-bahulā ti (pts)๑. “อานนท์ เธอได้ยินไหมว่า ‘พวกเจ้าวัชชีหมั่นประชุมกันเนืองนิตย์ ประชุม กันมากครั้ง”
“Sutaṁ metaṁ, bhante: ‘vajjī abhiṇhaṁ sannipātā sannipātabahulā’”ti.
abhiṇhaṁ sannipātā → abhiṇhasannipātā (bj, sya-all) | taṁ → -7 Bm sutam etaṁ, and below. (pts note) | sutaṁ metaṁ → sutammetaṁ (bjt) | metaṁ → me taṁ (pts) | sannipātabahulāti → sannipāta-bahulā ti (pts)ท่านพระอานนท์ทูลตอบว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้ยินว่า ‘พวกเจ้าวัชชีหมั่นประชุมกันเนืองนิตย์ ประชุมกันมากครั้ง”
“Yāvakīvañca, ānanda, vajjī abhiṇhaṁ sannipātā sannipātabahulā bhavissanti, vuddhiyeva, ānanda, vajjīnaṁ pāṭikaṅkhā, no parihāni.
abhiṇhaṁ sannipātā → abhiṇhasannipātā (bj, sya-all) | vuddhiyeva → vuḍḍhiyeva (sya-all) | vuddhiyeva → vuḍḍhiyepha (bj: syā) | bhavissanti → abhiṇhasannipātā bhavissanti sannipātabahulātipi pāṭhakkamena bhavitabbaṁ (sya-all note) | Yāvakīvañ → Bm -kiv-, and below. (pts note) | yāvakīvañca → yāvakīvañ ca (pts) | sannipātabahulā → sannipāta-bahulā (pts) | vuddhiyeva → vuddhi yeva (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า “อานนท์ พวกเจ้าวัชชีพึงหวังได้แต่ความเจริญ อย่างเดียว ไม่มีความเสื่อมเลย ตราบเท่าที่พวกเจ้าวัชชียังหมั่นประชุมกันเนืองนิตย์ ประชุมกันมากครั้ง”
Kinti te, ānanda, sutaṁ, ‘vajjī samaggā sannipatanti, samaggā vuṭṭhahanti, samaggā vajjikaraṇīyāni karontī’”ti?
sannipatanti → sannipātanti (bj) | vajjikaraṇīyāni → vajjīkaraṇīyāni (pts) | kinti → kin ti (pts) | vajjikaraṇīyāni → vajjī-karaṇīyāni (pts)๒. “อานนท์ เธอได้ยินไหมว่า ‘พวกเจ้าวัชชีพร้อมเพรียงกันประชุม พร้อม เพรียงกันเลิกประชุม และพร้อมเพรียงกันทำกิจที่พวกเจ้าวัชชีจะพึงทำ”
“Sutaṁ metaṁ, bhante: ‘vajjī samaggā sannipatanti, samaggā vuṭṭhahanti, samaggā vajjikaraṇīyāni karontī’”ti.
vajjikaraṇīyāni → vajjīkaraṇīyāni (pts) | sutaṁ metaṁ → sutammetaṁ (bjt) | metaṁ → me taṁ (pts) | vajjikaraṇīyāni → vajjī-karaṇīyāni (pts)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้ยินว่า ‘พวกเจ้าวัชชีพร้อมเพรียงกัน ประชุม พร้อมเพรียงกันเลิกประชุม และพร้อมเพรียงกันทำกิจที่พวกเจ้าวัชชีจะพึงทำ”
“Yāvakīvañca, ānanda, vajjī samaggā sannipatissanti, samaggā vuṭṭhahissanti, samaggā vajjikaraṇīyāni karissanti, vuddhiyeva, ānanda, vajjīnaṁ pāṭikaṅkhā, no parihāni.
vuddhiyeva → vuḍḍhiyeva (sya-all) | yāvakīvañca → yāvakīvañ ca (pts) | vajjikaraṇīyāni → vajji-karaṇīyāni (pts) | vuddhiyeva → vuddhi yeva (pts)“อานนท์ พวกเจ้าวัชชีพึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีความเสื่อมเลย ตราบเท่าที่พวกเจ้าวัชชียังพร้อมเพรียงกันประชุม พร้อมเพรียงกันเลิกประชุม และ พร้อมเพรียงกันทำกิจที่พวกเจ้าวัชชีจะพึงทำ”
Kinti te, ānanda, sutaṁ, ‘vajjī apaññattaṁ na paññapenti, paññattaṁ na samucchindanti, yathāpaññatte porāṇe vajjidhamme samādāya vattantī’”ti?
paññapenti → paññāpenti (pts) | paññapenti → paññāpentītipi pāṭho (sya-all note) | kinti → kin ti (pts) | apaññattaṁ → appaññattam (pts) | yathāpaññatte → yathā paññatte (pts) | vajjidhamme → vajji-dhamme (pts)๓. “อานนท์ เธอได้ยินไหมว่า ‘พวกเจ้าวัชชีไม่บัญญัติสิ่งที่มิได้บัญญัติไว้ ไม่ล้มล้างสิ่งที่บัญญัติไว้แล้ว ถือปฏิบัติมั่นตามวัชชีธรรมที่วางไว้เดิม ”
“Sutaṁ metaṁ, bhante: ‘vajjī apaññattaṁ na paññapenti, paññattaṁ na samucchindanti, yathāpaññatte porāṇe vajjidhamme samādāya vattantī’”ti.
paññapenti → paññāpenti (pts) | sutaṁ metaṁ → sutammetaṁ (bjt) | metaṁ → me taṁ (pts) | apaññattaṁ → appaññattaṁ (pts) | yathāpaññatte → yathā paññatte (pts) | vajjidhamme → vajji-dhamme (pts)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้ยินว่า ‘พวกเจ้าวัชชีไม่บัญญัติสิ่งที่มิได้ บัญญัติไว้ ไม่ล้มล้างสิ่งที่บัญญัติไว้แล้ว ถือปฏิบัติมั่นตามวัชชีธรรมที่วางไว้เดิม
“Yāvakīvañca, ānanda, vajjī apaññattaṁ na paññapessanti, paññattaṁ na samucchindissanti, yathāpaññatte porāṇe vajjidhamme samādāya vattissanti, vuddhiyeva, ānanda, vajjīnaṁ pāṭikaṅkhā, no parihāni.
vuddhiyeva → vuḍḍhiyeva (sya-all) | paññapessanti → paññāpessanti (pts) | yāvakīvañca → yāvakīvañ ca (pts) | apaññattaṁ → appaññattaṁ (pts) | yathāpaññatte → yathā paññatte (pts) | vajjidhamme → vajji-dhamme (pts) | vuddhiyeva → vuddhi yeva (pts)“อานนท์ พวกเจ้าวัชชีพึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีความเสื่อมเลย ตราบเท่าที่พวกเจ้าวัชชียังไม่บัญญัติสิ่งที่มิได้บัญญัติไว้ ไม่ล้มล้างสิ่งที่บัญญัติไว้แล้ว ถือปฏิบัติมั่นตามวัชชีธรรมที่วางไว้เดิม”
Kinti te, ānanda, sutaṁ, ‘vajjī ye te vajjīnaṁ vajjimahallakā, te sakkaronti garuṁ karonti mānenti pūjenti, tesañca sotabbaṁ maññantī’”ti?
garuṁ karonti → garukaronti (bj, sya-all, km, pts1ed) | garuṁ karonti → garukaronti (pts) | garukaronti → garuṁ karonti (bj: machasaṁ) | karonti → garukaronti (cck: sī. syā. pī.) | kinti → kin ti (pts) | tesañca → tesañ ca (pts)๔. “อานนท์ เธอได้ยินไหมว่า ‘พวกเจ้าวัชชี สักการะ เคารพ นับถือ บูชา เจ้าวัชชีผู้มีพระชนมายุมากของชาววัชชี และสำคัญถ้อยคำของท่านเหล่านั้นว่าเป็น สิ่งควรรับฟัง”
“Sutaṁ metaṁ, bhante: ‘vajjī ye te vajjīnaṁ vajjimahallakā, te sakkaronti garuṁ karonti mānenti pūjenti, tesañca sotabbaṁ maññantī’”ti.
garuṁ karonti → garukaronti (bj, sya-all, pts) | sutaṁ metaṁ → sutammetaṁ (bjt) | metaṁ → me taṁ (pts) | tesañca → tesañ ca (pts)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้ยินว่า ‘พวกเจ้าวัชชี สักการะ เคารพ นับถือ บูชาเจ้าวัชชีผู้มีพระชนมายุมากของชาววัชชี และสำคัญถ้อยคำของท่านเหล่านั้น ว่าเป็นสิ่งควรรับฟัง”
“Yāvakīvañca, ānanda, vajjī ye te vajjīnaṁ vajjimahallakā, te sakkarissanti garuṁ karissanti mānessanti pūjessanti, tesañca sotabbaṁ maññissanti, vuddhiyeva, ānanda, vajjīnaṁ pāṭikaṅkhā, no parihāni.
garuṁ karissanti → garukarissanti (bj, sya-all, pts) | vuddhiyeva → vuḍḍhiyeva (sya-all) | vajjimahallakā → vajjīmahallakā (pts) | yāvakīvañca → yāvakīvañ ca (pts) | tesañca → tesañ ca (pts) | vuddhiyeva → vuddhi yeva (pts)“อานนท์ พวกเจ้าวัชชีพึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีความเสื่อมเลย ตราบเท่าที่พวกเจ้าวัชชียังสักการะ เคารพ นับถือ บูชาเจ้าวัชชีผู้มีพระชนมายุมาก ของชาววัชชี และสำคัญถ้อยคำของท่านเหล่านั้นว่าเป็นสิ่งควรรับฟัง”
Kinti te, ānanda, sutaṁ, ‘vajjī yā tā kulitthiyo kulakumāriyo, tā na okkassa pasayha vāsentī’”ti?
vāsentīti → vāsentī ti (bjt) | kinti → kin ti (pts) | kulakumāriyo → kula-kumāriyo (pts)๕. “อานนท์ เธอได้ยินไหมว่า ‘พวกเจ้าวัชชีไม่ฉุดคร่าขืนใจกุลสตรี หรือกุลกุมารี ให้อยู่ร่วมด้วย”
“Sutaṁ metaṁ, bhante: ‘vajjī yā tā kulitthiyo kulakumāriyo tā na okkassa pasayha vāsentī’”ti.
sutaṁ metaṁ → sutammetaṁ (bjt) | metaṁ → me taṁ (pts)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้ยินว่า ‘พวกเจ้าวัชชีไม่ฉุดคร่าขืนใจ กุลสตรี หรือกุลกุมารีให้อยู่ร่วมด้วย”
“Yāvakīvañca, ānanda, vajjī yā tā kulitthiyo kulakumāriyo, tā na okkassa pasayha vāsessanti, vuddhiyeva, ānanda, vajjīnaṁ pāṭikaṅkhā, no parihāni.
vuddhiyeva → vuḍḍhiyeva (sya-all) | yāvakīvañca → yāvakīvañ ca (pts) | vuddhiyeva → vuddhi yeva (pts)“อานนท์ พวกเจ้าวัชชีพึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีความเสื่อมเลย ตราบเท่าที่พวกเจ้าวัชชียังไม่ฉุดคร่าขืนใจกุลสตรี หรือกุลกุมารีให้อยู่ร่วมด้วย”
Kinti te, ānanda, sutaṁ, ‘vajjī yāni tāni vajjīnaṁ vajjicetiyāni abbhantarāni ceva bāhirāni ca, tāni sakkaronti garuṁ karonti mānenti pūjenti, tesañca dinnapubbaṁ katapubbaṁ dhammikaṁ baliṁ no parihāpentī’”ti?
garuṁ karonti → garukaronti (bj, sya-all, pts) | kinti → kin ti (pts) | vajjicetiyāni → vajji-cetiyāni (pts) | ceva → eva (pts) | tesañca dinnapubbaṁ → tesañ ca dinna-pubbaṁ (pts)๖. “อานนท์ เธอได้ยินไหมว่า ‘พวกเจ้าวัชชี สักการะ เคารพ นับถือ บูชา เจดีย์ในแคว้นวัชชีของชาววัชชีทั้งในเมืองและนอกเมือง และไม่ละเลยการบูชาอัน ชอบธรรมที่เคยให้เคยกระทำต่อเจดีย์เหล่านั้นให้เสื่อมสูญไป”
“Sutaṁ metaṁ, bhante: ‘vajjī yāni tāni vajjīnaṁ vajjicetiyāni abbhantarāni ceva bāhirāni ca, tāni sakkaronti garuṁ karonti mānenti pūjenti tesañca dinnapubbaṁ katapubbaṁ dhammikaṁ baliṁ no parihāpentī’”ti.
garuṁ karonti → garukaronti (bj, sya-all, pts) | sutaṁ metaṁ → sutammetaṁ (bjt) | metaṁ → me taṁ (pts) | ceva → eva (pts) | tesañca dinnapubbaṁ katapubbaṁ → tesañ ca dinna-pubbaṁ kata-pubbaṁ (pts)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้ยินว่า ‘พวกเจ้าวัชชี สักการะ เคารพ นับถือ บูชาเจดีย์ในแคว้นวัชชีของชาววัชชีทั้งในเมืองและนอกเมือง และไม่ละเลย การบูชาอันชอบธรรมที่เคยให้เคยกระทำต่อเจดีย์เหล่านั้นให้เสื่อมสูญไป”
“Yāvakīvañca, ānanda, vajjī yāni tāni vajjīnaṁ vajjicetiyāni abbhantarāni ceva bāhirāni ca, tāni sakkarissanti garuṁ karissanti mānessanti pūjessanti, tesañca dinnapubbaṁ katapubbaṁ dhammikaṁ baliṁ no parihāpessanti, vuddhiyeva, ānanda, vajjīnaṁ pāṭikaṅkhā, no parihāni.
garuṁ karissanti → garukarissanti (sya-all, pts) | vuddhiyeva → vuḍḍhiyeva (sya-all) | yāvakīvañca → yāvakīvañ ca (pts) | ceva → eva (pts) | tesañca dinnapubbaṁ katapubbaṁ → tesañ ca dinna-pubbaṁ kata-pubbaṁ (pts) | vuddhiyeva → vuddhi yeva (pts)“อานนท์ พวกเจ้าวัชชีพึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีความเสื่อมเลย ตราบเท่าที่พวกเจ้าวัชชียังสักการะ เคารพ นับถือ บูชาเจดีย์ในแคว้นวัชชีของชาววัชชี ทั้งในเมืองและนอกเมือง และไม่ละเลยการบูชาอันชอบธรรมที่เคยให้เคยกระทำต่อ เจดีย์เหล่านั้นให้เสื่อมสูญไป”
Kinti te, ānanda, sutaṁ, ‘vajjīnaṁ arahantesu dhammikā rakkhāvaraṇagutti susaṁvihitā, kinti anāgatā ca arahanto vijitaṁ āgaccheyyuṁ, āgatā ca arahanto vijite phāsu vihareyyun’”ti?
phāsu → phāsuṁ (sya-all) | phāsu vihareyyunti → phāsuṁ vihareyyun ti (pts) | phāsuṁ → phāsu vihareyyuṁ (bj: machasaṁ) | phāsuṁ → Sd Bm -su, and below. (pts note) | dhammikā rakkhāvaraṇagutti → dhammikārakkhāvaraṇagutti (th) | kinti → kin ti (pts) | dhammikā rakkhāvaraṇagutti → dhammikārakkhāvaraṇa-gutti (pts)๗. “อานนท์ เธอได้ยินไหมว่า ‘พวกเจ้าวัชชีจัดการรักษา คุ้มครอง ป้องกัน พระอรหันต์ทั้งหลายโดยชอบธรรมด้วยตั้งใจว่า ‘ทำอย่างไร พระอรหันต์ที่ยังไม่มา พึงมาสู่แว่นแคว้นของเรา ท่านที่มาแล้วพึงอยู่อย่างผาสุกในแว่นแคว้น”
“Sutaṁ metaṁ, bhante ‘vajjīnaṁ arahantesu dhammikā rakkhāvaraṇagutti susaṁvihitā kinti anāgatā ca arahanto vijitaṁ āgaccheyyuṁ, āgatā ca arahanto vijite phāsu vihareyyun’”ti.
phāsu → phāsuṁ (bj, sya-all) | sutaṁ metaṁ → sutammetaṁ (bjt) | dhammikā rakkhāvaraṇagutti → dhammikārakkhāvaraṇagutti (th) | metaṁ → me taṁ (pts) | dhammikā rakkhāvaraṇagutti → dhammikārakkhāvaraṇa-gutti (pts) | kinti → kin ti (pts) | phāsu vihareyyunti → phāsuṁ vihareyyun ti (pts)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้ยินว่า ‘พวกเจ้าวัชชีจัดการรักษา คุ้มครอง ป้องกันพระอรหันต์ทั้งหลายโดยชอบธรรมด้วยตั้งใจว่า ‘ทำอย่างไร พระอรหันต์ที่ยังไม่มา พึงมาสู่แว่นแคว้นของเรา ท่านที่มาแล้วพึงอยู่อย่างผาสุกใน แว่นแคว้น”
“Yāvakīvañca, ānanda, vajjīnaṁ arahantesu dhammikā rakkhāvaraṇagutti susaṁvihitā bhavissati, kinti anāgatā ca arahanto vijitaṁ āgaccheyyuṁ, āgatā ca arahanto vijite phāsu vihareyyunti. Vuddhiyeva, ānanda, vajjīnaṁ pāṭikaṅkhā, no parihānī”ti.
bhavissati → bhavissanti (bj) | phāsu → phāsuṁ (bj, sya-all) | vuddhiyeva → vuḍḍhiyeva (sya-all) | bhavissati → Scd Bm -santi. (pts note) | dhammikā rakkhāvaraṇagutti → dhammikārakkhāvaraṇagutti (th) | yāvakīvañca → yāvakīvañ ca (pts) | dhammikā rakkhāvaraṇagutti → dhammikārakkhāvaraṇa-gutti (pts) | kinti → kin ti (pts) | phāsu vihareyyunti vuddhiyeva → phāsuṁ vihareyyun ti vuddhi yeva (pts)“อานนท์ พวกเจ้าวัชชีพึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีความเสื่อมเลย ตราบเท่าที่พวกเจ้าวัชชียังจัดการรักษา คุ้มครอง ป้องกันพระอรหันต์ทั้งหลาย โดยชอบธรรมด้วยตั้งใจว่า ‘ทำอย่างไร พระอรหันต์ที่ยังไม่มา พึงมาสู่แว่นแคว้น ของเรา ท่านที่มาแล้วพึงอยู่อย่างผาสุกในแว่นแคว้น”
Atha kho bhagavā vassakāraṁ brāhmaṇaṁ magadhamahāmattaṁ āmantesi:
atha kho → athakho (th) | magadhamahāmattaṁ → magadha-mahāmattaṁ (pts)ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาครับสั่งกับวัสสการพราหมณ์มหาอำมาตย์ แคว้นมคธว่า
“ekamidāhaṁ, brāhmaṇa, samayaṁ vesāliyaṁ viharāmi sārandade cetiye.
sārandade → sānandare (mr) | sārandade → sānandare (cck: ka.) | ekamidāhaṁ → ekam idāhaṁ (pts)“พราหมณ์ สมัยหนึ่ง เราอยู่ที่สารันทเจดีย์ เขตกรุงเวสาลี
Tatrāhaṁ vajjīnaṁ ime satta aparihāniye dhamme desesiṁ.ได้แสดง อปริหานิยธรรม ๗ ประการนี้ แก่พวกเจ้าวัชชี
Yāvakīvañca, brāhmaṇa, ime satta aparihāniyā dhammā vajjīsu ṭhassanti, imesu ca sattasu aparihāniyesu dhammesu vajjī sandississanti, vuddhiyeva, brāhmaṇa, vajjīnaṁ pāṭikaṅkhā, no parihānī”ti.
vuddhiyeva → vuḍḍhiyeva (sya-all) | sandississanti vuddhiyeva → sandissanti vuddhi yeva (pts) | yāvakīvañca → yāvakīvañ ca (pts)พวกเจ้าวัชชีพึงหวังได้แต่ความเจริญ อย่างเดียวไม่มีความเสื่อมเลยตราบเท่าที่พวกเจ้าวัชชียังมีอปริหานิยธรรมทั้ง ๗ ประการนี้อยู่และใส่ใจอปริหานิยธรรมทั้ง ๗ ประการนี้อยู่”
Evaṁ vutte, vassakāro brāhmaṇo magadhamahāmatto bhagavantaṁ etadavoca:
+ → iti vajjīnaṁ satta aparihāniyā dhammā (bjt) | magadhamahāmatto → magadha-mahāmatto (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้ วัสสการพราหมณ์มหาอำมาตย์แคว้นมคธ ได้กราบทูลดังนี้ว่า
“ekamekenapi, bho gotama, aparihāniyena dhammena samannāgatānaṁ vajjīnaṁ vuddhiyeva pāṭikaṅkhā, no parihāni.
vajjī → vajjīnaṁ (mr) | ekamekenapi → ekamekenāpi (bj) | vuddhiyeva → vuḍḍhiyeva (sya-all) | ekamekenapi → ekamekena pi (pts) | vuddhiyeva → vuddhi yeva (pts)“ข้าแต่ท่านพระโคดม พวกเจ้าวัชชีมีอปริหานิยธรรมแม้เพียง ข้อเดียวก็พึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียวไม่มีความเสื่อมเลย
Ko pana vādo sattahi aparihāniyehi dhammehi.ไม่จำต้องกล่าวว่า มีครบทั้ง ๗ ประการ
Akaraṇīyāva, bho gotama, vajjī raññā māgadhena ajātasattunā vedehiputtena yadidaṁ yuddhassa, aññatra upalāpanāya aññatra mithubhedā.
Akaraṇīyāva → akaraṇīyā ca (bj, sya-all, km, mr) | akaraṇīyāva → akaraṇīyā ca (sya-all) | mithubhedā → mithubhedāya (sya-all) | mithubhedā → mithubhedāya (bj: machasaṁ) | Akaraṇīyāva → akaraṇīyā ca (cck: syā. ka.) | vajjī → vajjīnaṁ (cck: ka.) | va → Bm K ca. (pts note) | mithu-bhedā → Bm K -dāya. 3 = A. iv. 21. (pts note) | akaraṇīyāva → akaraṇīyā va (pts)ข้าแต่ท่านพระโคดม พระราชาแห่งแคว้นมคธพระนามว่า อชาตศัตรู เวเทหิบุตร ไม่ควรทำสงครามกับพวกเจ้าวัชชี นอกจากจะใช้วิธี ปรองดองทางการทูต หรือไม่ก็ทำให้แตกสามัคคีกัน
Handa ca dāni mayaṁ, bho gotama, gacchāma, bahukiccā mayaṁ bahukaraṇīyā”ti.
ca dāni → cadāni (bjt, th) | bahukaraṇīyāti → bahukaraṇīyā ti (pts)ข้าแต่ท่านพระโคดม ถ้าอย่างนั้น บัดนี้ ข้าพระองค์ขอทูลลากลับ เพราะมีกิจมาก มีหน้าที่ที่จะต้องทำอีกมาก พระพุทธเจ้าข้า”
“Yassadāni tvaṁ, brāhmaṇa, kālaṁ maññasī”ti.
yassadāni → yassa dāni (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “พราหมณ์ ขอท่านจงกำหนดเวลาที่สมควร ณ บัดนี้เถิด”
Atha kho vassakāro brāhmaṇo magadhamahāmatto bhagavato bhāsitaṁ abhinanditvā anumoditvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi.
atha kho → athakho (th) | magadhamahāmatto → magadha-mahāmatto (pts) | uṭṭhāyāsanā → uṭṭhāy āsanā (pts)จากนั้น วัสสการพราหมณ์ มหาอำมาตย์แคว้นมคธมีใจยินดีชื่นชมพระดำรัส ของพระผู้มีพระภาคแล้ว ลุกจากที่นั่งจากไป
3. Bhikkhuaparihāniyadhammaภิกขุอปริหานิยธรรม
Atha kho bhagavā acirapakkante vassakāre brāhmaṇe magadhamahāmatte āyasmantaṁ ānandaṁ āmantesi:
atha kho → athakho (th) | acirapakkante → acira-pakkante (pts) | magadhamahāmatte → magadha-mahāmatte (pts)เมื่อวัสสการพราหมณ์มหาอำมาตย์แคว้นมคธจากไปไม่นาน พระผู้มี พระภาครับสั่งเรียกท่านพระอานนท์มาตรัสว่า
“gaccha tvaṁ, ānanda, yāvatikā bhikkhū rājagahaṁ upanissāya viharanti, te sabbe upaṭṭhānasālāyaṁ sannipātehī”ti.“อานนท์ เธอจงไปนิมนต์ภิกษุที่เข้า มาพักอยู่ในกรุงราชคฤห์ทุกรูปให้มาประชุมกันที่หอฉัน”
“Evaṁ, bhante”ti kho āyasmā ānando bhagavato paṭissutvā yāvatikā bhikkhū rājagahaṁ upanissāya viharanti, te sabbe upaṭṭhānasālāyaṁ sannipātetvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ aṭṭhāsi. Ekamantaṁ ṭhito kho āyasmā ānando bhagavantaṁ etadavoca:
bhanteti → bhante ti (pts) | upaṭṭhānasālāyaṁ → upaṭṭhāna-sālāyaṁ (pts) | tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระดำรัสแล้ว นิมนต์ภิกษุที่เข้ามาพักอยู่ในกรุง ราชคฤห์ทุกรูปให้มาประชุมกันที่หอฉันแล้ว เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า
“sannipatito, bhante, bhikkhusaṅgho, yassadāni, bhante, bhagavā kālaṁ maññatī”ti.
sannipatito → sannipātito (bj) | maññatīti → maññatīti bhikkhūnaṁ satta aparihāniyā dhammā (bj); maññasīti (pts) | maññatīti atha kho → maññasīti athakho (sya-all) | sannipātito → sananīpātito (bj: sīmu) | bhikkhusaṅgho → bhikkhusaṁgho (ms2005) | bhikkhusaṅgho yassadāni → bhikkhu-saṁgho yassa dāni (pts)“ข้าแต่ พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุสงฆ์ประชุมกันแล้ว ขอพระผู้มีพระภาคจงกำหนดเวลาที่สมควร ณ บัดนี้เถิด พระพุทธเจ้าข้า”
Atha kho bhagavā uṭṭhāyāsanā yena upaṭṭhānasālā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi.
+ → bhikkhūnaṁ satta aparihāniyā dhammā (bjt) | atha kho → athakho (th) | uṭṭhāyāsanā → uṭṭhāy āsanā (pts) | upaṭṭhānasālā tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → upaṭṭhāna-sālā ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts)ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงลุกจากพุทธอาสน์ เสด็จเข้าไปยังหอฉัน ประทับนั่งบนพุทธอาสน์ที่ปูลาดไว้แล้ว
Nisajja kho bhagavā bhikkhū āmantesi:รับสั่งเรียกภิกษุทั้งหลายมาตรัสว่า
“satta vo, bhikkhave, aparihāniye dhamme desessāmi,
desessāmi → Scd Bm sometimes desissāmi. (pts note)“ภิกษุ ทั้งหลาย เราจะแสดงอปริหานิยธรรม ๗ ประการแก่เธอทั้งหลาย
taṁ suṇātha, sādhukaṁ manasikarotha, bhāsissāmī”ti.
manasikarotha → manasi karotha (bjt) | manasikarotha → manasi-karotha (pts)เธอทั้งหลาย จงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว”
“Evaṁ, bhante”ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṁ.
bhanteti → bhante ti (pts)ภิกษุเหล่านั้นทูลรับสนองพระดำรัสแล้ว
Bhagavā etadavoca:
etadavoca → etad avoca (pts)พระผู้มี พระภาคจึงได้ตรัสดังนี้ว่า
“Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū abhiṇhaṁ sannipātā sannipātabahulā bhavissanti, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṁ pāṭikaṅkhā, no parihāni.
abhiṇhaṁ sannipātā → abhiṇhasannipātā (bj, sya-all) | bhikkhave → (bj) | vuddhiyeva → vuḍḍhiyeva (sya-all) | vuddhiyeva bhikkhave → vuddhi yeva (pts) | ca → Scd add kho. (pts note) | yāvakīvañca → yāvakīvañ ca (pts) | sannipātabahulā → sannipāta-bahulā (pts)“ภิกษุทั้งหลาย ๑. ภิกษุพึงหวังได้แต่ความเจริญ อย่างเดียว ไม่มีความเสื่อมเลย ตราบเท่าที่ภิกษุยังหมั่นประชุมกันเนืองนิตย์ ประชุมกันมากครั้ง
Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū samaggā sannipatissanti, samaggā vuṭṭhahissanti, samaggā saṅghakaraṇīyāni karissanti, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṁ pāṭikaṅkhā, no parihāni.
vuddhiyeva → vuḍḍhiyeva (sya-all) | saṅghakaraṇīyāni → saṁghakaraṇīyāni (ms2005) | yāvakīvañca → yāvakīvañ ca (pts) | saṅghakaraṇīyāni → saṅgha-karaṇīyāni (pts) | vuddhiyeva → vuddhi yeva (pts)๒. ภิกษุพึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีความเสื่อมเลย ตราบเท่าที่ภิกษุยังพร้อมเพรียงกันประชุม พร้อมเพรียงกันเลิก ประชุม และพร้อมเพรียงกันทำกิจที่สงฆ์จะพึงทำ
Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū apaññattaṁ na paññapessanti, paññattaṁ na samucchindissanti, yathāpaññattesu sikkhāpadesu samādāya vattissanti, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṁ pāṭikaṅkhā, no parihāni.
vuddhiyeva → vuḍḍhiyeva (sya-all) | paññapessanti → paññāpessanti (pts) | paññapessanti → paññāpessanti (bj: PTS) | yāvakīvañca → yāvakīvañ ca (pts) | apaññattaṁ → appaññattaṁ (pts) | sikkhāpadesu → sikkhā-padesu (pts) | vuddhiyeva → vuddhi yeva (pts)๓. ภิกษุพึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีความเสื่อมเลย ตราบเท่าที่ภิกษุยังไม่บัญญัติสิ่งที่เรามิได้บัญญัติไว้ ไม่ล้มล้างสิ่ง ที่เราได้บัญญัติไว้แล้ว ถือปฏิบัติมั่นตามสิกขาบทที่เราบัญญัติไว้แล้ว
Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū ye te bhikkhū therā rattaññū cirapabbajitā saṅghapitaro saṅghapariṇāyakā, te sakkarissanti garuṁ karissanti mānessanti pūjessanti, tesañca sotabbaṁ maññissanti, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṁ pāṭikaṅkhā, no parihāni.
saṅghapariṇāyakā → saṅghaparināyakā (bj, sya-all) | garuṁ karissanti → garukarissanti (bj, sya-all, pts) | vuddhiyeva → vuḍḍhiyeva (sya-all) | saṅghaparināyakā → saṅghapariṇāyakā (bj: machasaṁ) | garukarissanti → garuṁ karissannati (bj: machasaṁ) | garukarissanti → Bm garuṁ kar-. (pts note) | saṅghapitaro saṅghapariṇāyakā → saṁghapitaro saṁghapariṇāyakā (ms2005) | yāvakīvañca → yāvakīvañ ca (pts) | cirapabbajitā saṅghapitaro saṅghapariṇāyakā → cira-pabbajitā saṅgha-pitaro saṅgha pariṇāyakā (pts) | tesañca → tesañ ca (pts) | vuddhiyeva → vuddhi yeva (pts)๔. ภิกษุพึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีความเสื่อมเลย ตราบเท่าที่ภิกษุยังสักการะ เคารพ นับถือ บูชาภิกษุผู้เป็นเถระ เป็นรัตตัญญู บวชมานาน เป็นสังฆบิดร เป็นสังฆปริณายก และ สำคัญถ้อยคำของท่านเหล่านั้นว่าเป็นสิ่งควรรับฟัง
Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū uppannāya taṇhāya ponobbhavikāya na vasaṁ gacchissanti, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṁ pāṭikaṅkhā, no parihāni.
gacchissanti → gacchanti (bj) | vuddhiyeva → vuḍḍhiyeva (sya-all) | gacchissanti vuddhiyeva → gacchanti vuddhi yeva (pts) | ponobhavikāya → Bm K ponobbhavikāya. (pts note) | gacchanti → K gacchissanti. (pts note) | yāvakīvañca → yāvakīvañ ca (pts)๕. ภิกษุพึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีความเสื่อมเลย ตราบเท่าที่ภิกษุยังไม่ตกอยู่ในอำนาจแห่งตัณหาก่อให้เกิดภพใหม่ ที่เกิดขึ้นแล้ว
Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū āraññakesu senāsanesu sāpekkhā bhavissanti, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṁ pāṭikaṅkhā, no parihāni.
vuddhiyeva → vuḍḍhiyeva (sya-all) | āraññakesu → Scd ar-. (pts note) | yāvakīvañca → yāvakīvañ ca (pts) | sāpekkhā → sāpekhā (pts) | vuddhiyeva → vuddhi yeva (pts)๖. ภิกษุพึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีความเสื่อมเลย ตราบเท่าที่ภิกษุยังเป็นผู้มุ่งหวังเสนาสนะป่า
Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū paccattaññeva satiṁ upaṭṭhapessanti: ‘kinti anāgatā ca pesalā sabrahmacārī āgaccheyyuṁ, āgatā ca pesalā sabrahmacārī phāsu vihareyyun’ti. Vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṁ pāṭikaṅkhā, no parihāni.
phāsu → phāsuṁ (bj, sya-all, km, pts1ed) | vuddhiyeva → vuḍḍhiyeva (sya-all) | upaṭṭhapessanti kinti → upaṭṭhāpessanti kin ti (pts) | upaṭṭhapessanti → upaṭṭhāpessanti (bj: PTS) | phāsu → phāsuṁ (cck: sī. syā. pī.) | upaṭṭhāpessanti → Bm upaṭhap-; K upaṭṭhap-. (pts note) | phāsuṁ → Bm phāsu. (pts note) | yāvakīvañca → yāvakīvañ ca (pts) | paccattaññeva → paccattaṁ yeva (pts) | phāsu vihareyyunti vuddhiyeva → phāsuṁ vihareyyun ti vuddhi yeva (pts)๗. ภิกษุพึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีความเสื่อมเลย ตราบเท่าที่ภิกษุยังตั้งสติไว้ในภายในว่า ‘ทำอย่างไร เพื่อน พรหมจารีทั้งหลายผู้มีศีลงามที่ยังไม่มา พึงมา ท่านที่มาแล้ว พึงอยู่อย่างผาสุก’
Yāvakīvañca, bhikkhave, ime satta aparihāniyā dhammā bhikkhūsu ṭhassanti, imesu ca sattasu aparihāniyesu dhammesu bhikkhū sandississanti, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṁ pāṭikaṅkhā, no parihāni.
sandississanti → sandissanti (bj) | vuddhiyeva → vuḍḍhiyeva (sya-all) | sandississanti vuddhiyeva → sandissanti vuddhi yeva (pts) | parihāni → evaṁ. no parihānītītipi pāṭhena pana bhavitabbaṁ (sya-all: sī.) | yāvakīvañca → yāvakīvañ ca (pts)ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีความเสื่อมเลย ตราบเท่าที่ภิกษุยังมีอปริหานิยธรรมทั้ง ๗ ประการนี้อยู่ และใส่ใจอปริหานิยธรรม ทั้ง ๗ ประการนี้อยู่
Aparepi vo, bhikkhave, satta aparihāniye dhamme desessāmi, taṁ suṇātha, sādhukaṁ manasikarotha, bhāsissāmī”ti.
aparepi vo → apare pi kho (pts) | vo → kho (sya-all: sī.) | kho → K vo; A. iv.22 satta vo bh- ap- (so throughout). 10 A. iv. 22; comp. iii. 309, 310, 329. (pts note) | + → bhikkhūnaṁ satta aparihāniyā dhammā apare pi (bjt) | manasikarotha → manasi karotha (bjt) | manasikarotha → manasi-karotha (pts)ภิกษุทั้งหลาย เราจะแสดงอปริหานิยธรรม ๗ ประการอีกหมวดหนึ่ง แก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว”
“Evaṁ, bhante”ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṁ.
bhikkhū → bhikkhu (pts) | bhanteti → bhante ti (pts)ภิกษุเหล่านั้นทูลรับ สนองพระดำรัสแล้ว
Bhagavā etadavoca:
etadavoca → etad avoca (pts)พระผู้มีพระภาคจึงได้ตรัสดังนี้ว่า
“Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū na kammārāmā bhavissanti na kammaratā na kammārāmatamanuyuttā, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṁ pāṭikaṅkhā, no parihāni.
kammārāmatamanuyuttā vuddhiyeva → kammārāmataṁ anuyuttā vuḍḍhiyeva (sya-all) | yāvakīvañca → yāvakīvañ ca (pts) | kammaratā → kamma-ratā (pts) | kammārāmatamanuyuttā vuddhiyeva → kammārāmataṁ anuyuttā vuddhi yeva (pts)“ภิกษุทั้งหลาย ๑. ภิกษุพึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีความเสื่อมเลย ตราบเท่าที่ภิกษุยังเป็นผู้ไม่ชอบการงาน ไม่ยินดีการงาน ไม่หมั่น ประกอบความเป็นผู้ชอบการงาน
Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū na bhassārāmā bhavissanti na bhassaratā na bhassārāmatamanuyuttā, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṁ pāṭikaṅkhā, no parihāni.
bhassārāmatamanuyuttā vuddhiyeva → bhassārāmataṁ anuyuttā vuḍḍhiyeva (sya-all) | yāvakīvañca → yāvakīvañ ca (pts) | bhassaratā → bhassa-ratā (pts) | bhassārāmatamanuyuttā vuddhiyeva → bhassārāmataṁ anuyuttā vuddhi yeva (pts)๒. ภิกษุพึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีความเสื่อมเลย ตราบเท่าที่ภิกษุยังเป็นผู้ไม่ชอบการพูดคุย ไม่ยินดีการพูดคุย ไม่หมั่นประกอบความเป็นผู้ชอบการพูดคุย
Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū na niddārāmā bhavissanti na niddāratā na niddārāmatamanuyuttā, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṁ pāṭikaṅkhā, no parihāni.
niddārāmatamanuyuttā vuddhiyeva → niddārāmataṁ anuyuttā vuḍḍhiyeva (sya-all) | yāvakīvañca → yāvakīvañ ca (pts) | niddāratā → niddā-ratā (pts) | niddārāmatamanuyuttā vuddhiyeva → niddārāmataṁ anuyuttā vuddhi yeva (pts)๓. ภิกษุพึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีความเสื่อมเลย ตราบเท่าที่ภิกษุยังเป็นผู้ไม่ชอบการนอนหลับ ไม่ยินดีการนอนหลับ ไม่หมั่นประกอบความเป็นผู้ชอบการนอนหลับ
Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū na saṅgaṇikārāmā bhavissanti na saṅgaṇikaratā na saṅgaṇikārāmatamanuyuttā, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṁ pāṭikaṅkhā, no parihāni.
saṅgaṇikaratā → saṅgaṇikāratā (sya-all, pts) | saṅgaṇikārāmatamanuyuttā vuddhiyeva → saṅgaṇikārāmataṁ anuyuttā vuḍḍhiyeva (sya-all) | bhikkhū → bhikkhu (pts) | yāvakīvañca → yāvakīvañ ca (pts) | saṅgaṇikaratā → saṅgaṇikā-ratā (pts) | saṅgaṇikārāmatamanuyuttā vuddhiyeva → saṅgaṇikārāmataṁ anuyuttā vuddhi yeva (pts)๔. ภิกษุพึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีความเสื่อมเลย ตราบเท่าที่ภิกษุยังเป็นผู้ไม่ชอบการคลุกคลีด้วยหมู่ ไม่ยินดีการ คลุกคลีด้วยหมู่ ไม่หมั่นประกอบความเป็นผู้ชอบการคลุกคลี ด้วยหมู่
Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū na pāpicchā bhavissanti na pāpikānaṁ icchānaṁ vasaṁ gatā, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṁ pāṭikaṅkhā, no parihāni.
bhikkhave → (bj) | vuddhiyeva → vuḍḍhiyeva (sya-all) | yāvakīvañca → yāvakīvañ ca (pts) | vuddhiyeva → vuddhi yeva (pts)๕. ภิกษุพึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีความเสื่อมเลย ตราบเท่าที่ภิกษุยังเป็นผู้ไม่มีความปรารถนาชั่ว ไม่ตกไปสู่อำนาจ ของความปรารถนาชั่ว
Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū na pāpamittā bhavissanti na pāpasahāyā na pāpasampavaṅkā, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṁ pāṭikaṅkhā, no parihāni.
pāpasampavaṅkā vuddhiyeva → pāpasampavaṅkarā vuḍḍhiyeva (sya-all) | pāpa-sampavaṅkā → Bm -vaṅkatā; K -vaṅkarā. 2 = A. iv. 23. (pts note) | yāvakīvañca → yāvakīvañ ca (pts) | pāpamittā → pāpa-mittā (pts) | pāpasahāyā → pāpa-sahāyā (pts) | pāpasampavaṅkā vuddhiyeva → pāpa-sampavaṅkā vuddhi yeva (pts)๖. ภิกษุพึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีความเสื่อมเลย ตราบเท่าที่ภิกษุยังไม่มีมิตรชั่ว มีสหายชั่ว มีเพื่อนชั่ว
Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū na oramattakena visesādhigamena antarāvosānaṁ āpajjissanti, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṁ pāṭikaṅkhā, no parihāni.
vuddhiyeva → vuḍḍhiyeva (sya-all) | antarāvosānaṁ → antarā vosānaṁ (bjt, th, pts) | yāvakīvañca → yāvakīvañ ca (pts) | vuddhiyeva → vuddhi yeva (pts)๗. ภิกษุพึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีความเสื่อมเลย ตราบเท่าที่ภิกษุยังไม่ถึงความหยุดชะงักในระหว่างเพียงเพราะบรรลุ คุณวิเศษชั้นต่ำ
Yāvakīvañca, bhikkhave, ime satta aparihāniyā dhammā bhikkhūsu ṭhassanti, imesu ca sattasu aparihāniyesu dhammesu bhikkhū sandississanti, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṁ pāṭikaṅkhā, no parihāni.
sandississanti → sandissanti (bj) | sandississanti vuddhiyeva → sandissanti vuddhi yeva (pts) | vuddhiyeva → vuḍḍhiyeva (th) | yāvakīvañca → yāvakivañ ca (pts)ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีความเสื่อมเลย ตราบที่ภิกษุยังมีอปริหานิยธรรมทั้ง ๗ ประการนี้อยู่ และใส่ใจอปริหานิยธรรม ทั้ง ๗ ประการนี้อยู่
Aparepi vo, bhikkhave, satta aparihāniye dhamme desessāmi …pe….
aparepi → aparepi satta aparihāniyā dhammā aparepi (bj) | aparepi vo → apare pi kho (pts) | pe → spelled out in full (bjt)ภิกษุทั้งหลาย เราจะแสดงอปริหานิยธรรม ๗ ประการอีกหมวดหนึ่ง แก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับ สนองพระดำรัสแล้ว พระผู้มีพระภาคจึงได้ตรัสดังนี้ว่า
Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū saddhā bhavissanti …pe…
saddhā → hirimana (bj) | bhavissanti → Bm adds pa. (pts note) | bhikkhū → bhikkhu (bjt) | pe → spelled out in full (bjt) | yāvakīvañca → yāvakīvañ ca (pts)“ภิกษุทั้งหลาย ๑. ภิกษุพึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีความเสื่อมเลย ตราบเท่าที่ภิกษุยังมีศรัทธา
hirimanā bhavissanti …
hirimanā → Sd hirīmanā; K . . . pe . . . hirimatā. (pts note) | hirimanā → hirimana (bjt)๒. ภิกษุพึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีความเสื่อมเลย ตราบเท่าที่ภิกษุยังมีหิริ
ottappī bhavissanti …
ottappī → ottāpī (pts) | ottāpī → Bm K ottappī. (pts note)๓. ภิกษุพึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีความเสื่อมเลย ตราบเท่าที่ภิกษุยังมีโอตตัปปะ
bahussutā bhavissanti …๔. ภิกษุพึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีความเสื่อมเลย ตราบเท่าที่ภิกษุยังเป็นพหูสูต
āraddhavīriyā bhavissanti …
āraddhavīriyā → āraddhaviriyā (bjt, th) | āraddhavīriyā → āraddha-viriyā (pts)๕. ภิกษุพึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีความเสื่อมเลย ตราบเท่าที่ภิกษุยังปรารภความเพียร
upaṭṭhitassatī bhavissanti …
upaṭṭhita-satī → A. satimanto. (pts note) | upaṭṭhitassatī → upaṭṭhitasatī (bjt)๖. ภิกษุพึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีความเสื่อมเลย ตราบเท่าที่ภิกษุยังมีสติตั้งมั่น
paññavanto bhavissanti, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṁ pāṭikaṅkhā, no parihāni.
paññavanto → paññāvanto (pts) | paññāvanto → Bm K A. paññav-. 3 A. iv. 23. (pts note) | vuddhiyeva → vuḍḍhiyeva (th) | vuddhiyeva → vuddhi yeva (pts)๗. ภิกษุพึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีความเสื่อมเลย ตราบเท่าที่ภิกษุยังมีปัญญา
Yāvakīvañca, bhikkhave, ime satta aparihāniyā dhammā bhikkhūsu ṭhassanti, imesu ca sattasu aparihāniyesu dhammesu bhikkhū sandississanti, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṁ pāṭikaṅkhā, no parihāni.
sandississanti → sandissanti (bj) | parihāni → parihāni aparepi satta aparihāniyā dhammā (bj) | sandississanti vuddhiyeva → sandissanti vuddhi yeva (pts) | vuddhiyeva → vuḍḍhiyeva (th) | yāvakīvañca → yāvakīvañ ca (pts)ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีความเสื่อมเลย ตราบเท่าที่ภิกษุยังมีอปริหานิยธรรมทั้ง ๗ ประการนี้อยู่ และใส่ใจอปริหานิยธรรม ทั้ง ๗ ประการนี้อยู่
Aparepi vo, bhikkhave, satta aparihāniye dhamme desessāmi, taṁ suṇātha, sādhukaṁ manasikarotha, bhāsissāmī”ti.
aparepi vo → apare pi kho (pts) | + → satta aparihāniyā dhammā aparepi (bjt) | manasikarotha bhāsissāmīti → manasi karotha bhāsissāmī ti (bjt)ภิกษุทั้งหลาย เราจะแสดงอปริหานิยธรรม ๗ ประการอีกหมวดหนึ่ง แก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว”
“Evaṁ, bhante”ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṁ.
bhanteti → bhante ti (pts)ภิกษุเหล่านั้นทูลรับ สนองพระดำรัสแล้ว
Bhagavā etadavoca:
etadavoca → etad avoca (pts)พระผู้มีพระภาคจึงได้ตรัสดังนี้ว่า
“Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhu satisambojjhaṅgaṁ bhāvessanti …pe…
bhikkhu satisambojjhaṅgaṁ bhāvessanti → bhikkhū saddhā bhavissanti (sya-all) | bhikkhu → bhikkhū (pts) | bhāvessanti → Bm inserts pa. K pe. (pts note) | yāvakīvañca → yāvakīvañ ca (pts) | bhikkhu satisambojjhaṅgaṁ → bhikkhū sati-sambojjhaṅgaṁ (pts)“ภิกษุทั้งหลาย ๑. ภิกษุพึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีความเสื่อมเลย ตราบเท่าที่ภิกษุยังเจริญสติสัมโพชฌงค์ (ธรรมที่เป็นองค์แห่ง การตรัสรู้คือความระลึกได้)
dhammavicayasambojjhaṅgaṁ bhāvessanti …
dhammavicayasambojjhaṅgaṁ → dhammavicaya-sambojjhaṅgaṁ (pts)๒. ภิกษุพึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีความเสื่อมเลย ตราบเท่าที่ภิกษุยังเจริญธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ (ธรรมที่เป็นองค์ แห่งการตรัสรู้คือการเฟ้นธรรม)
vīriyasambojjhaṅgaṁ bhāvessanti …
vīriyasambojjhaṅgaṁ → viriyasambojjhaṅgaṁ (bjt, th) | vīriyasambojjhaṅgaṁ → viriya-sambojjhaṅgaṁ (pts)๓. ภิกษุพึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีความเสื่อมเลย ตราบเท่าที่ภิกษุยังเจริญวิริยสัมโพชฌงค์ (ธรรมที่เป็นองค์แห่ง การตรัสรู้คือความเพียร)
pītisambojjhaṅgaṁ bhāvessanti …
pītisambojjhaṅgaṁ → pīti-sambojjhaṅgaṁ (pts)๔. ภิกษุพึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีความเสื่อมเลย ตราบเท่าที่ภิกษุยังเจริญปีติสัมโพชฌงค์ (ธรรมที่เป็นองค์แห่ง การตรัสรู้คือความอิ่มใจ)
passaddhisambojjhaṅgaṁ bhāvessanti …
passaddhisambojjhaṅgaṁ → passaddhi-sambojjhaṅgaṁ (pts)๕. ภิกษุพึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีความเสื่อมเลย ตราบเท่าที่ภิกษุยังเจริญปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ (ธรรมที่เป็นองค์ แห่งการตรัสรู้คือความสงบกายสงบใจ)
samādhisambojjhaṅgaṁ bhāvessanti …
samādhisambojjhaṅgaṁ → samādhi-sambojjhaṅgaṁ (pts)๖. ภิกษุพึงหวังได้ แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีความเสื่อมเลย ตราบเท่าที่ภิกษุยังเจริญสมาธิสัมโพชฌงค์ (ธรรมที่เป็นองค์แห่ง การตรัสรู้คือความตั้งจิตมั่น)
upekkhāsambojjhaṅgaṁ bhāvessanti, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṁ pāṭikaṅkhā, no parihāni.
upekhā-sambojjhaṅgaṁ → Bm K upekkhā- 6 A. iv. 24. (pts note) | vuddhiyeva → vuḍḍhiyeva (th) | vuddhiyeva → vuddhi yeva (pts)๗. ภิกษุพึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีความเสื่อมเลย ตราบเท่าที่ภิกษุยังเจริญอุเบกขาสัมโพชฌงค์ (ธรรมที่เป็นองค์ แห่งการตรัสรู้คือความวางใจเป็นกลาง)
Yāvakīvañca, bhikkhave, ime satta aparihāniyā dhammā bhikkhūsu ṭhassanti, imesu ca sattasu aparihāniyesu dhammesu bhikkhū sandississanti, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṁ pāṭikaṅkhā no parihāni.
sandississanti → sandissanti (bj) | parihāni → parihāni aparepi satta aparihāniyā dhammā (bj) | sandississanti vuddhiyeva → sandissanti vuddhi yeva (pts) | vuddhiyeva → vuḍḍhiyeva (th) | yāvakīvañca → yāvakīvañ ca (pts)ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีความเสื่อมเลย ตราบเท่าที่ภิกษุยังมีอปริหานิยธรรมทั้ง ๗ ประการนี้อยู่ และใส่ใจอปริหานิยธรรม ทั้ง ๗ ประการนี้อยู่
Aparepi vo, bhikkhave, satta aparihāniye dhamme desessāmi, taṁ suṇātha, sādhukaṁ manasikarotha, bhāsissāmī”ti.
aparepi vo → apare pi kho (pts) | + → satta aparihāniyā dhammā aparepi (bjt) | manasikarotha → manasi karotha (bjt)ภิกษุทั้งหลาย เราจะแสดงอปริหานิยธรรม ๗ ประการอีกหมวดหนึ่ง แก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว”
“Evaṁ, bhante”ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṁ.
bhanteti → bhante ti (pts)ภิกษุเหล่านั้นทูลรับ สนองพระดำรัสแล้ว
Bhagavā etadavoca:
etadavoca → etad avoca (pts)พระผู้มีพระภาคจึงได้ตรัสดังนี้ว่า
“Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū aniccasaññaṁ bhāvessanti …pe…
bhāvessanti → Bm adds pa; K pe. (pts note) | yāvakīvañca → yāvakīvañ ca (pts) | aniccasaññaṁ → anicca-saññaṁ (pts)“ภิกษุทั้งหลาย ๑. ภิกษุพึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีความเสื่อมเลย ตราบเท่าที่ภิกษุยังเจริญอนิจจสัญญา (กำหนดหมายความไม่ เที่ยงแห่งสังขาร)
anattasaññaṁ bhāvessanti …
anattasaññaṁ → anatta-saññaṁ (pts)๒. ภิกษุพึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีความเสื่อมเลย ตราบเท่าที่ภิกษุยังเจริญอนัตตสัญญา (กำหนดหมายความเป็น อนัตตาแห่งธรรมทั้งปวง)
asubhasaññaṁ bhāvessanti …
asubhasaññaṁ → asubha-saññaṁ (pts)๓. ภิกษุพึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีความเสื่อมเลย ตราบเท่าที่ภิกษุยังเจริญอสุภสัญญา (กำหนดหมายความไม่งาม แห่งกาย)
ādīnavasaññaṁ bhāvessanti …
ādīnavasaññaṁ → ādīnava-saññaṁ (pts)๔. ภิกษุพึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีความเสื่อมเลย ตราบเท่าที่ภิกษุยังเจริญอาทีนวสัญญา (กำหนดหมายทุกข์โทษ ของกายอันมีความเจ็บไข้ต่าง ๆ)
pahānasaññaṁ bhāvessanti …
pahānasaññaṁ → pahāna-saññaṁ (pts)๕. ภิกษุพึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีความเสื่อมเลย ตราบเท่าที่ภิกษุยังเจริญปหานสัญญา (กำหนดหมายเพื่อละ อกุศลวิตกและบาปธรรมทั้งหลาย)
virāgasaññaṁ bhāvessanti …
virāgasaññaṁ → virāga-saññaṁ (pts)๖. ภิกษุพึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีความเสื่อมเลย ตราบเท่าที่ภิกษุยังเจริญวิราคสัญญา(กำหนดหมายวิราคะว่าเป็น ธรรมละเอียดประณีต)
nirodhasaññaṁ bhāvessanti, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṁ pāṭikaṅkhā, no parihāni.
vuddhiyeva → vuḍḍhiyeva (sya-all) | nirodhasaññaṁ → nirodha-saññaṁ (pts) | vuddhiyeva → vuddhi yeva (pts)๗. ภิกษุพึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีความเสื่อมเลย ตราบเท่าที่ภิกษุยังเจริญนิโรธสัญญา (กำหนดหมายนิโรธว่าเป็น ธรรมละเอียดประณีต)
Yāvakīvañca, bhikkhave, ime satta aparihāniyā dhammā bhikkhūsu ṭhassanti, imesu ca sattasu aparihāniyesu dhammesu bhikkhū sandississanti, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṁ pāṭikaṅkhā, no parihāni.
sandississanti → sandissanti (bj) | parihāni → parihāni aparepi (bj) | vuddhiyeva → vuḍḍhiyeva (sya-all) | sandississanti vuddhiyeva → sandissanti vuddhi yeva (pts) | yāvakīvañca → yāvakīvañ ca (pts)ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีความเสื่อมเลย ตราบเท่าที่ภิกษุยังมีอปริหานิยธรรมทั้ง ๗ ประการนี้อยู่ และใส่ใจอปริหานิยธรรม ทั้ง ๗ ประการนี้อยู่
Cha vo, bhikkhave, aparihāniye dhamme desessāmi, taṁ suṇātha, sādhukaṁ manasikarotha, bhāsissāmī”ti.
vo → aparihāniyā dhammā apare (bj); (pts) | cha → aparepi (sya-all) | bhikkhave → K apare pi vo bh- cha. (pts note) | manasikarotha → manasi karotha (bjt)ภิกษุทั้งหลาย เราจะแสดงอปริหานิยธรรมอีกหมวดหนึ่งแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว”
“Evaṁ, bhante”ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṁ.
bhanteti → bhante ti (pts)ภิกษุเหล่านั้นทูลรับสนองพระดำรัสแล้ว
Bhagavā etadavoca:
etadavoca → etad avoca (pts)พระผู้มีพระภาคจึงได้ตรัสดังนี้ว่า
“Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū mettaṁ kāyakammaṁ paccupaṭṭhāpessanti sabrahmacārīsu āvi ceva raho ca, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṁ pāṭikaṅkhā, no parihāni.
paccupaṭṭhāpessanti → paccupaṭṭhapessanti (sya-all) | vuddhiyeva → vuḍḍhiyeva (sya-all) | āvī → Scd K āvi; St Bm āvī. (pts note) | yāvakīvañca → yāvakīvañ ca (pts) | āvi ceva → āvī eva (pts) | vuddhiyeva → vuddhi yeva (pts)“ภิกษุทั้งหลาย ๑. ภิกษุพึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีความเสื่อมเลย ตราบเท่าที่ภิกษุยังตั้งมั่นเมตตากายกรรมในเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย ทั้งในที่แจ้งและในที่ลับ
Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū mettaṁ vacīkammaṁ paccupaṭṭhāpessanti …pe…
paccupaṭṭhāpessanti → paccupaṭṭhāpessanti sabrahmacārīsu (bj, pts); paccupaṭṭhapessanti (sya-all) | yāvakīvañca → yāvakīvañ ca (pts) | vacīkammaṁ → vacī-kammaṁ (pts)๒. ภิกษุพึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีความเสื่อมเลย ตราบเท่าที่ภิกษุยังตั้งมั่นเมตตาวจีกรรมในเพื่อนพรหมจารี ทั้งในที่แจ้งและในที่ลับ
mettaṁ manokammaṁ paccupaṭṭhāpessanti sabrahmacārīsu āvi ceva raho ca, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṁ pāṭikaṅkhā, no parihāni.
āvi → āvī (bj) | paccupaṭṭhāpessanti → paccupaṭṭhapessanti (sya-all) | vuddhiyeva → vuḍḍhiyeva (sya-all) | manokammaṁ → mano-kammaṁ (pts) | āvi ceva → āvī eva (pts) | vuddhiyeva → vuddhi yeva (pts)๓. ภิกษุพึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีความเสื่อมเลย ตราบเท่าที่ภิกษุยังตั้งเมตตามโนกรรมในเพื่อนพรหมจารี ทั้งใน ที่แจ้งและในที่ลับ
Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū, ye te lābhā dhammikā dhammaladdhā antamaso pattapariyāpannamattampi tathārūpehi lābhehi appaṭivibhattabhogī bhavissanti sīlavantehi sabrahmacārīhi sādhāraṇabhogī, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṁ pāṭikaṅkhā, no parihāni.
lābhehi → lābhehi na (sya-all) | vuddhiyeva → vuḍḍhiyeva (sya-all) | appaṭivibhattabhogī → na appaṭivibhattabhogī (bj: syā) | appaṭivibhatta-bhogī → Sc bhogī; Sd appaṭivittabhogi; Bm apaṭi--bhogi; St -bhoji; K na appaṭi-. (pts note) | sādhāraṇa-bhogī → Bm -gi. (pts note) | pattapariyāpannamattampi → pattapariyāpannamattaṁpi (th) | yāvakīvañca → yāvakīvañ ca (pts) | dhammaladdhā → dhamma-laddhā (pts) | pattapariyāpannamattampi → patta-pariyāpanna-mattam pi (pts) | sādhāraṇabhogī vuddhiyeva → sādhāraṇa-bhogī vuddhi yeva (pts)๔. ภิกษุพึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีความเสื่อมเลย ตราบเท่าที่ภิกษุยังมีการบริโภคโดยไม่แบ่งแยกลาภทั้งหลายอัน ประกอบด้วยธรรม ได้มาโดยธรรม โดยที่สุดแม้เพียงบิณฑบาต (อาหารในบาตร) บริโภคร่วมกับเพื่อนพรหมจารีทั้งหลายผู้มีศีล
Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū yāni tāni sīlāni akhaṇḍāni acchiddāni asabalāni akammāsāni bhujissāni viññūpasatthāni aparāmaṭṭhāni samādhisaṁvattanikāni tathārūpesu sīlesu sīlasāmaññagatā viharissanti sabrahmacārīhi āvi ceva raho ca, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṁ pāṭikaṅkhā, no parihāni.
viññūpasatthāni → viññuppasatthāni (bj) | āvi → āvī (bj) | tāni → kāni (cck) | vuddhiyeva → vuḍḍhiyeva (sya-all) | pāṭikaṅkhā → paṭikaṅkhā (sya-all) | viññuppasatthāni → viññūpasatthāni (bj: machasaṁ) | viññūpasatthāni → viññuppasatthāni (cck: sī.) | yāvakīvañca → yāvakīvañ ca (pts) | samādhisaṁvattanikāni → samādhi-saṁvattanikāni (pts) | sīlasāmaññagatā → sīla-sāmañña-gatā (pts) | āvi ceva → āvī eva (pts) | vuddhiyeva → vuddhi yeva (pts)๕. ภิกษุพึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีความเสื่อมเลย ตราบเท่าที่ภิกษุยังมีศีลที่ไม่ขาด ไม่ทะลุ ไม่ด่าง ไม่พร้อย เป็นไท ท่านผู้รู้สรรเสริญ ไม่ถูกตัณหาและทิฏฐิครอบงำ เป็นไปเพื่อสมาธิ เสมอกันกับเพื่อนพรหมจารีทั้งหลายทั้งในที่แจ้งและในที่ลับ
Yāvakīvañca, bhikkhave, bhikkhū yāyaṁ diṭṭhi ariyā niyyānikā, niyyāti takkarassa sammā dukkhakkhayāya, tathārūpāya diṭṭhiyā diṭṭhisāmaññagatā viharissanti sabrahmacārīhi āvi ceva raho ca, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṁ pāṭikaṅkhā, no parihāni.
bhikkhū → bhikkhūnaṁ (bj) | āvi → āvī (bj) | vuddhiyeva → vuḍḍhiyeva (sya-all) | sammā-dukkhakkhayāya → Sd Sammādukkakkhayā. (pts note) | sammā dukkhakkhayāya → sammādukkhakkhayāya (bjt, th) | + → bhikkhave (bjt) | yāvakīvañca → yāvakīvañ ca (pts) | yāyaṁ → yā yaṁ (pts) | diṭṭhisāmaññagatā → diṭṭhi-sāmañña-gatā (pts) | āvi ceva → āvī eva (pts) | vuddhiyeva → vuddhi yeva (pts)๖. ภิกษุพึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีความเสื่อมเลย ตราบเท่าที่ภิกษุยังมีอริยทิฏฐิอันเป็นธรรมเครื่องนำออกเพื่อ ความสิ้นทุกข์โดยชอบแก่ผู้ทำตาม เสมอกันกับเพื่อนพรหมจารี ทั้งหลายทั้งในที่แจ้งและในที่ลับ
Yāvakīvañca, bhikkhave, ime cha aparihāniyā dhammā bhikkhūsu ṭhassanti, imesu ca chasu aparihāniyesu dhammesu bhikkhū sandississanti, vuddhiyeva, bhikkhave, bhikkhūnaṁ pāṭikaṅkhā, no parihānī”ti.
sandississanti → sandissanti (bj) | vuddhiyeva → vuḍḍhiyeva (sya-all) | sandississanti vuddhiyeva → sandissanti vuddhi yeva (pts) | yāvakīvañca → yāvakīvañ ca (pts)ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีความเสื่อมเลย ตราบเท่าที่ภิกษุยังมีอปริหานิยธรรมทั้ง ๖ ประการนี้อยู่ และใส่ใจอปริหานิยธรรม ทั้ง ๖ ประการนี้อยู่”
Tatra sudaṁ bhagavā rājagahe viharanto gijjhakūṭe pabbate etadeva bahulaṁ bhikkhūnaṁ dhammiṁ kathaṁ karoti:
tatra → tatrapi (sya-all) | + → bhikkhūnaṁ dhammīkathā (bjt) | etadeva → etad eva (pts)ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคเมื่อประทับอยู่ ที่ภูเขาคิชฌกูฏ เขตกรุง ราชคฤห์ ทรงแสดงธรรมีกถาเป็นอันมากแก่ภิกษุทั้งหลายอย่างนี้ว่า
“iti sīlaṁ, iti samādhi, iti paññā.“ศีลมีลักษณะ อย่างนี้ สมาธิมีลักษณะอย่างนี้ ปัญญามีลักษณะอย่างนี้
Sīlaparibhāvito samādhi mahapphalo hoti mahānisaṁso.สมาธิอันบุคคลอบรม โดยมีศีลเป็นฐาน ย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก
Samādhiparibhāvitā paññā mahapphalā hoti mahānisaṁsā.
samādhiparibhāvitā → samādhi-paribhāvitā (pts)ปัญญาอันบุคคลอบรมโดยมีสมาธิ เป็นฐาน ย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก
Paññāparibhāvitaṁ cittaṁ sammadeva āsavehi vimuccati, seyyathidaṁ—
seyyathidaṁ → seyyathīdaṁ (bj: machasaṁ) | paññāparibhāvitaṁ → paññā-paribhāvitaṁ (pts) | sammadeva → sammad eva (pts)จิตอันบุคคลอบรมโดยมีปัญญาเป็นฐาน ย่อมหลุดพ้นโดยชอบจากอาสวะทั้งหลาย คือ
kāmāsavā, bhavāsavā, avijjāsavā”ti.
avijjāsavāti → diṭṭhāsavā avijjāsavā ti (pts) | bhavāsavā → bhavāsavā diṭṭhāsavā (bj: sīmu) | bhavāsavā → ito paraṁ pāyato diṭṭhāsavāti dissati suttantanayena pana tayo āsavā ñātabbā (sya-all note) | diṭṭhāsavā → K omits, but gives in a note. (pts note)กามาสวะ ภวาสวะ และอวิชชาสวะ”
Atha kho bhagavā rājagahe yathābhirantaṁ viharitvā āyasmantaṁ ānandaṁ āmantesi:
atha kho → athakho (th)ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ตามความพอพระทัยในกรุง ราชคฤห์ รับสั่งเรียกท่านพระอานนท์มาตรัสว่า
“āyāmānanda, yena ambalaṭṭhikā tenupasaṅkamissāmā”ti.
āyāmānanda → āyām ānanda (pts) | tenupasaṅkamissāmāti → ten upasaṁkamissāmāti (pts)“มาเถิด อานนท์ เราจะเข้าไปยัง อัมพลัฏฐิกาวันกัน”
“Evaṁ, bhante”ti kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi.
bhanteti → bhante ti (pts)ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระดำรัสแล้ว
Atha kho bhagavā mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṁ yena ambalaṭṭhikā tadavasari.
atha kho → athakho (th) | bhikkhusaṅghena → bhikkhusaṁghena (ms2005) | bhikkhusaṅghena → bhikkhu-saṁghena (pts) | tadavasari → tad avasari (pts)พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยภิกษุ สงฆ์หมู่ใหญ่เสด็จไปถึงอัมพลัฏฐิกาวัน
Tatra sudaṁ bhagavā ambalaṭṭhikāyaṁ viharati rājāgārake.ประทับอยู่ที่พระตำหนักหลวงในอัมพลัฏฐิกาวัน
Tatrāpi sudaṁ bhagavā ambalaṭṭhikāyaṁ viharanto rājāgārake etadeva bahulaṁ bhikkhūnaṁ dhammiṁ kathaṁ karoti:
tatrāpi → tatrapi (bj, sya-all, pts) | sudaṁ → tatrāpi sudaṁ (bj: machasaṁ) | pi → Sd K omit. See 18 and p. 91. (pts note) | tatrāpi → tatra pi (pts) | etadeva → etad eva (pts)ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาค เมื่อประทับอยู่ที่พระตำหนักหลวงในอัมพลัฏฐิกาวัน ทรงแสดงธรรมีกถาเป็นอันมากแก่ภิกษุทั้งหลายอย่างนี้ว่า
“iti sīlaṁ iti samādhi iti paññā.
iti → itipi (sya-all)“ศีลมีลักษณะอย่างนี้ สมาธิมีลักษณะอย่างนี้ ปัญญามีลักษณะอย่างนี้
Sīlaparibhāvito samādhi mahapphalo hoti mahānisaṁso.
sīlaparibhāvito → sīla-paribhāvito (pts)สมาธิอันบุคคลอบรมโดยมีศีล เป็นฐาน ย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก
Samādhiparibhāvitā paññā mahapphalā hoti mahānisaṁsā.
samādhiparibhāvitā → samādhi-paribhāvitā (pts)ปัญญาอันบุคคลอบรมโดยมีสมาธิเป็นฐาน ย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก
Paññāparibhāvitaṁ cittaṁ sammadeva āsavehi vimuccati, seyyathidaṁ—
seyyathidaṁ → seyyathīdaṁ (th, pts) | paññāparibhāvitaṁ → paññā-paribhāvitaṁ (pts) | sammadeva → sammad eva (pts)จิตอันบุคคลอบรมโดยมีปัญญาเป็นฐาน ย่อมหลุดพ้น โดยชอบจากอาสวะทั้งหลาย คือ
kāmāsavā, bhavāsavā, avijjāsavā”ti.
avijjāsavāti → diṭṭhāsavā avijjāsavā ti (pts)กามาสวะ ภวาสวะ และอวิชชาสวะ”
Atha kho bhagavā ambalaṭṭhikāyaṁ yathābhirantaṁ viharitvā āyasmantaṁ ānandaṁ āmantesi:
atha kho → athakho (th)ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ตามความพอพระทัยในอัมพ ลัฏฐิกาวัน รับสั่งเรียกท่านพระอานนท์มาตรัสว่า
“āyāmānanda, yena nāḷandā tenupasaṅkamissāmā”ti.
nāḷandā → nālandā (bj) | āyāmānanda → āyām ānanda (pts) | tenupasaṅkamissāmāti → ten upasaṁkamissāmāti (pts)“มาเถิด อานนท์ เราจะเข้าไปยัง เมืองนาฬันทากัน”
“Evaṁ, bhante”ti kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi.
bhanteti → bhante ti (pts)ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระดำรัสแล้ว
Atha kho bhagavā mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṁ yena nāḷandā tadavasari,
nāḷandā → nālandā (bj) | atha kho → athakho (th) | bhikkhusaṅghena → bhikkhusaṁghena (ms2005) | bhikkhusaṅghena → bhikkhu-saṁghena (pts) | tadavasari → tad avasari (pts)พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ หมู่ใหญ่เสด็จไปถึงเมืองนาฬันทา
tatra sudaṁ bhagavā nāḷandāyaṁ viharati pāvārikambavane.
nāḷandāyaṁ → nālandāyaṁ (bj) | pāvārikambavane → pāvārikambavane sāriputta sīhanādo (bj) | pāvārikambavane atha kho → pāvādikambavane athakho (sya-all)ประทับอยู่ที่ปาวาริกัมพวัน เขตเมืองนาฬันทานั้น
4. Sāriputtasīhanādaท่านพระสารีบุตรบันลือสีหนาท
Atha kho āyasmā sāriputto yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinno kho āyasmā sāriputto bhagavantaṁ etadavoca:
atha kho → athakho (th) | tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)ครั้งนั้น ท่านพระสารีบุตรเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่สมควร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า
“evaṁ pasanno ahaṁ, bhante, bhagavati;
bhagavati → bhagavatī (bj) | evaṁ pasanno → evaṁ-pasanno (pts)“ข้าแต่ พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เลื่อมใสในพระผู้มีพระภาคอย่างนี้ว่า
na cāhu na ca bhavissati na cetarahi vijjati añño samaṇo vā brāhmaṇo vā bhagavatā bhiyyobhiññataro yadidaṁ sambodhiyan”ti.
bhiyyobhiññataro → bhiyyobhiññātaro (sya-all) | bhiyyo’bhiññataro → bhiyyobhiññātaro (bj: syā) | bhiññataro → K bhiyyobhiññātaro. (pts note) | cetarahi → etarahi (pts) | bhiyyobhiññataro → bhiyyo bhiññataro (pts) | sambodhiyanti → sambodhiyan ti (pts)ไม่เคยมี จักไม่มี และย่อมไม่มีสมณะหรือพราหมณ์ผู้อื่น ซึ่งจะมีปัญญาในทางพระสัมโพธิญาณยิ่งกว่า พระผู้มีพระภาค”
“Uḷārā kho te ayaṁ, sāriputta, āsabhī vācā bhāsitā, ekaṁso gahito, sīhanādo nadito:
āsabhī vācā → āsabhivācā (sya-all, km) | vācā → āsabhivācā (bj: syā) | vācā → āsabhivācā (cck: syā.) | āsabhī → Bm asambhī, and below; K āsabhi-. (pts note) | sīhanādo → sīha-nādo (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “สารีบุตร เธอกล่าวอาสภิวาจา (วาจาอย่างองอาจ) อย่างสูง เธอถือเอาด้านเดียว บันลือสีหนาทว่า
‘evaṁpasanno ahaṁ, bhante, bhagavati;
evaṁpasanno ahaṁ bhante → evaṁ pasanno ahambhante (bjt) | evaṁpasanno → evaṁ pasanno (th) | evaṁpasanno → evaṁ-pasanno (pts)‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ เลื่อมใสในพระผู้มีพระภาคอย่างนี้ว่า
na cāhu na ca bhavissati na cetarahi vijjati añño samaṇo vā brāhmaṇo vā bhagavatā bhiyyobhiññataro yadidaṁ sambodhiyan’ti.
bhiyyobhiññataro → bhiyyobhiññātaro (sya-all) | sambodhiyanti kiṁ te → sambodhiyan ti kin nu (pts) | cetarahi → etarahi (pts) | bhiyyobhiññataro → bhiyyo bhiññataro (pts)ไม่เคยมี จักไม่มี และย่อมไม่มีสมณะหรือ พราหมณ์ผู้อื่น ซึ่งจะมีปัญญาในทางพระสัมโพธิญาณยิ่งกว่าพระผู้มีพระภาค’
Kiṁ te, sāriputta, ye te ahesuṁ atītamaddhānaṁ arahanto sammāsambuddhā, sabbe te bhagavanto cetasā ceto paricca viditā:
te → kiṁ nu (sya-all, km, pts1ed, mr) | kinte → kinnu (bj: syā, PTS) | te → kiṁ nu (cck: syā. pī. ka.) | kiṁ te → kin nu (pts) | atītamaddhānaṁ → atītam addhānaṁ (pts)สารีบุตร เธอกำหนดรู้พระทัยของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ทุกพระองค์ในอดีตกาลด้วยใจของตนแล้วหรือว่า
‘evaṁsīlā te bhagavanto ahesuṁ itipi, evaṁdhammā evaṁpaññā evaṁvihārī evaṁvimuttā te bhagavanto ahesuṁ itipī’”ti?
itipīti → iti pī ti (bjt) | evaṁsīlā → evaṁ-sīlā (pts) | itipi → iti pi (pts) | evaṁpaññā evaṁvihārī evaṁvimuttā → evaṁ-paññā evaṁ-vihārī evaṁ-vimuttā (pts) | itipīti → iti pīti (pts)‘แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาค เหล่านั้นจึงทรงมีศีลอย่างนี้ แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นจึงทรงมีธรรม อย่างนี้ แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นจึงทรงมีปัญญาอย่างนี้ แม้เพราะ เหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นจึงทรงมีธรรมเป็นเครื่องอยู่อย่างนี้ แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นจึงทรงมีธรรมเป็นเครื่องหลุดพ้นอย่างนี้”
“No hetaṁ, bhante”.
bhante → bhanteti (sya-all) | hetaṁ → h etaṁ (pts)ท่านพระสารีบุตรทูลตอบว่า “หามิได้ พระพุทธเจ้าข้า”
“Kiṁ pana te, sāriputta, ye te bhavissanti anāgatamaddhānaṁ arahanto sammāsambuddhā, sabbe te bhagavanto cetasā ceto paricca viditā:
pana te → kiṁ pana (sya-all, km, pts1ed, mr) | te → (pts) | te → kiṁ pana (cck: syā. pī. ka.) | kiṁ pana → kimpana (bjt) | anāgatamaddhānaṁ → anāgatam addhānaṁ (pts) | sammāsambuddhā → sammā-sambuddhā (pts)“สารีบุตร เธอกำหนดรู้พระทัยของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ทุกพระองค์ในอนาคตกาลด้วยใจของตนแล้วหรือว่า
‘evaṁsīlā te bhagavanto bhavissanti itipi, evaṁdhammā evaṁpaññā evaṁvihārī evaṁvimuttā te bhagavanto bhavissanti itipī’”ti?
evaṁpaññā → evampaññā (bjt) | itipīti → iti pī ti (bjt) | evaṁsīlā → evaṁ-sīlā (pts) | itipi evaṁdhammā evaṁpaññā evaṁvihārī evaṁvimuttā → iti pi evaṁ-dhammā evaṁ-paññā evaṁ-vihārī evaṁ-vimuttā (pts) | itipīti → iti pīti (pts)‘แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มี พระภาคเหล่านั้นจักทรงมีศีลอย่างนี้ แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเหล่านั้น จักทรงมีธรรมอย่างนี้ แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นจักทรงมีปัญญา อย่างนี้ แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นจักทรงมีธรรมเป็นเครื่องอยู่อย่างนี้ แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นจักทรงมีธรรมเป็นเครื่องหลุดพ้นอย่างนี้”
“No hetaṁ, bhante”.
bhante → bhanteti (sya-all) | hetaṁ → h etaṁ (pts)“หามิได้ พระพุทธเจ้าข้า”
“Kiṁ pana te, sāriputta, ahaṁ etarahi arahaṁ sammāsambuddho cetasā ceto paricca vidito:
te → kiṁ pana (bj: syā, PTS) | te → Bm omits; K te ahaṁ. (pts note) | kiṁ pana → kimpana (bjt) | + → sāriputta (th)“สารีบุตร เธอกำหนดรู้ใจเราผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าในบัดนี้ ด้วยใจของตนแล้วหรือว่า
‘evaṁsīlo bhagavā itipi, evaṁdhammo evaṁpañño evaṁvihārī evaṁvimutto bhagavā itipī’”ti?
itipi → iti pi (bjt) | itipīti → iti pī ti (bjt) | evaṁsīlo → evaṁ-sīlo (pts) | itipi evaṁdhammo evaṁpañño evaṁvihārī → iti pi evaṁ-dhammo evaṁ-pañño evaṁ-vihārī (pts) | itipīti → iti pīti (pts)‘แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคทรงมีศีลอย่างนี้ แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคทรงมีธรรมอย่างนี้ แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มี พระภาคทรงมีปัญญาอย่างนี้ แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคทรงมีธรรมเป็นเครื่อง อยู่อย่างนี้ แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคทรงมีธรรมเป็นเครื่องหลุดพ้นอย่างนี้”
“No hetaṁ, bhante”.
bhante → bhanteti (sya-all) | hetaṁ → h etaṁ (pts)“หามิได้ พระพุทธเจ้าข้า”
“Ettha ca hi te, sāriputta, atītānāgatapaccuppannesu arahantesu sammāsambuddhesu cetopariyañāṇaṁ natthi.
ca → (bj) | cetopariyañāṇaṁ → cetopariññāya ñāṇaṁ (sya-all) | ettha ca → etth eva (pts) | hi → ettha ca hi (bj: machasaṁ) | cetopariyañāṇaṁ → cetopariññāyañāṇaṁ (bj: syā) | cetopariyañāṇaṁ → cetopariññāyañāṇaṁ (cck: syā.); cetasā cetopariyāyañāṇaṁ (cck: ka.) | hi → ettheva hi (sya-all: sī.) | ñāṇaṁ → cetopariññāṇaṁ (sya-all: sī.) | hi → Bm ettha carahi; K ettha ca hi. (pts note) | atītānāgatapaccuppannesu → atītānāgata-paccuppannesu (pts) | sammāsambuddhesu cetopariyañāṇaṁ natthi → sammā-sambuddhesu ceto-pariya-ñāṇaṁ n atthi (pts)“สารีบุตร ก็ในเรื่องนี้ เธอไม่มีเจโตปริยญาณ ในพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ทั้งในอดีต อนาคต และปัจจุบัน
Atha kiñcarahi te ayaṁ, sāriputta, uḷārā āsabhī vācā bhāsitā, ekaṁso gahito, sīhanādo nadito:
kiñcarahi → kiñcetarahi (sya-all) | āsabhī vācā → āsabhivācā (sya-all) | carahi → K kiñcetarahi. (pts note) | kiñcarahi → kiñ carahi (pts) | sīhanādo → sīha-nādo (pts)เมื่อเป็นเช่นนั้น บัดนี้ ไฉนเธอกล่าวอาสภิวาจา เธอถือเอาด้านเดียวบันลือสีหนาทว่า
‘evaṁpasanno ahaṁ, bhante, bhagavati; na cāhu na ca bhavissati na cetarahi vijjati añño samaṇo vā brāhmaṇo vā bhagavatā bhiyyobhiññataro yadidaṁ sambodhiyan’”ti?
bhiyyobhiññataro → bhiyyobhiññātaro (sya-all) | bhagavatā → bhagavato (bj: syā) | evaṁpasanno → evaṁ pasanno (bjt, th) | evaṁpasanno → evaṁ-pasanno (pts) | cetarahi → etarahi (pts) | bhiyyobhiññataro → bhiyyo bhiññataro (pts) | sambodhiyanti → sambodhiyan ti (pts)‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เลื่อมใส พระผู้มีพระภาคอย่างนี้ว่า ไม่เคยมี จักไม่มี และย่อมไม่มีสมณะหรือพราหมณ์ผู้อื่น ซึ่งจะมีปัญญาในทางพระสัมโพธิญาณยิ่งกว่าพระผู้มีพระภาค”
“Na kho me, bhante, atītānāgatapaccuppannesu arahantesu sammāsambuddhesu cetopariyañāṇaṁ atthi,
me → panetaṁ (bj) | cetopariyañāṇaṁ → cetopariññāya ñāṇaṁ (sya-all) | atītānāgatapaccuppannesu → atītānāgata-paccuppannesu (pts) | sammāsambuddhesu cetopariyañāṇaṁ → sammā-sambuddhesu ceto-pariya-ñāṇaṁ (pts)ท่านพระสารีบุตรกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถึงแม้ว่า ข้าพระองค์จะไม่มีเจโตปริยญาณในพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งในอดีต อนาคต และปัจจุบัน
api ca me dhammanvayo vidito.
me → me bhante (bj); (pts) | api ca me → apica (sya-all) | + → kho (bjt)แต่ข้าพระองค์ก็รู้วิธีการอนุมาน
Seyyathāpi, bhante, rañño paccantimaṁ nagaraṁ daḷhuddhāpaṁ daḷhapākāratoraṇaṁ ekadvāraṁ,
daḷhuddhāpaṁ → daḷhuddāpaṁ (bj); daḷhadvāraṁ (sya-all) | daḷhuddhāpaṁ daḷhapākāratoraṇaṁ → daḷhuddāpaṁ daḷha pākāratoraṇaṁ (pts) | daḷhuddāpaṁ → daḷahuddhāpaṁ (bj: machasaṁ); daḷahadvāraṁ (bj: syā) | daḷhadvāraṁ → dalhuddāpaṁ (sya-all: sī.) | daḷhuddāpaṁ → K daḷhadvāraṁ. (pts note) | seyyathāpi → seyyathā pi (pts) | daḷhuddhāpaṁ daḷhapākāratoraṇaṁ ekadvāraṁ → daḷhuddāpaṁ daḷha pākāratoraṇaṁ eka-dvāraṁ (pts)เปรียบเหมือนเมืองชายแดนของ พระเจ้าแผ่นดินมีรากฐานมั่นคง มีกำแพงแข็งแรง มีป้อมค่ายแข็งแรง มีประตูเดียว
tatrassa dovāriko paṇḍito viyatto medhāvī aññātānaṁ nivāretā ñātānaṁ pavesetā.
viyatto → byatto (bj) | aññātānaṁ → añātānaṁ (sya-all) | aññātānaṁ → añātānaṁ (bj: syā) | tatrassa → tatr assa (pts)นายประตูของเมืองนั้นเป็นคนเฉลียวฉลาด หลักแหลม ห้ามคนที่ไม่รู้จัก อนุญาตให้ คนที่รู้จักเข้าไปได้
So tassa nagarassa samantā anupariyāyapathaṁ anukkamamāno na passeyya pākārasandhiṁ vā pākāravivaraṁ vā, antamaso biḷāranikkhamanamattampi.
samantā → sāmantā (bj) | biḷāranikkhamanamattampi → biḷāranissakkanamattampi (bj, pts); biḷāranikkhamanamattaṁpi na passeyya (sya-all) | anupariyāyapathaṁ → anucariyāya pathaṁ (sya-all) | sāmantā → samantā (bj: syā) | anupariyāyapathaṁ → anucariyāyapathaṁ (bj: syā) | biḷāranissakkanamattampi → biḷāranikakhamatanamantaṁ (bj: sīmu) | anupariyāyapathaṁ → anucariyāyapathaṁ (cck: syā.) | biḷāranikkhamanamattaṁpi → vilāranissakkanamattampi (sya-all: sī.) | biḷāra-nissakkana-mattam → Bm K nikkhamana. (pts note) | anupariyāyapathaṁ → anupariyāya pathaṁ (pts) | pākārasandhiṁ → pākāra-sandhiṁ (pts) | pākāravivaraṁ → pākāra-vivaraṁ (pts) | biḷāranikkhamanamattampi → biḷāra-nissakkana-mattam pi (pts)เขาเดินสำรวจดูหนทางตามลำดับรอบเมืองนั้น ไม่เห็นรอยต่อ หรือช่องกำแพงโดยที่สุดแม้เพียงที่ที่พอแมวลอดออกได้
Tassa evamassa:
Tassa evamassa → na passeyya tassa evamassa (sya-all, km) | evamassa → na passeyya tassa evamassa (cck: syā.) | evamassa → evam assa (pts)เขาย่อมรู้ว่า
‘ye kho keci oḷārikā pāṇā imaṁ nagaraṁ pavisanti vā nikkhamanti vā, sabbe te imināva dvārena pavisanti vā nikkhamanti vā’ti.
kho → (bj) | va → Scd ca; K omits. (pts note) | imināva → iminā (th) | imināva → iminā va (pts) | vāti → vā ti (pts)‘สัตว์ใหญ่ ทุกชนิดเมื่อจะเข้าหรือออกเมืองนี้ ก็จะเข้าหรือออกทางประตูนี้เท่านั้น’
Evameva kho me, bhante, dhammanvayo vidito:
evameva → evam eva (pts)แม้ฉันใด วิธีการอนุมานก็ฉันนั้นเหมือนกัน ข้าพระองค์ทราบว่า
‘ye te, bhante, ahesuṁ atītamaddhānaṁ arahanto sammāsambuddhā, sabbe te bhagavanto pañca nīvaraṇe pahāya cetaso upakkilese paññāya dubbalīkaraṇe catūsu satipaṭṭhānesu supatiṭṭhitacittā sattabojjhaṅge yathābhūtaṁ bhāvetvā anuttaraṁ sammāsambodhiṁ abhisambujjhiṁsu.
catūsu → catusu (bj, pts) | supatiṭṭhitacittā sattabojjhaṅge → suppatiṭṭhitacittā sattasambojjhaṅge (bj) | sattasambojjhaṅge → bojjhaṅge (bj: machasaṁ) | te → Bm vata. (pts note) | dubbalīkaraṇe → Sc Bm dubbalik-. (pts note) | catusu → Bm K catūsu. (pts note) | pañca nīvaraṇe → pañcanīvaraṇe (bjt) | sattabojjhaṅge → satta bojjhaṅge (th) | atītamaddhānaṁ → atītam addhānaṁ (pts) | sammāsambuddhā → sammā-sambuddhā (pts) | supatiṭṭhitacittā sattabojjhaṅge → supatiṭṭhita-cittā satta bojjhaṅge (pts) | sammāsambodhiṁ → sammā-sambodhiṁ (pts)พระผู้มีพระภาคอรหันต สัมมาสัมพุทธเจ้าทุกพระองค์ในอดีตกาล ทรงละนิวรณ์ ๕ ที่เป็นเครื่องเศร้าหมองใจ ทอนกำลังปัญญา มีพระทัยมั่นคงดีในสติปัฏฐาน ๔ ทรงเจริญโพชฌงค์ ๗ ตาม ความเป็นจริง ตรัสรู้อนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณแล้ว
Yepi te, bhante, bhavissanti anāgatamaddhānaṁ arahanto sammāsambuddhā, sabbe te bhagavanto pañca nīvaraṇe pahāya cetaso upakkilese paññāya dubbalīkaraṇe catūsu satipaṭṭhānesu supatiṭṭhitacittā satta bojjhaṅge yathābhūtaṁ bhāvetvā anuttaraṁ sammāsambodhiṁ abhisambujjhissanti.
sammāsambuddhā → sammāsambuddho (bj) | supatiṭṭhitacittā satta bojjhaṅge → suppatiṭṭhitacittā sattasambojjhaṅge (bj) | catūsu → catusu (pts) | pañca nīvaraṇe → pañcanīvaraṇe (bjt) | yepi → ye pi (pts) | anāgatamaddhānaṁ → anāgataṁ addhānaṁ (pts) | sammāsambuddhā → sammā-sambuddhā (pts) | supatiṭṭhitacittā → supatiṭṭhita-cittā (pts)แม้พระผู้มีพระภาคอรหันต สัมมาสัมพุทธเจ้าทุกพระองค์ในอนาคตกาล ก็จักทรงละนิวรณ์ ๕ ที่เป็นเครื่องเศร้า หมองใจ ทอนกำลังปัญญา มีพระทัยมั่นคงดีในสติปัฏฐาน ๔ ทรงเจริญโพชฌงค์ ๗ ตามความเป็นจริง จักตรัสรู้อนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณ
Bhagavāpi, bhante, etarahi arahaṁ sammāsambuddho pañca nīvaraṇe pahāya cetaso upakkilese paññāya dubbalīkaraṇe catūsu satipaṭṭhānesu supatiṭṭhitacitto satta bojjhaṅge yathābhūtaṁ bhāvetvā anuttaraṁ sammāsambodhiṁ abhisambuddho’”ti.
supatiṭṭhitacitto satta bojjhaṅge → suppatiṭṭhitacitto sattasambojjhaṅge (bj) | catūsu → catusu (pts) | bhagavāpi → bhagavā pi (pts) | sammāsambuddho → sammā-sambuddho (pts) | supatiṭṭhitacitto → supatiṭṭhita-citto (pts) | sammāsambodhiṁ abhisambuddhoti → sammā-sambodhiṁ abhisambuddho ti (pts)แม้พระผู้มีพระภาค อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าในบัดนี้ ก็ทรงละนิวรณ์ ๕ ที่เป็นเครื่องเศร้าหมองใจ ทอนกำลังปัญญา มีพระทัยมั่นคงดีในสติปัฏฐาน ๔ ทรงเจริญโพชฌงค์ ๗ ตาม ความเป็นจริง ตรัสรู้อนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณ พระพุทธเจ้าข้า”
Tatrapi sudaṁ bhagavā nāḷandāyaṁ viharanto pāvārikambavane etadeva bahulaṁ bhikkhūnaṁ dhammiṁ kathaṁ karoti:
nāḷandāyaṁ → nālandāyaṁ (bj) | pāvārikambavane → pāvādikambavane (sya-all) | pi → SS omit, but Bm K have the pi here. See 14. (pts note) | tatrapi → tatra pi (pts) | etadeva → etad eva (pts)ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคเมื่อประทับอยู่ในปาวาริกัมพวัน เขตเมือง นาฬันทา ทรงแสดงธรรมีกถาเป็นอันมากแก่ภิกษุทั้งหลายอย่างนี้ว่า
“iti sīlaṁ, iti samādhi, iti paññā.
iti → itipi (sya-all)“ศีลมีลักษณะ อย่างนี้ สมาธิมีลักษณะอย่างนี้ ปัญญามีลักษณะอย่างนี้
Sīlaparibhāvito samādhi mahapphalo hoti mahānisaṁso.สมาธิอันบุคคลอบรมโดย มีศีลเป็นฐาน ย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก
Samādhiparibhāvitā paññā mahapphalā hoti mahānisaṁsā.
samādhiparibhāvitā → samādhi-paribhāvitā (pts)ปัญญาอันบุคคลอบรมโดยมีสมาธิ เป็นฐาน ย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก
Paññāparibhāvitaṁ cittaṁ sammadeva āsavehi vimuccati, seyyathidaṁ—
seyyathidaṁ → seyyathīdaṁ (th, pts) | paññāparibhāvitaṁ → paññā-paribhāvitaṁ (pts) | sammadeva → sammad eva (pts)จิตอันบุคคลอบรมโดยมีปัญญาเป็นฐาน ย่อมหลุดพ้นโดยชอบจากอาสวะทั้งหลาย คือ
kāmāsavā, bhavāsavā, avijjāsavā”ti.
avijjāsavāti → diṭṭhāsavā avijjāsavā ti (pts)กามาสวะ ภวาสวะ และอวิชชาสวะ”
5. Dussīlaādīnavaโทษของคนทุศีล ๕ ประการ
Atha kho bhagavā nāḷandāyaṁ yathābhirantaṁ viharitvā āyasmantaṁ ānandaṁ āmantesi:
nāḷandāyaṁ → nālandāyaṁ (bj) | atha kho → athakho (th)ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ตามความพอพระทัย ในเมือง นาฬันทา รับสั่งเรียกท่านพระอานนท์มาตรัสว่า
“āyāmānanda, yena pāṭaligāmo tenupasaṅkamissāmā”ti.
tenupasaṅkamissāmāti → tenu pasaṅkamissāmāti (th) | āyāmānanda → āyām ānanda (pts) | tenupasaṅkamissāmāti → ten upasaṁkamissāmāti (pts)“มาเถิด อานนท์ เราจะเข้าไปยัง ปาฏลิคามกัน”
“Evaṁ, bhante”ti kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi.
bhanteti → bhante ti (pts)ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระดำรัสแล้ว
Atha kho bhagavā mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṁ yena pāṭaligāmo tadavasari.
atha kho → athakho (th) | bhikkhusaṅghena → bhikkhusaṁghena (ms2005) | bhikkhusaṅghena → bhikkhu-saṁghena (pts) | tadavasari → tad avasari (pts)พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยภิกษุ สงฆ์หมู่ใหญ่เสด็จไปถึงปาฏลิคาม
Assosuṁ kho pāṭaligāmikā upāsakā: “bhagavā kira pāṭaligāmaṁ anuppatto”ti.
pāṭaligāmikā → pāṭaligāmiyā (bj, sya-all, pts) | anuppattoti → anuppatto ti (bjt, pts)พวกอุบาสกอุบาสิกาชาวปาฏลิคามได้ทราบว่า “พระผู้มีพระภาคเสด็จถึงปาฏลิคาม”
Atha kho pāṭaligāmikā upāsakā yena bhagavā tenupasaṅkamiṁsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdiṁsu. Ekamantaṁ nisinnā kho pāṭaligāmikā upāsakā bhagavantaṁ etadavocuṁ:
pāṭaligāmikā → pāṭaligāmiyā (bj, sya-all, pts) | atha kho pāṭaligāmikā → athakho pāṭaligāmiyā (sya-all) | tenupasaṅkamiṁsu upasaṅkamitvā → ten upasaṁkamiṁsu upasaṁkamitvā (pts) | etadavocuṁ → etad avocuṁ (pts)จึงพากันเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่สมควร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า
“adhivāsetu no, bhante, bhagavā āvasathāgāran”ti.
no → Scd omit. (pts note) | āvasathāgāranti → āvasathāgāran ti (pts)“ข้าแต่ พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคโปรดทรงรับเรือนพักแรมของพวกข้าพระองค์ ด้วยเถิด”
Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena.
tuṇhībhāvena → tuṇhī-bhāvena (pts)พระผู้มีพระภาคทรงรับนิมนต์ด้วยพระอาการดุษณี
Atha kho pāṭaligāmikā upāsakā bhagavato adhivāsanaṁ viditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṁ abhivādetvā padakkhiṇaṁ katvā yena āvasathāgāraṁ tenupasaṅkamiṁsu; upasaṅkamitvā sabbasanthariṁ āvasathāgāraṁ santharitvā āsanāni paññapetvā udakamaṇikaṁ patiṭṭhāpetvā telapadīpaṁ āropetvā yena bhagavā tenupasaṅkamiṁsu, upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ aṭṭhaṁsu. Ekamantaṁ ṭhitā kho pāṭaligāmikā upāsakā bhagavantaṁ etadavocuṁ:
sabbasanthariṁ → sabbasantharitaṁ santhataṁ (sya-all, km); sabbasanthariṁ santhataṁ (mr) | pāṭaligāmikā → pāṭaligāmiyā (bj, sya-all, pts) | paññapetvā → paññāpetvā (bj) | patiṭṭhāpetvā telapadīpaṁ → patiṭṭhapetvā telappadīpaṁ (bj) | atha kho pāṭaligāmikā → athakho pāṭaligāmiyā (sya-all) | paññapetvā udakamaṇikaṁ → paññāpetvā udakamaṇiṁ (pts) | etadavocuṁ sabbasantharisanthataṁ → etad avocuṁ sabbasanthariṁ santhataṁ (pts) | sabbasanthariṁ → sabbasantharitaṁ satthataṁ (cck: syā.); sabbasanthariṁ santhataṁ (cck: ka.) | sabbasantharitaṁ → sabbasanthariṁ (sya-all: sī. yu.) | udaka-maṇiṁ → Bm K Ud. maṇikaṁ; cp. below. (pts note) | uṭṭhāyāsanā → uṭṭhāy āsanā (pts) | tenupasaṅkamiṁsu upasaṅkamitvā sabbasanthariṁ → ten upasaṁkamiṁsu upasaṁkamitvā sabba-santhariṁ (pts) | paññapetvā udakamaṇikaṁ → paññāpetvā udaka-maṇiṁ (pts) | tenupasaṅkamiṁsu upasaṅkamitvā → ten upasaṁkamiṁsu upasaṁkamitvā (pts) | ekamantaṁ → ekamantam (pts) | etadavocuṁ → etad avocuṁ sabba-santhariṁ (pts)พวกอุบาสกอุบาสิกาชาวปาฏลิคาม ทราบอาการที่พระผู้มีพระภาคทรงรับ นิมนต์แล้วจึงลุกจากที่นั่ง ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณเข้าไป ยังเรือนพักแรมแล้ว ปูเครื่องลาดทั่วเรือนพักแรมแล้ว ปูลาดอาสนะ ตั้งหม้อน้ำ ตามประทีปน้ำมันไว้ เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า
“sabbasantharisanthataṁ, bhante, āvasathāgāraṁ, āsanāni paññattāni, udakamaṇiko patiṭṭhāpito, telapadīpo āropito;
sabbasantharisanthataṁ → sabbasattharisanthataṁ (bj); sabbasantharitaṁ santhataṁ (sya-all) | sabbasattharisanthataṁ → sabbasantharitaṁ santhataṁ (bj: syā); sabbasanthariṁ santhataṁ (bj: sīmu) | sabbasantharisanthataṁ → sabbasanthariṁ santhataṁ (cck: sī. syā. pī. ka.) | telapadīpo → telappadīpo (bjt, th, pts) | udakamaṇiko → udaka-maṇiko (pts)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกข้า พระองค์ได้ปูเครื่องลาดทั่วเรือนพักแรมแล้ว ปูลาดอาสนะ ตั้งหม้อน้ำ ตามประทีป น้ำมันไว้แล้ว
yassadāni, bhante, bhagavā kālaṁ maññatī”ti.
maññatīti → maññatī ti (bjt) | yassadāni → yassa dāni (pts)ขอพระองค์จงทรงกำหนดเวลาที่สมควร ณ บัดนี้เถิด พระพุทธเจ้าข้า”
Atha kho bhagavā sāyanhasamayaṁ nivāsetvā pattacīvaramādāya saddhiṁ bhikkhusaṅghena yena āvasathāgāraṁ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā pāde pakkhāletvā āvasathāgāraṁ pavisitvā majjhimaṁ thambhaṁ nissāya puratthābhimukho nisīdi.
sāyanhasamayaṁ → pubbaṇhasamayaṁ (km) | sāyanhasamayaṁ → sāyaṇhasamayaṁ (bj); pubbaṇhasamayaṁ (sya-all); (pts) | sāyanhasamayaṁ → idaṁ padaṁ vinayamahāvagga na dissati (cck note) | puratthābhimukho → puratthimābhimukho (cck: ka.) | Bhagavā → Bm adds sāyaṇha-samaye; K and Ud. add pubbaṇhasamayaṁ. (pts note) | puratthābhimukho → Bm puratthimābhi-, and below. (pts note) | atha kho → athakho (th) | pattacīvaramādāya → pattacīvaraṁ ādāya (th) | bhikkhusaṅghena → bhikkhusaṁghena (ms2005) | pattacīvaramādāya → patta-cīvaraṁ ādāya (pts) | bhikkhusaṅghena → bhikkhu-saṁghena (pts) | tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts)ครั้นในเวลาเช้า พระผู้มีพระภาคทรงครองอันตรวาสกถือบาตรและจีวร พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์เสด็จเข้าไปยังเรือนพักแรม ทรงล้างพระบาทแล้วเสด็จเข้าสู่เรือน พักแรม ประทับนั่งพิงเสากลาง ผินพระพักตร์ไปทางทิศตะวันออก
Bhikkhusaṅghopi kho pāde pakkhāletvā āvasathāgāraṁ pavisitvā pacchimaṁ bhittiṁ nissāya puratthābhimukho nisīdi bhagavantameva purakkhatvā.
bhagavantameva → bhagavantaṁ yeva (bj, sya-all, pts) | pacchimaṁ bhittiṁ → pacchimabhittiṁ (sya-all) | purakkhatvā → purekkhitvā (bj: sīmu) | purakkhatvā → Bm -khitvā, and below. (pts note) | bhagavantameva → bhagavantaññeva (th) | bhikkhusaṅghopi → bhikkhusaṁghopi (ms2005) | bhikkhusaṅghopi → bhikkhu-saṁgho pi (pts)ฝ่ายภิกษุสงฆ์ล้างเท้าแล้ว เข้าสู่เรือนพักแรม นั่งพิงฝาด้านทิศตะวันตก ผินหน้าไปทางทิศตะวันออกอยู่เบื้องพระปฤษฎางค์ของพระผู้มีพระภาค
Pāṭaligāmikāpi kho upāsakā pāde pakkhāletvā āvasathāgāraṁ pavisitvā puratthimaṁ bhittiṁ nissāya pacchimābhimukhā nisīdiṁsu bhagavantameva purakkhatvā.
pāṭaligāmikāpi → pāṭaligāmiyā pi (bj, sya-all, pts) | bhagavantameva → bhagavantaṁ yeva (bj, sya-all, pts) | purakkhatvā → purakkhatvā pāṭaliyāgāmiyānaṁ upāsakānaṁ ovādo (bj) | puratthimaṁ bhittiṁ → puratthimabhittiṁ (sya-all) | pacchimābhimukhā → pacchābhimukhā (pts) | purakkhatvā → purekkhitvā (bj: sīmu) | pacchābhimukhā → Bm pacchimābhi-. (pts note) | pāṭaligāmikāpi → pāṭaligāmiyāpi (th) | bhagavantameva → bhagavantaññeva (th)ส่วนอุบาสกอุบาสิกาชาวปาฏลิคามล้างเท้าแล้ว เข้าสู่เรือนพักแรม นั่งพิงฝา ด้านทิศตะวันออก ผินหน้าไปทางทิศตะวันตกอยู่เบื้องพระพักตร์ของพระผู้มีพระภาค
Atha kho bhagavā pāṭaligāmike upāsake āmantesi:
pāṭaligāmike → pāṭaligāmiye (bj, sya-all, pts) | + → pāṭaliyāgāmiyānaṁ upāsakānaṁ ovādo (bjt) | atha kho → athakho (th)ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาครับสั่งเรียกอุบาสกอุบาสิกาชาวปาฏลิคาม มาตรัสว่า
“pañcime, gahapatayo, ādīnavā dussīlassa sīlavipattiyā.
pañcime → pañc ime (pts) | sīlavipattiyā → sīla-vipattiyā (pts)“คหบดีทั้งหลาย ศีลวิบัติของบุคคลผู้ทุศีล มีโทษ ๕ ประการนี้
Katame pañca?โทษ ๕ ประการ อะไรบ้าง คือ
Idha, gahapatayo, dussīlo sīlavipanno pamādādhikaraṇaṁ mahatiṁ bhogajāniṁ nigacchati.
nigacchati → Bm gacchati. (pts note) | sīlavipanno → sīla-vipanno (pts) | bhogajāniṁ → bhoga-jāniṁ (pts)๑. บุคคลผู้ทุศีล มีศีลวิบัติในโลกนี้ ย่อมถึงความเสื่อมโภคทรัพย์ เป็นอันมาก ซึ่งมีความประมาทเป็นเหตุ
Ayaṁ paṭhamo ādīnavo dussīlassa sīlavipattiyā.
sīlavipattiyā → sīlaṁ vipattiyā (bj) | sīlavipattiyā → sīla-vipattiyā (pts)นี้เป็นโทษประการที่ ๑ แห่งศีลวิบัติของบุคคลผู้ทุศีล
Puna caparaṁ, gahapatayo, dussīlassa sīlavipannassa pāpako kittisaddo abbhuggacchati.
caparaṁ → ca paraṁ (pts) | sīlavipannassa → sīla-vipannassa (pts) | kittisaddo → kitti-saddo (pts)๒. กิตติศัพท์อันชั่วของบุคคลผู้ทุศีล มีศีลวิบัติย่อมกระฉ่อนไป
Ayaṁ dutiyo ādīnavo dussīlassa sīlavipattiyā.
sīlavipattiyā → sīla-vipattiyā (pts)นี้เป็น โทษประการที่ ๒ แห่งศีลวิบัติของบุคคลผู้ทุศีล
Puna caparaṁ, gahapatayo, dussīlo sīlavipanno yaññadeva parisaṁ upasaṅkamati—yadi khattiyaparisaṁ yadi brāhmaṇaparisaṁ yadi gahapatiparisaṁ yadi samaṇaparisaṁ—avisārado upasaṅkamati maṅkubhūto.
caparaṁ → ca paraṁ (pts) | sīlavipanno yaññadeva → sīla-vipanno yaṁ yad eva (pts) | upasaṅkamati → upasaṁkamati (pts) | khattiyaparisaṁ → khattiya-parisaṁ (pts) | brāhmaṇaparisaṁ → brāhmaṇa-parisaṁ (pts) | gahapatiparisaṁ → gahapati-parisaṁ (pts) | samaṇaparisaṁ → samaṇa parisaṁ (pts) | upasaṅkamati maṅkubhūto → upasaṁkamati maṅku-bhūto (pts)๓. บุคคลผู้ทุศีล มีศีลวิบัติจะเข้าไปยังบริษัทใด ๆ จะเป็นขัตติยบริษัท ก็ตาม พราหมณบริษัทก็ตาม คหบดีบริษัทก็ตาม สมณบริษัท ก็ตาม ย่อมไม่แกล้วกล้า เก้อเขินเข้าไป
Ayaṁ tatiyo ādīnavo dussīlassa sīlavipattiyā.
sīlavipattiyā → sīla-vipattiyā (pts)นี้เป็นโทษประการที่ ๓ แห่งศีลวิบัติของบุคคลผู้ทุศีล
Puna caparaṁ, gahapatayo, dussīlo sīlavipanno sammūḷho kālaṁ karoti.
kālaṁ karoti → kālaṅkaroti (my) | caparaṁ → ca paraṁ (pts) | sīlavipanno → sīla-vipanno (pts)๔. บุคคลผู้ทุศีล มีศีลวิบัติ ย่อมหลงลืมสติตาย
Ayaṁ catuttho ādīnavo dussīlassa sīlavipattiyā.
sīlavipattiyā → sūlavipattiyā (pts) | sīlavipattiyā → sūla-vipattiyā (pts)นี้เป็นโทษประการ ที่ ๔ แห่งศีลวิบัติของบุคคลผู้ทุศีล
Puna caparaṁ, gahapatayo, dussīlo sīlavipanno kāyassa bhedā paraṁ maraṇā apāyaṁ duggatiṁ vinipātaṁ nirayaṁ upapajjati.
upapajjati → uppajjati (pts) | uppajjati → Bm K Ud. upap-, and below. (pts note) | paraṁ maraṇā → parammaraṇā (bjt, th) | caparaṁ → ca paraṁ (pts) | sīlavipanno → sīla-vipanno (pts) | paraṁ → param (pts)๕. บุคคลผู้ทุศีล มีศีลวิบัติ หลังจากตายแล้วไปเกิดในอบาย ทุคติ วินิบาต นรก
Ayaṁ pañcamo ādīnavo dussīlassa sīlavipattiyā.นี้เป็นโทษประการที่ ๕ แห่งศีลวิบัติของบุคคลผู้ทุศีล
Ime kho, gahapatayo, pañca ādīnavā dussīlassa sīlavipattiyā.
sīlavipattiyā → sīla-vipattiyā (pts)“คหบดีทั้งหลาย ศีลวิบัติของบุคคลผู้ทุศีล มีโทษ ๕ ประการนี้แล
6. Sīlavantaānisaṁsaอานิสงส์ของคนมีศีล ๕ ประการ
Pañcime, gahapatayo, ānisaṁsā sīlavato sīlasampadāya.
pañcime → pañc ime (pts)คหบดีทั้งหลาย ศีลสมบัติของบุคคลผู้มีศีล มีอานิสงส์ ๕ ประการนี้
Katame pañca?อานิสงส์ ๕ ประการ อะไรบ้าง คือ
Idha, gahapatayo, sīlavā sīlasampanno appamādādhikaraṇaṁ mahantaṁ bhogakkhandhaṁ adhigacchati.
sīlasampanno → sīla-sampanno (pts)๑. บุคคลผู้มีศีล สมบูรณ์ด้วยศีลในโลกนี้ ย่อมมีโภคทรัพย์เป็นอันมาก ซึ่งมีความไม่ประมาทเป็นเหตุ
Ayaṁ paṭhamo ānisaṁso sīlavato sīlasampadāya.
sīlasampadāya → sīla-sampadāya (pts)นี้เป็นอานิสงส์ประการที่ ๑ แห่ง ศีลสมบัติของบุคคลผู้มีศีล
Puna caparaṁ, gahapatayo, sīlavato sīlasampannassa kalyāṇo kittisaddo abbhuggacchati.
caparaṁ → ca paraṁ (pts) | sīlasampannassa → sīla-sampannassa (pts) | kittisaddo → kitti-saddo (pts)๒. กิตติศัพท์อันงามของบุคคลผู้มีศีล สมบูรณ์ด้วยศีล ย่อมขจรไป
Ayaṁ dutiyo ānisaṁso sīlavato sīlasampadāya.
sīlasampadāya → sīla-sampadāya (pts)นี้เป็นอานิสงส์ประการที่ ๒ แห่งศีลสมบัติของบุคคลผู้มีศีล
Puna caparaṁ, gahapatayo, sīlavā sīlasampanno yaññadeva parisaṁ upasaṅkamati—yadi khattiyaparisaṁ yadi brāhmaṇaparisaṁ yadi gahapatiparisaṁ yadi samaṇaparisaṁ visārado upasaṅkamati amaṅkubhūto.
sīlasampanno → sīlasampannā (bj) | caparaṁ → ca paraṁ (pts) | sīlasampanno yaññadeva → sīla-sampanno yaṁ yad eva (pts) | upasaṅkamati → upasaṁkamati (pts) | khattiyaparisaṁ → khattiya-parisaṁ (pts) | brāhmaṇaparisaṁ → brāhmaṇa-parisaṁ (pts) | gahapatiparisaṁ → gahapati-parisaṁ (pts) | samaṇaparisaṁ → samaṇa-parisaṁ (pts) | upasaṅkamati amaṅkubhūto → upasaṁkamati amaṅku-bhūto (pts)๓. บุคคลผู้มีศีล สมบูรณ์ด้วยศีล จะเข้าไปยังบริษัทใด ๆ จะเป็น ขัตติยบริษัทก็ตาม พราหมณบริษัทก็ตาม คหบดีบริษัทก็ตาม สมณบริษัทก็ตาม ย่อมแกล้วกล้า ไม่เก้อเขินเข้าไป
Ayaṁ tatiyo ānisaṁso sīlavato sīlasampadāya.
sīlasampadāya → sīla-sampadāya (pts)นี้เป็น อานิสงส์ประการที่ ๓ แห่งศีลสมบัติของบุคคลผู้มีศีล
Puna caparaṁ, gahapatayo, sīlavā sīlasampanno asammūḷho kālaṁ karoti.
kālaṁ karoti → kālaṅkaroti (my) | caparaṁ → ca paraṁ (pts) | sīlasampanno → sīla-sampanno (pts)๔. บุคคลผู้มีศีล สมบูรณ์ด้วยศีล ย่อมไม่หลงลืมสติตาย
Ayaṁ catuttho ānisaṁso sīlavato sīlasampadāya.
sīlasampadāya → sīla-sampadāya (pts)นี้เป็น อานิสงส์ประการที่ ๔ แห่งศีลสมบัติของบุคคลผู้มีศีล
Puna caparaṁ, gahapatayo, sīlavā sīlasampanno kāyassa bhedā paraṁ maraṇā sugatiṁ saggaṁ lokaṁ upapajjati.
upapajjati → uppajjati (pts) | paraṁ maraṇā → parammaraṇā (bjt, th) | caparaṁ → ca paraṁ (pts) | sīlasampanno → sīla-sampanno (pts) | paraṁ → param (pts)๕. บุคคลผู้มีศีล สมบูรณ์ด้วยศีล หลังจากตายแล้ว ย่อมไปเกิดใน สุคติโลกสวรรค์
Ayaṁ pañcamo ānisaṁso sīlavato sīlasampadāya.
sīlasampadāya → sīla-sampadāya (pts)นี้เป็นอานิสงส์ประการที่ ๕ แห่งศีลสมบัติของ บุคคลผู้มีศีล
Ime kho, gahapatayo, pañca ānisaṁsā sīlavato sīlasampadāyā”ti.คหบดีทั้งหลาย ศีลสมบัติของบุคคลผู้มีศีล มีอานิสงส์ ๕ ประการนี้แล
Atha kho bhagavā pāṭaligāmike upāsake bahudeva rattiṁ dhammiyā kathāya sandassetvā samādapetvā samuttejetvā sampahaṁsetvā uyyojesi:
pāṭaligāmike → pāṭaligāmiye (bj, sya-all, pts) | atha kho → athakho (th) | bahudeva → bahud eva (pts)ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงชี้แจงให้อุบาสกอุบาสิกาชาวปาฏลิคาม เห็นชัด ชวนใจให้อยากรับเอาไปปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจ ให้สดชื่นร่าเริงด้วยธรรมีกถาเกือบตลอดคืน ทรงส่งกลับด้วยพระดำรัสว่า
“abhikkantā kho, gahapatayo, ratti, yassadāni tumhe kālaṁ maññathā”ti.
yassadāni tumhe → yassa dāni (pts) | dāni → Bm K add tumhe. (pts note)“คหบดี ทั้งหลาย ราตรีผ่านไปมากแล้ว ขอท่านทั้งหลายจงกำหนดเวลาที่สมควร ณ บัดนี้เถิด”
“Evaṁ, bhante”ti kho pāṭaligāmikā upāsakā bhagavato paṭissutvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṁ abhivādetvā padakkhiṇaṁ katvā pakkamiṁsu.
pāṭaligāmikā → pāṭaligāmiyā (bj, sya-all, pts) | paṭissutvā → Vin. paṭisuṇitvā. (pts note) | evaṁ bhanteti → evam bhante ti (pts) | uṭṭhāyāsanā → uṭṭhāy āsanā (pts)อุบาสกอุบาสิกาชาวปาฏลิคามทูลรับสนองพระดำรัสแล้วลุกจากที่นั่ง ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณแล้วจากไป
Atha kho bhagavā acirapakkantesu pāṭaligāmikesu upāsakesu suññāgāraṁ pāvisi.
pāṭaligāmikesu → pāṭaligāmiyesu (bj, sya-all, pts) | pāvisi → pāvisi pāṭalīnagaramāpanaṁ (bj) | Pāṭaligāmiyesu → Bm -kesu. (pts note) | atha kho → athakho (th)เมื่ออุบาสกอุบาสิกา ชาวปาฏลิคามเหล่านั้นจากไปไม่นาน พระผู้มีพระภาคเสด็จเข้าไปยังเรือนว่าง
7. Pāṭaliputtanagaramāpanaการสร้างเมืองปาฏลีบุตร
Tena kho pana samayena sunidhavassakārā magadhamahāmattā pāṭaligāme nagaraṁ māpenti vajjīnaṁ paṭibāhāya.
sunidhavassakārā → sunīdhavassakārā (bj, pts) | sunīdhavassakārā → sunīdha vassakārā (bj: machasaṁ) | sunidhavassakārā → sunīdhavassakārā (cck: syā. ka.) | sunidhavassakārā magadhamahāmattā → sunīdha-vassakārā magadha-mahāmattā (pts)สมัยนั้น มหาอำมาตย์สุนีธะและมหาอำมาตย์วัสสการะชาวแคว้นมคธ สร้างเมืองในปาฏลิคามเพื่อป้องกันพวกเจ้าวัชชี
Tena samayena sambahulā devatāyo sahasseva pāṭaligāme vatthūni pariggaṇhanti.
sahasseva → sahassasahasseva (bj udānaṭṭhakathā); sahassasseva (pts1ed, mr); sahassaseva (ṭīkāyaṁ pāṭhantaraṁ) | tena → tena kho pana (bj, sya-all, pts) | sahasseva → sahassass eva (pts) | sahasseva → sahassasseva (cck: sī. pī. ka.); sahassaseva (cck: ṭīkāyaṁ pāṭhantaraṁ); sahassasahasseva (cck: udānaṭṭhakathā) | pana → Bm omits kho pana. Vin. omits From tena to parigaṇhanti, and puts the following sentences into 27. Ud. has them in both . (pts note) | parigaṇhanti → Bm K parigg- and below. (pts note)เทวดาจำนวนมากจับจองที่เป็นพัน ๆ แห่ง ในปาฏลิคาม
Yasmiṁ padese mahesakkhā devatā vatthūni pariggaṇhanti, mahesakkhānaṁ tattha raññaṁ rājamahāmattānaṁ cittāni namanti nivesanāni māpetuṁ.
raññaṁ → Vin. rajūnaṁ thrice. (pts note) | pariggaṇhanti → parigaṇhanti (bjt, pts) | rājamahāmattānaṁ → rāja-mahāmattānaṁ (pts)จิตของพระราชาและราชมหาอำมาตย์ที่มีศักดิ์ใหญ่ ย่อมน้อมไป เพื่อจะสร้างนิเวศน์ในที่ที่เทวดาผู้มีศักดิ์ใหญ่จับจอง
Yasmiṁ padese majjhimā devatā vatthūni pariggaṇhanti, majjhimānaṁ tattha raññaṁ rājamahāmattānaṁ cittāni namanti nivesanāni māpetuṁ.
yasmiṁ → yamhi (sya-all) | pariggaṇhanti → parigaṇhanti (bjt, pts) | rājamahāmattānaṁ → rāja-mahāmattānaṁ (pts)จิตของพระราชาและราช มหาอำมาตย์ที่มีศักดิ์ปานกลาง ย่อมน้อมไปเพื่อจะสร้างนิเวศน์ในที่ที่เทวดาผู้มีศักดิ์ ปานกลางจับจอง
Yasmiṁ padese nīcā devatā vatthūni pariggaṇhanti, nīcānaṁ tattha raññaṁ rājamahāmattānaṁ cittāni namanti nivesanāni māpetuṁ.
yasmiṁ → yamhi (sya-all) | pariggaṇhanti → parigaṇhanti (bjt, pts) | rājamahāmattānaṁ → rāja-mahāmattānaṁ (pts)จิตของพระราชาและราชมหาอำมาตย์ที่มีศักดิ์น้อย ย่อมน้อมไป เพื่อจะสร้างนิเวศน์ในที่ที่เทวดาผู้มีศักดิ์น้อยจับจอง
Addasā kho bhagavā dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena tā devatāyo sahasseva pāṭaligāme vatthūni pariggaṇhantiyo.
devatāyo sahasseva → devatāye sahassasahasseva (bj) | sahasseva → sahassass eva (pts) | sahassasahasseva → sahassasseva (bj: sīmu, PTS); sahasseva (bj: machasaṁ) | atikkanta-mānusakena → Bm mānuss-. (pts note) | pariggaṇhantiyo → parigaṇhantiyo (bjt, pts)พระผู้มีพระภาคทรงเห็นเทวดาจำนวนมากเหล่านั้น พากันจับจองที่เป็น พัน ๆ แห่ง ในปาฏลิคาม ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์เหนือมนุษย์
Atha kho bhagavā rattiyā paccūsasamayaṁ paccuṭṭhāya āyasmantaṁ ānandaṁ āmantesi:
paccūsasamayaṁ → paccūsasamaye (sya-all) | atha kho → athakho (th) | paccūsasamayaṁ → paccūsa samayaṁ (pts)ครั้นในเวลาเช้า เมื่อเสด็จลุกขึ้น รับสั่งเรียกท่านพระอานนท์มาตรัสถามว่า
“Ke nu kho, ānanda, pāṭaligāme nagaraṁ māpentī”ti?
kho → ko nu kho (bj, sya-all, km, pts1ed, mr) | māpentī”ti → māpeti (si); māpetīti (sya-all, km, pts1ed, mr) | ke nu → konu (bj) | ke → ko (sya-all, pts) | māpentīti → māpetīti (sya-all) | māpentīti sunidhavassakārā → māpetīti sunīdhavassakārā (pts) | kho → konukho (bj: sīmu) | māpentī?ti → māpetī (bj: sīmu) | kho → ko nu kho (cck: sī. syā. pī. ka.) | māpentī’’ti → māpetīti (cck: sī. syā. pī. ka.) | Ko → Vin. ke . . . māpentīti. (pts note)“อานนท์ ใครจะสร้าง เมืองในปาฏลิคาม”
“Sunidhavassakārā, bhante, magadhamahāmattā pāṭaligāme nagaraṁ māpenti vajjīnaṁ paṭibāhāyā”ti.
sunidhavassakārā → sunīdhavassakārā (bj) | sunidhavassakārā → sunīdha-vassakārā (pts) | magadhamahāmattā → magadha-mahāmattā (pts)ท่านพระอานนท์ทูลตอบว่า “มหาอำมาตย์สุนีธะและมหาอำมาตย์วัสสการะ ชาวแคว้นมคธกำลังจะสร้างเมืองในปาฏลิคาม เพื่อป้องกันพวกเจ้าวัชชี พระพุทธเจ้าข้า”
“Seyyathāpi, ānanda, devehi tāvatiṁsehi saddhiṁ mantetvā;
saddhiṁ → saddhiṁ sakko (sya-all) | seyyathāpi → seyyathā pi (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “มหาอำมาตย์สุนีธะและมหาอำมาตย์วัสสการะชาว แคว้นมคธ จะสร้างเมืองในปาฏลิคาม เพื่อป้องกันพวกเจ้าวัชชี เหมือนได้ปรึกษา กับพวกเทพชั้นดาวดึงส์แล้ว
evameva kho, ānanda, sunidhavassakārā magadhamahāmattā pāṭaligāme nagaraṁ māpenti vajjīnaṁ paṭibāhāya.
sunidhavassakārā → sunīdhavassakārā (bj, pts) | evameva → evam eva (pts) | sunidhavassakārā magadhamahāmattā → sunīdha-vassakārā magadha-mahāmattā (pts)
Idhāhaṁ, ānanda, addasaṁ dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena sambahulā devatāyo sahasseva pāṭaligāme vatthūni pariggaṇhantiyo.
sahasseva → sahassasahasseva (bj); sahassass eva (pts) | Idhāhaṁ → Scdt Childers imāhaṁ. (pts note) | pariggaṇhantiyo → parigaṇhantiyo (bjt, pts) | atikkantamānusakena → atikkanta-mānusakena (pts)ณ ที่นี้ เราได้เห็นเทวดาจำนวนมากพากันจับจองที่ เป็นพัน ๆ แห่ง ในปาฏลิคาม ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์เหนือมนุษย์
Yasmiṁ, ānanda, padese mahesakkhā devatā vatthūni pariggaṇhanti, mahesakkhānaṁ tattha raññaṁ rājamahāmattānaṁ cittāni namanti nivesanāni māpetuṁ.
yasmiṁ ānanda → yamhi (sya-all) | ānanda → (pts) | pariggaṇhanti → parigaṇhanti (bjt, pts) | rājamahāmattānaṁ → rāja-mahāmattānaṁ (pts)จิตของ พระราชาและราชมหาอำมาตย์ที่มีศักดิ์ใหญ่ ย่อมน้อมไปเพื่อจะสร้างนิเวศน์ในที่ที่ เทวดาผู้มีศักดิ์ใหญ่จับจอง
Yasmiṁ padese majjhimā devatā vatthūni pariggaṇhanti, majjhimānaṁ tattha raññaṁ rājamahāmattānaṁ cittāni namanti nivesanāni māpetuṁ.
yasmiṁ → yamhi (sya-all) | pariggaṇhanti → parigaṇhanti (bjt, pts) | rājamahāmattānaṁ → rāja-mahāmattānaṁ (pts)จิตของพระราชาและราชมหาอำมาตย์ที่มีศักดิ์ปานกลาง ย่อมน้อมไปเพื่อจะสร้างนิเวศน์ในที่ที่เทวดาผู้มีศักดิ์ปานกลางจับจอง
Yasmiṁ padese nīcā devatā vatthūni pariggaṇhanti, nīcānaṁ tattha raññaṁ rājamahāmattānaṁ cittāni namanti nivesanāni māpetuṁ.
yasmiṁ → yamhi (sya-all) | pariggaṇhanti → parigaṇhanti (bjt, pts)จิตของพระราชา และราชมหาอำมาตย์ที่มีศักดิ์น้อย ย่อมน้อมไปเพื่อจะสร้างนิเวศน์ในที่ที่เทวดาผู้มี ศักกดิ์น้อยจับจอง
Yāvatā, ānanda, ariyaṁ āyatanaṁ yāvatā vaṇippatho idaṁ agganagaraṁ bhavissati pāṭaliputtaṁ puṭabhedanaṁ.
vaṇippatho → viṇippatho (sya-all) | vaṇippatho → vaṇipapātho (bj: syā) | vaṇippatho → Sd vanipphato. (pts note) | agganagaraṁ → agga-nagaraṁ (pts) | puṭabhedanaṁ → puṭa-bhedanaṁ (pts)ตราบใดที่ยังเป็นแดนที่อารยชนติดต่อกันอยู่ ตราบใดที่ยังเป็นเส้น ทางค้าขาย ตราบนั้น เมืองปาฏลีบุตรนี้ยังจะเป็นเมืองชั้นเยี่ยม เป็นย่านการค้าอยู่ ต่อไป
Pāṭaliputtassa kho, ānanda, tayo antarāyā bhavissanti—แต่เมืองปาฏลีบุตรนั้นจะมีอันตราย ๓ อย่าง คือ
aggito vā udakato vā mithubhedā vā”ti.
mithubhedā → Sc bhedato; Sd bhedo; Vin. abbhantarato mithubhedā. (pts note) | vāti → vā ti (pts)อันตรายจากไฟ อันตราย จากน้ำ หรืออันตรายจากการแตกความสามัคคี”
Atha kho sunidhavassakārā magadhamahāmattā yena bhagavā tenupasaṅkamiṁsu; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṁ sammodiṁsu,
sunidhavassakārā → sunīdhavassakārā (bj, pts) | atha kho → athakho (th) | sunidhavassakārā magadhamahāmattā → sunīdha-vassakārā magadha-mahāmattā (pts) | tenupasaṅkamiṁsu upasaṅkamitvā → ten upasaṁkamiṁsu upasaṁkamitvā (pts)ต่อมา มหาอำมาตย์สุนีธะและมหาอำมาตย์วัสสการะชาวแคว้นมคธ เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ
sammodanīyaṁ kathaṁ sāraṇīyaṁ vītisāretvā ekamantaṁ aṭṭhaṁsu, ekamantaṁ ṭhitā kho sunidhavassakārā magadhamahāmattā bhagavantaṁ etadavocuṁ:
sāraṇīyaṁ → sārāṇīyaṁ (bj, sya-all, pts) | sunidhavassakārā → sunīdhavassakārā (bj, pts) | sunidhavassakārā magadhamahāmattā → sunīdha-vassakārā magadha-mahāmattā (pts) | etadavocuṁ → etad avocuṁ (pts)ได้สนทนาปราศรัยพอเป็นที่บันเทิงใจ พอเป็นที่ระลึกถึงกันแล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า
“adhivāsetu no bhavaṁ gotamo ajjatanāya bhattaṁ saddhiṁ bhikkhusaṅghenā”ti.
no → no bhante (sya-all) | bhikkhusaṅghenāti → bhikkhusaṁghenāti (ms2005) | bhikkhusaṅghenāti → bhikkhu-saṁghenāti (pts)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอท่านพระโคดมพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ โปรดรับภัตตาหาร ของพวกข้าพระองค์ในวันนี้เถิด”
Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena.
tuṇhībhāvena → tuṇhī-bhāvena (pts)พระผู้มีพระภาคทรงรับนิมนต์ด้วยพระอาการดุษณี
Atha kho sunidhavassakārā magadhamahāmattā bhagavato adhivāsanaṁ viditvā yena sako āvasatho tenupasaṅkamiṁsu; upasaṅkamitvā sake āvasathe paṇītaṁ khādanīyaṁ bhojanīyaṁ paṭiyādāpetvā bhagavato kālaṁ ārocāpesuṁ:
sunidhavassakārā → sunīdhavassakārā (bj, pts) | āvasathe → -2 Vin. omits. (pts note) | atha kho → athakho (th) | sunidhavassakārā magadhamahāmattā → sunīdha-vassakārā magadha-mahāmattā (pts) | tenupasaṅkamiṁsu upasaṅkamitvā → ten upasaṁkamiṁsu upasaṁkamitvā (pts) | khādanīyaṁ bhojanīyaṁ → khādaniyaṁ bhojaniyaṁ (pts)เมื่อมหาอำมาตย์สุนีธะและมหาอำมาตย์วัสสการะชาวแคว้นมคธทราบพระอาการ ที่พระผู้พระภาคทรงรับนิมนต์แล้วจึงเข้าไปยังที่พักของตน สั่งให้จัดเตรียมของขบฉัน อันประณีตไว้ในที่พักของตนแล้วให้คนไปกราบทูลแด่พระผู้มีพระภาคว่า
“kālo, bho gotama, niṭṭhitaṁ bhattan”ti.
bhattanti → bhattan ti (pts)“ได้เวลาแล้ว ภัตตาหารเสร็จแล้ว พระพุทธเจ้าข้า”
Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṁ nivāsetvā pattacīvaramādāya saddhiṁ bhikkhusaṅghena yena sunidhavassakārānaṁ magadhamahāmattānaṁ āvasatho tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi.
pubbaṇhasamayaṁ → pubbanhasamayaṁ (bj) | sunidhavassakārānaṁ → sunīdhavassakārānaṁ (bj, pts) | āvasatho → Vin. parivesanā. (pts note) | nisīdi → Vin. adds saddhiṁ bhikkhusaṁghena. (pts note) | atha kho → athakho (th) | pubbaṇhasamayaṁ → pubbaṇha-samayaṁ (pts) | pattacīvaramādāya → patta-cīvaram ādāya (pts) | bhikkhusaṅghena → bhikkhu-saṁghena (pts) | sunidhavassakārānaṁ magadhamahāmattānaṁ → sunīdha-vassakārānaṁ magadha-mahāmattānaṁ (pts) | tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts)ครั้นในเวลาเช้า พระผู้มีพระภาคทรงครองอันตรวาสกถือบาตรและจีวร พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์เสด็จเข้าไปยังที่พักของมหาอำมาตย์สุนีธะและมหาอำมาตย์ วัสสการะชาวแคว้นมคธ
Atha kho sunidhavassakārā magadhamahāmattā buddhappamukhaṁ bhikkhusaṅghaṁ paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappesuṁ sampavāresuṁ.
sunidhavassakārā → sunīdhavassakārā (bj, pts) | buddhappamukhaṁ → buddhapamukhaṁ (bjt) | atha kho → athakho (th) | bhikkhusaṅghaṁ → bhikkhusaṁghaṁ (ms2005) | sunidhavassakārā magadhamahāmattā buddhappamukhaṁ bhikkhusaṅghaṁ → sunīdha-vassakārā magadha-mahāmattā buddha-pamukhaṁ bhikkhu-saṁghaṁ (pts) | khādanīyena bhojanīyena → khādaniyena bhojaniyena (pts)ประทับนั่งบนพุทธอาสน์ที่ปูลาดไว้แล้ว มหาอำมาตย์ ทั้งสองได้นำของขบฉันอันประณีตประเคนภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าทรงเป็นประธาน
Atha kho sunidhavassakārā magadhamahāmattā bhagavantaṁ bhuttāviṁ onītapattapāṇiṁ aññataraṁ nīcaṁ āsanaṁ gahetvā ekamantaṁ nisīdiṁsu.
sunidhavassakārā → sunīdhavassakārā (bj, pts) | onītapattapāṇiṁ → oṇītapattapāṇiṁ (pts) | atha kho → athakho (th) | sunidhavassakārā → sunīdha-vassakārā (pts) | onītapattapāṇiṁ → oṇīta-patta-pāṇiṁ (pts)ให้อิ่มหนำด้วยมือของตน ๆ เมื่อพระผู้มีพระภาคเสวยเสร็จวางพระหัตถ์จากบาตร มหาอำมาตย์สุนีธะและมหาอำมาตย์วัสสการะชาวแคว้นมคธเลือกที่นั่ง ณ ที่สมควรที่ ใดที่หนึ่งซึ่งต่ำกว่า
Ekamantaṁ nisinne kho sunidhavassakāre magadhamahāmatte bhagavā imāhi gāthāhi anumodi:
sunidhavassakāre → sunīdhavassakāre (bj, pts) | sunidhavassakāre magadhamahāmatte → sunīdha-vassakāre magadha-mahāmatte (pts)พระผู้มีพระภาคทรงอนุโมทนาด้วยพระคาถาเหล่านี้ว่า
“Yasmiṁ padese kappeti, vāsaṁ paṇḍitajātiyo;
paṇḍitajātiyo sīlavantettha → paṇḍitajātiko sīlavant ettha (pts) | paṇḍitajātiyo → paṇḍitajātiko (bj: PTS) | paṇḍita-jātiko → Bm K Vin. Ud. -yo. (pts note)บัณฑิตอยู่ในที่ใด เลี้ยงดูท่านผู้มีศีล Sīlavantettha bhojetvā, saññate brahmacārayo.
sīlavantettha → sīlavant ettha (pts) brahmacārayo → brahmacārino (sya-all, km) | brahmacārayo → brahmacārino (bj: machasaṁ) | brahmacārayo → brahmacārino (cck: syā.) | brahmacārayo → Sd K -riyo; Bm Vin. -riye. (pts note)ผู้สำรวม ประพฤติพรหมจรรย์ ในที่ที่ตนอยู่นั้น พึงอุทิศทักษิณาYā tattha devatā āsuṁ, tāsaṁ dakkhiṇamādise;
āsuṁ → assu (pts) | āsuṁ → asasu (bj: PTS) | assu → Bm K Vin. Ud. āsum. (pts note) dakkhiṇamādise → dakkhiṇam ādise (pts)แก่เหล่าเทวดาผู้สถิตอยู่ในที่นั้น เทวดาเหล่านั้นอันเขาบูชาแล้ว Tā pūjitā pūjayanti, mānitā mānayanti naṁ.
pūjitā pūjayanti → pūjitā pūjayanti naṁ (mr) | pūjayanti → pūjitā pūjayanti naṁ (cck: ka.)ย่อมบูชาตอบ อันเขานับถือแล้ว ย่อมนับถือเขาตอบTato naṁ anukampanti, mātā puttaṁva orasaṁ;
anukampanti → anukampenti (bj: sīmu) | anukampanti → Bm -penti. (pts note) puttaṁva → puttaṁ va (pts)จากนั้นย่อมอนุเคราะห์บัณฑิตนั้นเป็นการตอบแทน ดุจมารดาอนุเคราะห์บุตรผู้เกิดแต่อก Devatānukampito poso, sadā bhadrāni passatī”ti.ดังนั้น ผู้ที่เทวดาอนุเคราะห์แล้ว ย่อมพบเห็นแต่สิ่งที่เจริญทุกเมื่อ”
Atha kho bhagavā sunidhavassakāre magadhamahāmatte imāhi gāthāhi anumoditvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi.
sunidhavassakāre → sunīdhavassakāre (bj, pts) | atha kho → athakho (th) | sunidhavassakāre magadhamahāmatte → sunīdha-vassakāre magadha-mahāmatte (pts) | uṭṭhāyāsanā → uṭṭhāy āsanā (pts)ครั้นทรงอนุโมทนาแก่มหาอำมาตย์สุนีธะและมหาอำมาตย์วัสสการะชาวแคว้น มคธด้วยพระคาถาเหล่านี้ ทรงลุกจากพุทธอาสน์เสด็จจากไป
Tena kho pana samayena sunidhavassakārā magadhamahāmattā bhagavantaṁ piṭṭhito piṭṭhito anubandhā honti:
sunidhavassakārā → sunīdhavassakārā (bj, pts) | anubandhā → anubaddhā (bj, pts) | sunidhavassakārā magadhamahāmattā → sunīdha-vassakārā magadha-mahāmattā (pts)ลำดับนั้น มหาอำมาตย์สุนีธะและมหาอำมาตย์วัสสการะชาวแคว้นมคธ ตามเสด็จพระผู้มีพระภาคไปเบื้องพระปฤษฎางค์ ด้วยคิดว่า
“yenajja samaṇo gotamo dvārena nikkhamissati, taṁ gotamadvāraṁ nāma bhavissati.
yenajja → yen ajja (pts) | gotamadvāraṁ → gotama-dvāraṁ (pts)“ประตูที่ท่านพระสมณ โคดมเสด็จออกไปในวันนี้จะมีชื่อว่าประตูพระโคดม
Yena titthena gaṅgaṁ nadiṁ tarissati, taṁ gotamatitthaṁ nāma bhavissatī”ti.
gaṅgaṁ nadiṁ → gaṅgānadiṁ (sya-all) | nāma → (pts) | nadiṁ → gaṅgānadiṁ (bj: syā) | gaṅgānadiṁ → gaṅgaṁ nadiṁ (sya-all: sī.)ท่าที่พระองค์เสด็จข้ามแม่น้ำ คงคาจะมีชื่อว่าท่าพระโคดม”
Atha kho bhagavā yena dvārena nikkhami, taṁ gotamadvāraṁ nāma ahosi.
ahosi → “gotamatitthaṁ nāma ahosī”ti pāḷiyaṁ na dissati. tathāpa “gotamatitthāvidure” iti mahābodhivaṁsādisu dissate (bj note) | atha kho → athakho (th) | gotamadvāraṁ → gotama-dvāraṁ (pts)ต่อมา ประตูที่พระผู้มีพระภาคเสด็จออกจึงได้มีชื่อว่า ประตูพระโคดม
Atha kho bhagavā yena gaṅgā nadī tenupasaṅkami.
atha kho → athakho (th) | tenupasaṅkami → ten upasaṁkami (pts)คราวนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จเข้าไปใกล้แม่น้ำคงคา
Tena kho pana samayena gaṅgā nadī pūrā hoti samatittikā kākapeyyā.
samatittikā → samātittikā (bj) | samatittikā → Scd tiyā; Bm Vin. -titthikā. (pts note)เวลานั้น แม่น้ำคงคาเต็มเสมอฝั่ง นกกา(ก้ม)ดื่มกินได้
Appekacce manussā nāvaṁ pariyesanti, appekacce uḷumpaṁ pariyesanti, appekacce kullaṁ bandhanti apārā, pāraṁ gantukāmā.
apārā → orā (bj); pārā (sya-all) | apārā pāraṁ → aparāparaṁ (pts) | pāraṁ → pārāpāraṁ (bj: sīmu); apārāpāraṁ (bj: machasaṁ, PTS) | apārā → pārā (cck: sī. syā. ka.); orā (cck: vi. mahāvagga) | pāraṁ → aparāparaṁ. yu. orā pāraṁ (sya-all: sī.) | manussā → Vin. Manussā aññe n. p. aññe u. p. aññe k. b. orā pāraṁ. (pts note) | aparāparaṁ → K pārā pāraṁ, with aparāparaṁ in a note. (pts note) | appekacce → app ekacce (pts) | apārā pāraṁ gantukāmā → aparāparaṁ gantu-kāmā (pts)คนทั้งหลายผู้ปรารถนาจะข้ามฟาก บางพวกเที่ยวหาเรือ บางพวกเที่ยวหาแพ บางพวกผูกทุ่น
Atha kho bhagavā—seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṁ vā bāhaṁ pasāreyya, pasāritaṁ vā bāhaṁ samiñjeyya; evameva—gaṅgāya nadiyā orimatīre antarahito pārimatīre paccuṭṭhāsi saddhiṁ bhikkhusaṅghena.
orimatīre → orime tīre (sya-all) | pārimatīre → pārime tīre (sya-all) | samiñjeyya evameva → sammiñjeyya evam evaṁ (pts) | sammiñjitaṁ → samiñjitaṁ (bj: machasaṁ) | sammiñjeyya → samiñjeyya (bj: machasaṁ) | pārimatīre → K orime t. a. pārime tīre. (pts note) | atha kho → athakho (th) | bhikkhusaṅghena → bhikkhusaṁghena (ms2005) | seyyathāpi → seyyathā pi (pts) | orimatīre → orima-tīre (pts) | bhikkhusaṅghena → bhikkhu-saṁghena (pts)พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ทรง หายไปจากฝั่งนี้แห่งแม่น้ำคงคาไปปรากฏที่ฝั่งโน้น เหมือนบุรุษมีกำลังเหยียดแขนออก หรือคู้แขนเข้าฉะนั้น
Addasā kho bhagavā te manusse appekacce nāvaṁ pariyesante appekacce uḷumpaṁ pariyesante appekacce kullaṁ bandhante apārā pāraṁ gantukāme.
apārā → orā (bj); pārā (sya-all) | apārā pāraṁ → aparāparaṁ (pts) | gantu-kāme → Vin. omits this sentence. (pts note) | appekacce → app ekacce (pts) | apārā pāraṁ gantukāme → aparāparaṁ gantu-kāme (pts)พระผู้มีพระภาคทอดพระเนตรคนเหล่านั้นผู้ปรารถนาจะข้ามฟาก บางพวก เที่ยวหาเรือ บางพวกเที่ยวหาแพ บางพวกผูกทุ่น
Atha kho bhagavā etamatthaṁ viditvā tāyaṁ velāyaṁ imaṁ udānaṁ udānesi:
atha kho → athakho (th) | etamatthaṁ → etam atthaṁ (pts)เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงทราบ ความนั้นแล้ว ทรงเปล่งอุทานในเวลานั้นว่า
“Ye taranti aṇṇavaṁ saraṁ, setuṁ katvāna visajja pallalāni;
aṇṇavaṁ → Sc annāvaṁ. (pts note) katvāna → Bm katvā. (pts note)“คนพวกหนึ่งกำลังสร้างสะพาน ข้ามสระ ใหญ่ โดยมิให้แปดเปื้อนด้วยโคลนตม Kullañhi jano bandhati, tiṇṇā medhāvino janā”ti.
Kullañhi jano bandhati → kullaṁ hi jano pabandhati (bj, pts1ed, mr); kullaṁ jano ca bandhati (sya-all, km) | kullañhi → kullaṁ (sya-all) | jano → jano ca (sya-all) | bandhati → pabandhati (pts) | pabandhati → kullaṁ jano vabandhati (bj: syā) | bandhati → kullaṁ jano ca bandhati (cck: syā.); kullaṁ hi jano pabandhati (cck: sī. pī. ka.) | pabandhati → Sc sambandhati; K kullaṁ jano ca bandhati; Vin. k. hi j. bandhati. (pts note) tiṇṇā → na tiṇṇā (mr) | tiṇṇā → nitiṇṇā, na tiṇṇā (cck: ka.) | tiṇṇā → Bm nittiṇṇā. (pts note) | janā → Sc jātā. (pts note) | janāti → janā ti (pts)ขณะที่คนอีกพวกหนึ่งกำลังผูกทุ่นอยู่ ชนผู้ฉลาดได้ข้ามพ้นไปแล้ว”
Paṭhamabhāṇavāro.
paṭhamabhāṇavāro → paṭhamabhāṇavāraṁ ariyasacca paṭivedhakathā (bjt) | paṭhamabhāṇavāro → paṭhamabhāṇavāraṁ (th)ภาณวารที่ ๑ จบ
8. Ariyasaccakathāเรื่องอริยสัจ ๔ ประการ
Atha kho bhagavā āyasmantaṁ ānandaṁ āmantesi:
atha kho → athakho (th)ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาครับสั่งเรียกท่านพระอานนท์มาตรัสว่า
“āyāmānanda, yena koṭigāmo tenupasaṅkamissāmā”ti.
āyāmānanda → āyām ānanda (pts) | tenupasaṅkamissāmāti → ten upasaṁkamissāmāti (pts)“มาเถิด อานนท์ เราจะเข้าไปยังโกฏิคามกัน”
“Evaṁ, bhante”ti kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi.
bhanteti → bhante ti (pts)ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระดำรัสแล้ว
Atha kho bhagavā mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṁ yena koṭigāmo tadavasari.
atha kho → athakho (th) | bhikkhusaṅghena → bhikkhusaṁghena (ms2005) | bhikkhusaṅghena → bhikkhu-saṁghena (pts) | tadavasari → tad avasari (pts)พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่เสด็จถึงโกฏิคาม
Tatra sudaṁ bhagavā koṭigāme viharati.ประทับอยู่ที่โกฏิคามนั้น
Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi:รับสั่งเรียกภิกษุทั้งหลายมาตรัสว่า
“Catunnaṁ, bhikkhave, ariyasaccānaṁ ananubodhā appaṭivedhā evamidaṁ dīghamaddhānaṁ sandhāvitaṁ saṁsaritaṁ mamañceva tumhākañca.
ariyasaccānaṁ → ariya-saccānaṁ (pts) | evamidaṁ dīghamaddhānaṁ → evam idaṁ dīgham addhānaṁ (pts) | mamañceva tumhākañca → mamañ eva tumhākañ ca (pts)ภิกษุทั้งหลาย เพราะไม่รู้แจ้งแทงตลอดอริยสัจ ๔ ประการ เราและเธอ ทั้งหลายจึงเที่ยวเร่ร่อนไปตลอดกาลยาวนานอย่างนี้
Katamesaṁ catunnaṁ?อริยสัจ ๔ ประการ อะไรบ้าง คือ
Dukkhassa, bhikkhave, ariyasaccassa ananubodhā appaṭivedhā evamidaṁ dīghamaddhānaṁ sandhāvitaṁ saṁsaritaṁ mamañceva tumhākañca.
ariyasaccassa → ariya-saccassa (pts) | evamidaṁ dīghamaddhānaṁ → evam idaṁ dīgham addhānaṁ (pts) | mamañceva tumhākañca → mamañ eva tumhākañ ca (pts)๑. เพราะไม่รู้แจ้งแทงตลอดทุกขอริยสัจ เราและเธอทั้งหลายจึงเที่ยว เร่ร่อนไปตลอดกาลยาวนานอย่างนี้
Dukkhasamudayassa, bhikkhave, ariyasaccassa ananubodhā appaṭivedhā evamidaṁ dīghamaddhānaṁ sandhāvitaṁ saṁsaritaṁ mamañceva tumhākañca.
dukkhasamudayassa → dukkha-samudayassa (pts) | ariyasaccassa → ariya-saccassa (pts) | evamidaṁ dīghamaddhānaṁ → evam idaṁ dīgham addhānaṁ (pts) | mamañceva tumhākañca → mamañ eva tumhākañ ca (pts)๒. เพราะไม่รู้แจ้งแทงตลอดทุกขสมุทยอริยสัจ เราและเธอทั้งหลาย จึงเที่ยวเร่ร่อนไปตลอดกาลยาวนานอย่างนี้
Dukkhanirodhassa, bhikkhave, ariyasaccassa ananubodhā appaṭivedhā evamidaṁ dīghamaddhānaṁ sandhāvitaṁ saṁsaritaṁ mamañceva tumhākañca.๓. เพราะไม่รู้แจ้งแทงตลอดทุกขนิโรธอริยสัจ เราและเธอทั้งหลายจึง เที่ยวเร่ร่อนไปตลอดกาลยาวนานอย่างนี้
Dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya, bhikkhave, ariyasaccassa ananubodhā appaṭivedhā evamidaṁ dīghamaddhānaṁ sandhāvitaṁ saṁsaritaṁ mamañceva tumhākañca.
dukkhanirodhagāminiyā → dukkha-nirodha-gāminiyā (pts) | ariyasaccassa → ariya-saccassa (pts) | evamidaṁ dīghamaddhānaṁ → evam idaṁ dīgham addhānaṁ (pts) | mamañceva tumhākañca → mamañ eva tumhākañ ca (pts)๔. เพราะไม่รู้แจ้งแทงตลอดทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจ เราและ เธอทั้งหลายจึงเที่ยวเร่ร่อนไปตลอดกาลยาวนานอย่างนี้
Tayidaṁ, bhikkhave, dukkhaṁ ariyasaccaṁ anubuddhaṁ paṭividdhaṁ, dukkhasamudayaṁ ariyasaccaṁ anubuddhaṁ paṭividdhaṁ, dukkhanirodhaṁ ariyasaccaṁ anubuddhaṁ paṭividdhaṁ, dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccaṁ anubuddhaṁ paṭividdhaṁ, ucchinnā bhavataṇhā, khīṇā bhavanetti, natthi dāni punabbhavo”ti.
dukkhanirodhaṁ → dukkhanirodho (bj, sya-all) | dukkhasamudayaṁ → dukkhasamudayo (bj, sya-all) | dukkhasamudayo → dukkhasamudayaṁ (bj: sīmu, machasaṁ, PTS) | dukkhanirodho → dukkhanirodhaṁ (bj: sīmu, machasaṁ, PTS) | dukkhasamudayaṁ → dukkhasamudayo (cck: syā.) | dukkhanirodhaṁ → dukkhanirodho (cck: syā.) | natthi dāni → natthidāni (my, bjt, th) | ariyasaccaṁ → ariya-saccaṁ (pts) | dukkhasamudayaṁ → dukkha-samudayaṁ (pts) | dukkhanirodhaṁ ariyasaccaṁ → dukkha-nirodhaṁ ariya-saccaṁ (pts) | dukkhanirodhagāminī → dukkha-nirodhagāminī (pts) | bhavataṇhā → bhava-taṇhā (pts) | bhavanetti natthi → bhava-netti n atthi (pts) | punabbhavoti → punabbhavo ti (pts)ภิกษุทั้งหลาย เราและเธอทั้งหลายได้รู้แจ้งแทงตลอดทุกขอริยสัจ เราและเธอ ทั้งหลายได้รู้แจ้งแทงตลอดทุกขสมุทยอริยสัจ เราและเธอทั้งหลายได้รู้แจ้งแทงตลอด ทุกขนิโรธอริยสัจ เราและเธอทั้งหลายได้รู้แจ้งแทงตลอดทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจ เราและเธอทั้งหลายถอนภวตัณหาได้แล้ว ภวเนตติ สิ้นไปแล้ว บัดนี้ภพใหม่ไม่มีอีก”
Idamavoca bhagavā.
idamavoca → idam avoca (pts)พระผู้มีพระภาคผู้สุคตศาสดาได้ตรัสเวยยากรณภาษิตนี้แล้ว
Idaṁ vatvāna sugato athāparaṁ etadavoca satthā:
vatvā → K vatvāna. 90 No footnote. (pts note) | etadavoca → etad avoca (pts)จึงได้ตรัสคาถา ประพันธ์ต่อไปอีกว่า
“Catunnaṁ ariyasaccānaṁ, yathābhūtaṁ adassanā;
ariyasaccānaṁ → ariya-saccānaṁ (pts)“เพราะไม่เห็นอริยสัจ ๔ ตามความเป็นจริง Saṁsitaṁ dīghamaddhānaṁ, tāsu tāsveva jātisu.
saṁsitaṁ → saṁsaritaṁ (sya-all) | saṁsitaṁ → saṁsaritaṁ (bj: sīmu) | Saṁsitaṁ → Bm K saṁsaritaṁ. (pts note) | dīghamaddhānaṁ → dīgham addhānaṁ (pts) tāsveva → tās eva (pts) | tāsveva → tāyeva (bj: PTS) | eva → Bm K Feer Old. tāsveva. (pts note)เราและเธอทั้งหลาย จึงท่องเที่ยวไป ในชาตินั้น ๆ ตลอดกาลยาวนานTāni etāni diṭṭhāni, bhavanetti samūhatā;
Tāni → Sd bhagavanteti; St bhavanteti. (pts note) bhava-netti → Feer, yāni. (pts note)แต่เพราะได้เห็นอริยสัจ ๔ เราและเธอทั้งหลายจึงถอนภวเนตติได้ Ucchinnaṁ mūlaṁ dukkhassa, natthi dāni punabbhavo”ti.
Ucchinnaṁ → SS ucchinna-. (pts note) ti → = S v. 431 = Vin. i. 231. (pts note) | natthi dāni → natthidāni (bjt, th) | natthi → n atthi (pts) | punabbhavoti → punabbhavo ti (pts)ตัดรากเหง้าแห่งทุกข์ได้เด็ดขาด บัดนี้ภพใหม่ไม่มีอีก”
Tatrapi sudaṁ bhagavā koṭigāme viharanto etadeva bahulaṁ bhikkhūnaṁ dhammiṁ kathaṁ karoti:
karoti → SS here only katheti. See 1. 12; 2. 10, 20. (pts note) | tatrapi → tatra pi (pts) | etadeva → etad eva (pts)ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคเมื่อประทับอยู่ที่โกฏิคาม ทรงแสดงธรรมีกถา เป็นอันมากแก่ภิกษุทั้งหลายอย่างนี้ว่า
“iti sīlaṁ, iti samādhi, iti paññā.“ศีลมีลักษณะอย่างนี้ สมาธิมีลักษณะ อย่างนี้ ปัญญามีลักษณะอย่างนี้
Sīlaparibhāvito samādhi mahapphalo hoti mahānisaṁso.
sīlaparibhāvito → sīla-paribhāvito (pts)สมาธิอันบุคคลอบรมโดยมีศีลเป็นฐาน ย่อมมี ผลมาก มีอานิสงส์มาก
Samādhiparibhāvitā paññā mahapphalā hoti mahānisaṁsā.
samādhiparibhāvitā → samādhi-paribhāvitā (pts)ปัญญาอันบุคคลอบรมโดยมีสมาธิเป็นฐาน ย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก
Paññāparibhāvitaṁ cittaṁ sammadeva āsavehi vimuccati, seyyathidaṁ—
seyyathidaṁ → seyyathīdaṁ (th, pts) | paññāparibhāvitaṁ → paññā-paribhāvitaṁ (pts) | sammadeva → sammad eva (pts)จิตอันบุคคลอบรมโดยมีปัญญาเป็นฐาน ย่อมหลุดพ้นโดยชอบจาก อาสวะทั้งหลาย คือ
kāmāsavā, bhavāsavā, avijjāsavā”ti.
avijjāsavāti → avijjāsavāti dhammādāsa dhammapariyāyo (bj); diṭṭhāsavā avijjāsavā ti (pts) | avijjāsavā”ti → kāmāsavā bhavāsavā diṭṭhāsavā avijjāsavā (bj: PTS) | diṭṭhāsavā → St K omit. (pts note)กามาสวะ ภวาสวะ และอวิชชาสวะ”
9. Anāvattidhammasambodhiparāyaṇaความไม่หวนกลับมาและจะสำเร็จสัมโพธิในวันข้างหน้า
Atha kho bhagavā koṭigāme yathābhirantaṁ viharitvā āyasmantaṁ ānandaṁ āmantesi:
atha kho → athakho (th)ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ตามความพอพระทัยในโกฏิคาม รับสั่งเรียกท่านพระอานนท์มาตรัสว่า
“āyāmānanda, yena nātikā tenupaṅkamissāmā”ti.
nātikā → nādikā (bj, sya-all, km, pts1ed) | nātikā tenupaṅkamissāmāti → nādikā tenupasaṅkamissāmāti (bj, sya-all, pts) | nādikā → nātika (bj: machasaṁ) | nātikā → nādikā (cck: syā. pī.) | nādikā → nātikā (sya-all: sī. yu.) | Nādikā → So all MSS K and Sum. See 6, 7. (pts note) | āyāmānanda → āyām ānanda (pts) | nātikā tenupaṅkamissāmāti → nādikā ten upasaṁkamissāmāti (pts)“มาเถิด อานนท์ เราจะเข้าไปยังนาทิกคามกัน”
“Evaṁ, bhante”ti kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi.
bhanteti → bhante ti (pts)ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระดำรัสแล้ว
Atha kho bhagavā mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṁ yena nātikā tadavasari.
nātikā → nādikā (bj, sya-all) | nātikā tadavasari tatrapi → nādikā tad avasari tatra (pts) | atha kho → athakho (th) | bhikkhusaṅghena → bhikkhusaṁghena (ms2005) | bhikkhusaṅghena → bhikkhu-saṁghena (pts)พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ หมู่ใหญ่เสด็จถึงนาทิกคาม
Tatrapi sudaṁ bhagavā nātike viharati giñjakāvasathe.
nātike → nādike (bj, sya-all, pts) | Tatra → Bm adds pi. (pts note)ประทับอยู่ที่พระตำหนักอิฐ ในนาทิกคาม
Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṁ etadavoca:
atha kho → athakho (th) | tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)ลำดับนั้น ท่านพระอานนท์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาท แล้วนั่ง ณ ที่สมควร ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า
“sāḷho nāma, bhante, bhikkhu nātike kālaṅkato, tassa kā gati, ko abhisamparāyo?
nātike kālaṅkato → nādike kālakato (bj, sya-all, pts) | kālakato → kālaṁkato (bj: machasaṁ) | kālakato → Bm kālaṁ kato, and onwards. (pts note) | abhisamparāyo → Comp. Vin. i. 293. (pts note)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุสาฬหะที่มรณภาพในนาทิกคาม มีคติเป็นอย่างไร มีภพหน้าเป็นอย่างไร
Nandā nāma, bhante, bhikkhunī nātike kālaṅkatā, tassā kā gati, ko abhisamparāyo?
nātike kālaṅkatā → nādike kālakatā (bj, sya-all, pts)ภิกษุณีนันทาที่มรณภาพในนาทิกคาม มีคติเป็นอย่างไร มีภพหน้าเป็นอย่างไร
Sudatto nāma, bhante, upāsako nātike kālaṅkato, tassa kā gati, ko abhisamparāyo?
nātike kālaṅkato → nādike kālakato (bj, sya-all, pts)อุบาสกสุทัตตะที่ดับชีพในนาทิกคาม มีคติเป็นอย่างไร มีภพหน้าเป็นอย่างไร
Sujātā nāma, bhante, upāsikā nātike kālaṅkatā, tassā kā gati, ko abhisamparāyo?
nātike kālaṅkatā → nādike kālakatā (bj, sya-all, pts)อุบาสิกาสุชาดาที่ดับชีพในนาทิกคาม มีคติเป็นอย่างไร มีภพหน้าเป็นอย่างไร
Kukkuṭo nāma, bhante, upāsako nātike kālaṅkato, tassa kā gati, ko abhisamparāyo?
Kukkuṭo → kakudho (bj, sya-all, km, pts1ed) | kukkuṭo nāma → kakudhonāma (bj) | nātike kālaṅkato → nādike kālakato (bj, sya-all, pts) | kukkuṭo → kakudho (sya-all, pts) | kakudhonāma → kukkuṭo (bj: machasaṁ) | Kukkuṭo → kakudho (cck: syā.) | Kakudho → Sct K Kakudho; Sd Kakudo here, but Kakudho in 7; Bm Kukkuṭo (and so below). (pts note)อุบาสกกกุธะที่ดับชีพในนาทิกคาม มีคติเป็นอย่างไร มีภพหน้าเป็นอย่างไร
Kāḷimbo nāma, bhante, upāsako …pe…
Kāḷimbo → kālimbo (bj); kāraḷimbho (sya-all, km); kāliṅgo (pts1ed) | kāḷimbo → kāliṅgo (bj, pts); kāraḷimbho (sya-all) | kāliṅgo → kāḷimbe (bj: machasaṁ); kāraḷimbo (bj: syā) | Kāḷimbo → kāliṅgo (cck: pī.); kāraḷimbo (cck: syā.) | kāraḷimbho → kāliṅgo (sya-all: sī.) | Kāliṅgo → Bm Kālimbo; K Kāraḷimbo (Kāliṅgo as a various reading). So also in 7. (pts note)อุบาสกการฬิมภะ ฯลฯ
nikaṭo nāma, bhante, upāsako …อุบาสกนิกฏะ ฯลฯ
kaṭissaho nāma, bhante, upāsako …
kaṭissaho → kaṭissabho (pts1ed) | kaṭissaho → kaṭissabho (pts) | kaṭissaho → kaṭissabho (cck: sī. pī.)อุบาสกกฏิสสหะ ฯลฯ
tuṭṭho nāma, bhante, upāsako …อุบาสกตุฏฐะ ฯลฯ
santuṭṭho nāma, bhante, upāsako …อุบาสกสันตุฏฐะ ฯลฯ
bhaddo nāma, bhante, upāsako …
bhaddo → bhaṭo (sya-all, km) | bhaddo → bhaṭo (cck: syā.) | bhaṭo → bhaddo (sya-all: sī.) | Bhaddo → K Bhaṭo (Bhaddo as var. read.). (pts note)อุบาสกภฏะ ฯลฯ
subhaddo nāma, bhante, upāsako nātike kālaṅkato, tassa kā gati, ko abhisamparāyo”ti?
subhaddo → subhaṭo (sya-all, km) | nātike kālaṅkato → nādike kālakato (bj, sya-all, pts) | subhaddo → subhaṭo (cck: syā.) | subhaṭo → subhaddo (sya-all: sī.) | Subhaddo → K Subhaṭo (Subhaddo as var. read.). (pts note) | abhisamparāyoti → abhisamparāyo ti (bjt, pts)อุบาสกสุภฏะที่ดับชีพในนาทิกคาม มีคติเป็นอย่างไร มีภพหน้าเป็นอย่างไร"
“Sāḷho, ānanda, bhikkhu āsavānaṁ khayā anāsavaṁ cetovimuttiṁ paññāvimuttiṁ diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsi.
diṭṭheva → diṭṭhe va (th) | cetovimuttiṁ paññāvimuttiṁ diṭṭheva → ceto-vimuttiṁ paññā-vimuttiṁ diṭṭhe va (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “ภิกษุสาฬหะ ทำให้แจ้งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันไม่มีอาสวะ เพราะอาสวะสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงอยู่ในปัจจุบัน
Nandā, ānanda, bhikkhunī pañcannaṁ orambhāgiyānaṁ saṁyojanānaṁ parikkhayā opapātikā tattha parinibbāyinī anāvattidhammā tasmā lokā.
lokā → Scdt insert pe. (pts note) | saṁyojanānaṁ → saññojanānaṁ (bjt, th) | tattha parinibbāyinī → tattha-parinibbāyinī (pts)ภิกษุณีนันทาเป็นโอปปาติกะ เพราะสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ ประการสิ้นไป ปรินิพพานในภพนั้น ไม่หวนกลับมาจากโลกนั้นอีก
Sudatto, ānanda, upāsako tiṇṇaṁ saṁyojanānaṁ parikkhayā rāgadosamohānaṁ tanuttā sakadāgāmī sakideva imaṁ lokaṁ āgantvā dukkhassantaṁ karissati.
saṁyojanānaṁ → saññojanānaṁ (bjt, th) | rāgadosamohānaṁ → rāga-dosa-mohānaṁ (pts) | sakideva → sakid eva (pts) | dukkhassantaṁ → dukkhass antaṁ (pts)อุบาสกสุทัตตะเป็นพระสกทาคามี เพราะสังโยชน์ ๓ ประการสิ้นไป และเพราะ ราคะ โทสะ โมหะเบาบาง มาสู่ภพนี้อีกเพียงครั้งเดียวก็จะทำที่สุดแห่งทุกข์ได้
Sujātā, ānanda, upāsikā tiṇṇaṁ saṁyojanānaṁ parikkhayā sotāpannā avinipātadhammā niyatā sambodhiparāyaṇā.
sambodhiparāyaṇā kukkuṭo → sambodhiparāyanā kakudho (sya-all, pts) | avinipātadhammā → avinipātadhannā (pts) | sambodhiparāyaṇā → parāyanā (cck: sī. syā. pī. ka.) | saṁyojanānaṁ → saññojanānaṁ (bjt, th) | avinipātadhammā → avinipāta-dhannā (pts) | sambodhiparāyaṇā → sambodhi-parāyanā (pts)อุบาสิกาสุชาดาเป็นพระโสดาบัน เพราะสังโยชน์ ๓ ประการสิ้นไป ไม่มีทาง ตกต่ำ มีความแน่นอนที่จะสำเร็จสัมโพธิ ในวันข้างหน้า
Kukkuṭo, ānanda, upāsako pañcannaṁ orambhāgiyānaṁ saṁyojanānaṁ parikkhayā opapātiko tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā.
kukkuṭo → kakudho nāma (bj) | saṁyojanānaṁ → saññojanānaṁ (bjt, th) | tattha parinibbāyī anāvattidhammo → tattha-parinibbāyī anāvatti-dhammo (pts)อุบาสกกกุธะเป็นโอปปาติกะ เพราะสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ ประการสิ้นไป ปรินิพพานในภพนั้น ไม่หวนกลับมาจากโลกนั้นอีก
Kāḷimbo, ānanda, upāsako …pe…
kāḷimbo → kāliṅgo (bj, pts); kāraḷimbho (sya-all)อุบาสกการฬิมภะเป็นโอปปาติกะ เพราะสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ ประการสิ้นไป ปรินิพพานในภพนั้น ไม่หวนกลับมาจากโลกนั้นอีก
nikaṭo, ānanda, upāsako …อุบาสกนิกฏะเป็นโอปปาติกะ เพราะสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ ประการสิ้นไป ปรินิพพานในภพนั้น ไม่หวนกลับมาจากโลกนั้นอีก
kaṭissaho, ānanda, upāsako …
kaṭissaho → kaṭissabho (pts)อุบาสกกฏิสสหะเป็นโอปปาติกะ เพราะสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ ประการสิ้นไป ปรินิพพานในภพนั้น ไม่หวนกลับมาจากโลกนั้นอีก
tuṭṭho, ānanda, upāsako …อุบาสกตุฏฐะเป็นโอปปาติกะ เพราะสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ ประการสิ้นไป ปรินิพพานในภพนั้น ไม่หวนกลับมาจากโลกนั้นอีก
santuṭṭho, ānanda, upāsako …อุบาสกสันตุฏฐะเป็นโอปปาติกะ เพราะสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ ประการสิ้นไป ปรินิพพานในภพนั้น ไม่หวนกลับมาจากโลกนั้นอีก
bhaddo, ānanda, upāsako …
bhaddo → bhaṭo (sya-all)อุบาสกภฏะเป็นโอปปาติกะ เพราะสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ ประการสิ้นไป ปรินิพพานในภพนั้น ไม่หวนกลับมาจากโลกนั้นอีก
subhaddo, ānanda, upāsako pañcannaṁ orambhāgiyānaṁ saṁyojanānaṁ parikkhayā opapātiko tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā.
subhaddo → subhaṭo (sya-all) | saṁyojanānaṁ → saññojanānaṁ (bjt, th) | tattha parinibbāyī anāvattidhammo → tattha-parinibbāyī anāvatti-dhammo (pts)อุบาสกสุภฏะเป็นโอปปาติกะ เพราะสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ ประการสิ้นไป ปรินิพพานในภพนั้น ไม่หวนกลับมาจากโลกนั้นอีก
Paropaññāsaṁ, ānanda, nātike upāsakā kālaṅkatā, pañcannaṁ orambhāgiyānaṁ saṁyojanānaṁ parikkhayā opapātikā tattha parinibbāyino anāvattidhammā tasmā lokā.
nātike → nādike (bj, sya-all, pts) | kālaṅkatā → kālakatā (bj, sya-all, pts) | Paro-paññāsa → Bm -saṁ. (pts note) | saṁyojanānaṁ → saññojanānaṁ (bjt, th) | paropaññāsaṁ → paropaññāsa (th) | tattha parinibbāyino anāvattidhammā → tattha-parinibbāyino anāvatti-dhammā (pts)อุบาสกในนาทิกคามอีก ๕๐ คน ดับชีพแล้วเป็นโอปปาติกะ เพราะสังโยชน์ เบื้องต่ำ ๕ ประการสิ้นไป ปรินิพพานในภพนั้น ไม่หวนกลับมาจากโลกนั้นอีก
Sādhikā navuti, ānanda, nātike upāsakā kālaṅkatā tiṇṇaṁ saṁyojanānaṁ parikkhayā rāgadosamohānaṁ tanuttā sakadāgāmino sakideva imaṁ lokaṁ āgantvā dukkhassantaṁ karissanti.
Sādhikā navuti → chādhikā navuti (sya-all); nādhikā navuti (km) | nātike → nādike (bj, sya-all, pts) | kālaṅkatā → kālakatā (bj, sya-all, pts) | sādhikā → chādhikā (sya-all) | navuti → chādhikā navuti (cck: syā.) | saṁyojanānaṁ → saññojanānaṁ (bjt, th) | rāgadosamohānaṁ → rāga-dosa-mohānaṁ (pts) | sakideva → sakid eva (pts) | dukkhassantaṁ → dukkhass antaṁ (pts)อุบาสกในนาทิกคามอีก ๙๖ คน ดับชีพแล้วเป็นพระสกทาคามี เพราะสังโยชน์ ๓ ประการสิ้นไป และเพราะราคะ โทสะ โมหะเบาบาง มาสู่โลกนี้อีกเพียงครั้งเดียว ก็จะทำที่สุดแห่งทุกข์ได้
Sātirekāni, ānanda, pañcasatāni nātike upāsakā kālaṅkatā, tiṇṇaṁ saṁyojanānaṁ parikkhayā sotāpannā avinipātadhammā niyatā sambodhiparāyaṇā.
Sātirekāni → dasātirekāni (sya-all, km) | pañcasatāni nātike → pañca satāni nādike (bj) | kālaṅkatā → kālakatā (bj, sya-all, pts) | sātirekāni → dasātirekāni (sya-all) | nātike → nādike (sya-all, pts) | sambodhiparāyaṇā → sambodhiparāyanā (sya-all, pts) | avinipātadhammā → avinipātādhammā (pts) | Sātirekāni → dasātirekāni (cck: syā.) | Sātirekāni → K dasātir-. (pts note) | saṁyojanānaṁ → saññojanānaṁ (bjt, th) | avinipātadhammā → avinipātā-dhammā (pts)อุบาสกในนาทิกคามอีก ๕๑๐ คน ดับชีพแล้วเป็นพระโสดาบัน เพราะสังโยชน์ ๓ ประการสิ้นไป ไม่มีทางตกต่ำ มีความแน่นอนที่จะสำเร็จสัมโพธิในวันข้างหน้า
10. Dhammādāsadhammapariyāyaหลักธรรมที่ชื่อว่าแว่นธรรม
Anacchariyaṁ kho panetaṁ, ānanda, yaṁ manussabhūto kālaṁ kareyya.
kālaṁ kareyya tasmiṁyeva kālaṅkate → kālaṁkareyya tasmiñce kālakate (bj) | kālaṁ kareyya → kālaṅkareyya (my) | panetaṁ → pan etaṁ (pts)อานนท์ ข้อที่บุคคลเกิดเป็นมนุษย์แล้วดับชีพนั้น ไม่ใช่เรื่องแปลก
Tasmiṁyeva kālaṅkate tathāgataṁ upasaṅkamitvā etamatthaṁ pucchissatha, vihesā hesā, ānanda, tathāgatassa.
Tasmiṁyeva → tasmiṁ tasmiṁ kho (sya-all, km); tasmiṁ tasmiṁ ce (pts1ed) | hesā → cesā (bj) | tasmiṁyeva kālaṅkate → tasmiṁ tasmiṁ kho kālakate (sya-all) | vihesā hesā → vihesāvesā (sya-all) | Tasmiṁyeva → tasmiṁ tasmiṁ ce (cck: sī. pī.); tasmiṁ tasmiṁ kho (cck: syā.) | ce → Bm yeva; K kho. (pts note) | tasmiṁyeva kālaṅkate → tasmiñce kālakate (bjt)แต่เมื่อผู้นั้น ๆ ดับชีพแล้ว พวกเธอเข้ามาหาตถาคตถามเรื่องนั้น นั่นเป็นการรบกวน ตถาคต ฉะนั้น
Tasmātihānanda, dhammādāsaṁ nāma dhammapariyāyaṁ desessāmi, yena samannāgato ariyasāvako ākaṅkhamāno attanāva attānaṁ byākareyya:
dhammādāsaṁ → dhammadāsaṁ (sya-all) | byākareyya khīṇanirayomhi khīṇatiracchānayoni → vyākareyya khīṇanirayo mhi khīṇatiracchānayoniyo (pts) | attanāva → attanā va (th, pts) | tasmātihānanda → tasmāt ih ānanda (pts) | dhammapariyāyaṁ → dhamma-pariyāyaṁ (pts) | ariyasāvako → ariya-sāvako (pts)เราจะแสดงหลักธรรมที่ชื่อว่าแว่นธรรม เป็นเครื่องมือให้อริยสาวก มีไว้ เมื่อประสงค์ก็จะพึงพยากรณ์ตนได้ด้วยตนเองว่า
‘khīṇanirayomhi khīṇatiracchānayoni khīṇapettivisayo khīṇāpāyaduggativinipāto, sotāpannohamasmi avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo’ti.
sambodhiparāyaṇoti → sambodhiparāyanoti (sya-all, pts) | khīṇatiracchāna-yoniyo → Bm K yoni, and below. (pts note)‘เราหมดสิ้นเหตุที่ให้ไปเกิด ในนรก หมดสิ้นเหตุที่ให้ไปเกิดในกำเนิดสัตว์ดิรัจฉาน หมดสิ้นเหตุที่ให้ไปเกิดใน แดนเปรต หมดสิ้นเหตุที่ให้ไปเกิดในอบาย ทุคติ และวินิบาตแล้ว เราเป็นพระ โสดาบัน ไม่มีทางตกต่ำ มีความแน่นอนที่จะสำเร็จสัมโพธิในวันข้างหน้า’
Katamo ca so, ānanda, dhammādāso dhammapariyāyo, yena samannāgato ariyasāvako ākaṅkhamāno attanāva attānaṁ byākareyya:
ānanda → ānando (pts) | byākareyya khīṇanirayomhi khīṇatiracchānayoni → vyākareyya khīṇamirayo mhi khīṇatiracchānayoniyo (pts) | attanāva → attanā va (th, pts) | ariyasāvako → ariya-sāvako (pts) | byākareyya → vyākareyya khīṇa-mirayo mhi (pts)หลักธรรมที่ชื่อว่าแว่นธรรม เป็นเครื่องมือให้อริยสาวกมีไว้ เมื่อ ประสงค์ ก็จะพึงพยากรณ์ตนได้ด้วยตนเองว่า
‘khīṇanirayomhi khīṇatiracchānayoni khīṇapettivisayo khīṇāpāyaduggativinipāto, sotāpannohamasmi avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo’ti?
sambodhiparāyaṇoti → sambodhiparāyanoti (sya-all) | sambodhiparāyaṇoti idhānanda → sambodhiparāyano ti idh ānanda (pts) | khīṇatiracchānayoni → khīṇatiracchāna yoni (th)‘เราหมดสิ้นเหตุที่ให้ไปเกิดในนรก หมดสิ้นเหตุที่ให้ไปเกิดในกำเนิดสัตว์ดิรัจฉาน หมดสิ้นเหตุที่ให้ไปเกิดในแดน เปรต หมดสิ้นเหตุที่ให้ไปเกิดในอบาย ทุคติ และวินิบาตแล้ว เราเป็นพระ โสดาบัน ไม่มีทางตกต่ำ มีความแน่นอนที่จะสำเร็จสัมโพธิในวันข้างหน้า‘ คือ อะไร
Idhānanda, ariyasāvako buddhe aveccappasādena samannāgato hoti:
idhānanda ariyasāvako → idh ānanda ariya-sāvako (pts)คือ พระอริยสาวกในธรรมวินัยนี้ ๑. ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้าว่า
‘itipi so bhagavā arahaṁ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṁ buddho bhagavā’ti.
itipi → iti pi (pts) | sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno → sammā-sambuddho vijjā-caraṇa-sampanno (pts) | lokavidū → loka-vidū (pts) | purisadammasārathi → purisa-damma-sārathi (pts) | devamanussānaṁ → deva-manussānaṁ (pts) | bhagavāti → bhagavā ti (pts)“แม้ เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ ด้วยพระองค์เองโดยชอบ เพียบพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จ ไปดี รู้แจ้งโลก เป็นสารถีฝึกผู้ที่ควรฝึกได้อย่างยอดเยี่ยม เป็น ศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นพระพุทธเจ้า เป็นพระ ผู้มีพระภาค”
Dhamme aveccappasādena samannāgato hoti:๒. ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรมว่า
‘svākkhāto bhagavatā dhammo sandiṭṭhiko akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṁ veditabbo viññūhī’ti.
opaneyyiko → opanayiko (bj, sya-all, pts) | opanayiko → opaneyyako (bj: machasaṁ) | ehipassiko opaneyyiko → ehi-passiko opanayiko (pts)“พระธรรม เป็นธรรมที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว ผู้ปฏิบัติจะพึงเห็นชัด ด้วยตนเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้า มาในตน อันวิญญูชนพึงรู้เฉพาะตน”
Saṅghe aveccappasādena samannāgato hoti:
saṅghe → saṁghe (ms2005, pts)๓. ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระสงฆ์ว่า
‘suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho, ujuppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho, ñāyappaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho, sāmīcippaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho yadidaṁ cattāri purisayugāni aṭṭha purisapuggalā, esa bhagavato sāvakasaṅgho āhuneyyo pāhuneyyo dakkhiṇeyyo añjalikaraṇīyo anuttaraṁ puññakkhettaṁ lokassā’ti.
pāhuneyyo → pāhuṇeyyo (pts) | pāhuṇeyyo → St K pāhun-. (pts note) | suppaṭipanno → supaṭipanno (bjt, th, pts) | ujuppaṭipanno → ujupaṭipanno (bjt, th) | ñāyappaṭipanno → ñāyapaṭipanno (bjt, th) | sāmīcippaṭipanno → sāmīcipaṭipanno (bjt, th) | sāvakasaṅgho → sāvakasaṁgho (ms2005) | sāvakasaṅgho ujuppaṭipanno → sāvakasaṁgho uju-paṭipanno (pts) | sāvakasaṅgho ñāyappaṭipanno → sāvaka-saṁgho ñāyapaṭipanno (pts) | sāvakasaṅgho sāmīcippaṭipanno → sāvaka-saṁgho sāmīci paṭipanno (pts) | sāvakasaṅgho → sāvaka-saṁgho (pts) | purisayugāni → purisa-yugāni (pts) | purisapuggalā → purisa-puggalā (pts) | añjalikaraṇīyo → añjali-karaṇīyo (pts) | puññakkhettaṁ → puñña-kkhettaṁ (pts)“พระสงฆ์ สาวกของพระผู้มีพระภาค เป็นผู้ปฏิบัติดี ปฏิบัติตรง ปฏิบัติ ถูกต้อง ปฏิบัติสมควร ได้แก่ อริยบุคคล ๔ คู่ คือ ๘ บุคคล พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคนี้ เป็นผู้ควรแก่ของที่เขา นำมาถวาย ควรแก่ของต้อนรับ ควรแก่ทักษิณา ควรแก่การทำอัญชลี เป็นนาบุญอันยอดเยี่ยมของโลก”
Ariyakantehi sīlehi samannāgato hoti akhaṇḍehi acchiddehi asabalehi akammāsehi bhujissehi viññūpasatthehi aparāmaṭṭhehi samādhisaṁvattanikehi.
viññūpasatthehi → viññuppasatthehi (bj, pts) | akhaṇḍehi → K akkh-. (pts note) | bhujissehi → Bm bhūj-. (pts note) | viññuppasatthehi → Bm pasaṭhehi; K viññūpasatthehi. (pts note) | ariyakantehi → ariya-kantehi (pts) | samādhisaṁvattanikehi → samādhi-saṁvattanikehi (pts)๔. ประกอบด้วยศีลที่พระอริยะชอบใจ ที่ไม่ขาด ไม่ทะลุ ไม่ด่าง ไม่พร้อย เป็นไท ท่านผู้รู้สรรเสริญ ไม่ถูกตัณหาและทิฏฐิ ครอบงำ เป็นไปเพื่อสมาธิ
Ayaṁ kho so, ānanda, dhammādāso dhammapariyāyo, yena samannāgato ariyasāvako ākaṅkhamāno attanāva attānaṁ byākareyya:
so → (sya-all) | byākareyya khīṇanirayomhi khīṇatiracchānayoni → vyākareyya khīṇanirayo mhi khīṇatiracchānayoniyo (pts) | attanāva → attanā va (th, pts) | dhammapariyāyo → dhamma-pariyāyo (pts) | ariyasāvako → ariya-sāvako (pts)อานนท์ นี้แล คือหลักธรรมที่ชื่อว่าแว่นธรรมเป็นเครื่องมือให้อริยสาวกมีไว้ เมื่อประสงค์ก็จะพึงพยากรณ์ตนได้ด้วยตนเองว่า
‘khīṇanirayomhi khīṇatiracchānayoni khīṇapettivisayo khīṇāpāyaduggativinipāto, sotāpannohamasmi avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo’”ti.
sambodhiparāyaṇoti → sambodhiparāyanoti (sya-all) | sambodhiparāyaṇoti tatrapi → sambodhiparāyano ti tatra (pts) | khīṇa-tiracchānayoniyo → Bm K yoni. (pts note)‘เราหมดสิ้นเหตุที่ให้ไปเกิดในนรก หมดสิ้นเหตุที่ให้ไปเกิดในกำเนิดสัตว์ดิรัจฉาน หมดสิ้นเหตุที่ให้ไปเกิดในแดนเปรต หมดสิ้นเหตุที่ให้ไปเกิดในอบาย ทุคติ และวินิบาตแล้ว เราเป็นพระโสดาบัน ไม่มีทาง ตกต่ำ มีความแน่นอนที่จะสำเร็จสัมโพธิในวันข้างหน้า’
Tatrapi sudaṁ bhagavā nātike viharanto giñjakāvasathe etadeva bahulaṁ bhikkhūnaṁ dhammiṁ kathaṁ karoti:
nātike → nādike (bj, sya-all, pts) | Tatra → Bm K insert pi. (pts note) | Nādike → Bm Nātike. (pts note) | Giñjakāvasathe → Sd Gijjhak-; St Gijjhañjak-. (pts note) | tatrapi → tatra pi (bjt) | etadeva → etad eva (pts)ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคเมื่อประทับอยู่ในตำหนักอิฐในนาทิกคามนั้น ทรงแสดง ธรรมีกถาเป็นอันมากแก่ภิกษุทั้งหลายอย่างนี้ว่า
“Iti sīlaṁ iti samādhi iti paññā.“ศีลมีลักษณะอย่างนี้ สมาธิมี ลักษณะอย่างนี้ ปัญญามีลักษณะอย่างนี้
Sīlaparibhāvito samādhi mahapphalo hoti mahānisaṁso.สมาธิอันบุคคลอบรมโดยมีศีลเป็นฐาน ย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก
Samādhiparibhāvitā paññā mahapphalā hoti mahānisaṁsā.ปัญญาอันบุคคลอบรมโดยมีสมาธิเป็นฐาน ย่อมมี ผลมาก มีอานิสงส์มาก
Paññāparibhāvitaṁ cittaṁ sammadeva āsavehi vimuccati, seyyathidaṁ—
seyyathidaṁ → seyyathīdaṁ (th)จิตอันบุคคลอบรมโดยมีปัญญาเป็นฐาน ย่อมหลุดพ้น โดยชอบจากอาสวะทั้งหลาย คือ
kāmāsavā, bhavāsavā, avijjāsavā”ti.
avijjāsavāti → avijjāsavāti ambapālivane satipaṭṭhāna desanā (bj); diṭṭhāsavā avijjāsavā ti (pts) | diṭṭhāsavā → St K om. (pts note)กามาสวะ ภวาสวะ และอวิชชาสวะ”
Atha kho bhagavā nātike yathābhirantaṁ viharitvā āyasmantaṁ ānandaṁ āmantesi:
nātike → nādike (bj, sya-all, pts) | + → ambapālivane satipaṭṭhāna desanā (bjt) | atha kho → athakho (th)ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ในนาทิกคาม รับสั่งเรียกท่าน พระอานนท์มาตรัสว่า
“āyāmānanda, yena vesālī tenupasaṅkamissāmā”ti.
vesālī tenupasaṅkamissāmāti → vesāli ten upasaṁkamissāmāti (pts) | āyāmānanda → āyām ānanda (pts)“มาเถิด อานนท์ เราจะเข้าไปยังกรุงเวสาลีกัน”
“Evaṁ, bhante”ti kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi.
bhanteti → bhante ti (pts)ท่านพระ อานนท์ทูลรับสนองพระดำรัสแล้ว
Atha kho bhagavā mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṁ yena vesālī tadavasari.
vesālī tadavasari → vesāli tad avasari (pts) | atha kho → athakho (th) | bhikkhusaṅghena → bhikkhusaṁghena (ms2005) | bhikkhusaṅghena → bhikkhu-saṁghena (pts)พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่
Tatra sudaṁ bhagavā vesāliyaṁ viharati ambapālivane.
ambapālivane → ambapāli-vane (pts)เสด็จถึงกรุงเวสาลี ประทับอยู่ที่อัมพปาลีวัน
Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi:รับสั่งเรียกภิกษุทั้งหลายมาตรัสว่า
“Sato, bhikkhave, bhikkhu vihareyya sampajāno,“ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพึงมีสติสัมปชัญญะ
ayaṁ vo amhākaṁ anusāsanī.
vo → te (sya-all) | vo → Scdt kho; K te. (pts note)นี้เป็นคำพร่ำสอนของเราสำหรับเธอ ทั้งหลาย
Kathañca, bhikkhave, bhikkhu sato hoti?
kathañca → kathañ ca (pts)ภิกษุผู้มีสติ เป็นอย่างไร
Idha, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṁ.
abhijjhādomanassaṁ → abhijjhā-domanassaṁ (pts)คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ๑. พิจารณาเห็นกายในกายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกได้
Vedanāsu vedanānupassī …pe…
vedanānupassī → (pts)๒. พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลายอยู่ ฯลฯ
citte cittānupassī …pe…
cittānupassī → (pts) | + → viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṁ (bjt)๓. พิจารณาเห็นจิตในจิตอยู่ ฯลฯ
dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṁ.๔. พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกได้
Evaṁ kho, bhikkhave, bhikkhu sato hoti.ภิกษุผู้มีสติ เป็นอย่างนี้แล
Kathañca, bhikkhave, bhikkhu sampajāno hoti?
kathañca → kathañ ca (pts)ภิกษุผู้มีสัมปชัญญะ เป็นอย่างไร
Idha, bhikkhave, bhikkhu abhikkante paṭikkante sampajānakārī hoti, ālokite vilokite sampajānakārī hoti, samiñjite pasārite sampajānakārī hoti, saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe sampajānakārī hoti, asite pīte khāyite sāyite sampajānakārī hoti, uccārapassāvakamme sampajānakārī hoti, gate ṭhite nisinne sutte jāgarite bhāsite tuṇhībhāve sampajānakārī hoti.
samiñjite → sammiñjite (bjt, th, pts) | sampajānakārī → sampajāna-kārī (pts) | saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe sampajānakārī → saṁghāṭi-patta-cīvaradhāraṇe sampajāna-kārī (pts) | uccārapassāvakamme → uccāra-passāva-kamme (pts)คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ทำความรู้สึกตัวในการก้าวไป การถอยกลับ ทำความรู้สึกตัวในการแลดู การเหลียวดู ทำความรู้สึกตัวในการคู้เข้า การเหยียดออก ทำความรู้สึกตัวในการครองสังฆาฏิ บาตร และจีวร ทำความรู้สึกตัวในการฉัน การดื่ม การเคี้ยว การลิ้ม ทำความรู้สึกตัวในการถ่ายอุจจาระ ปัสสาวะ ทำความรู้สึกตัวในการเดิน การยืน การนั่ง การนอน การตื่น การพูด การนิ่ง
Evaṁ kho, bhikkhave, bhikkhu sampajāno hoti.ภิกษุผู้มีสัมปชัญญะ เป็นอย่างนี้แล
Sato, bhikkhave, bhikkhu vihareyya sampajāno,ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพึงมีสติสัมปชัญญะอยู่
ayaṁ vo amhākaṁ anusāsanī”ti.
anusāsanīti → anusāsanīti ambapālī ārāmapaṭiggahanaṁ (bj) | vo → te (sya-all) | vo → Sctd kho; K te. (pts note) | anusāsanīti → anusāsanī ti (pts)นี้เป็นคำพร่ำสอนของเราสำหรับ เธอทั้งหลาย”
11. Ambapālīgaṇikāนางอัมพปาลีคณิกา
Assosi kho ambapālī gaṇikā: “bhagavā kira vesāliṁ anuppatto vesāliyaṁ viharati mayhaṁ ambavane”ti.
ambapālī → ampālī (sya-all) | vesāliṁ → vesāliyaṁ (pts) | Vesāliyaṁ → Bm K Vesāliṁ, against Scdt and Ch. (pts note) | ambavaneti → ambavane ti (pts)นางอัมพปาลีคณิกาทราบว่า “พระผู้มีพระภาคเสด็จถึงกรุงเวสาลี ประทับอยู่ที่สวนมะม่วงของเรา”
Atha kho ambapālī gaṇikā bhaddāni bhaddāni yānāni yojāpetvā bhaddaṁ bhaddaṁ yānaṁ abhiruhitvā bhaddehi bhaddehi yānehi vesāliyā niyyāsi. Yena sako ārāmo tena pāyāsi.
atha kho ambapālī → athakho ampālaṁ (sya-all) | bhaddaṁ → (pts) | bhaddaṁ → Bm K add bhaddaṁ. (pts note) | abhiruhitvā → abhirūhitvā (pts)ลำดับนั้น นางอัมพปาลีคณิกาให้จัดเตรียมยาน พาหนะคันงาม ๆ ขึ้นยานพาหนะคันงาม ๆ ออกจากกรุงเวสาลีพร้อมด้วยยานพาหนะ คันงาม ๆ ติดตามอีกหลายคัน
Yāvatikā yānassa bhūmi, yānena gantvā, yānā paccorohitvā pattikāva yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi.
pattikāva → pattikā (th) | pattikāva → pattikā va (pts) | tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts)ตรงไปยังสวนของตน จนสุดทางที่ยานพาหนะ จะเข้าไปได้ ลงจากยานพาหนะเดินเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาท แล้วนั่ง ณ ที่สมควร
Ekamantaṁ nisinnaṁ kho ambapāliṁ gaṇikaṁ bhagavā dhammiyā kathāya sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṁsesi.
ambapāliṁ → ampāliṁ (sya-all)พระผู้มีพระภาคทรงชี้แจงให้นางอัมพปาลีคณิกาเห็นชัด ชวนใจให้อยากรับเอา ไปปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจให้สดชื่นร่าเริงด้วยธรรมีกถา
Atha kho ambapālī gaṇikā bhagavatā dhammiyā kathāya sandassitā samādapitā samuttejitā sampahaṁsitā bhagavantaṁ etadavoca:
atha kho ambapālī → athakho ampālī (sya-all) | ambapālī → ambabāli (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)จากนั้น นางอัมพปาลีคณิกาผู้อันพระผู้มีพระภาคทรงชี้แจงให้เห็นชัด ชวนใจให้ อยากรับเอาไปปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจให้สดชื่นร่าเริงด้วย ธรรมีกถา ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า
“adhivāsetu me, bhante, bhagavā svātanāya bhattaṁ saddhiṁ bhikkhusaṅghenā”ti.
bhikkhusaṅghenāti → bhikkhusaṁghenāti (ms2005) | bhikkhusaṅghenāti → bhikkhu-saṁghenāti (pts)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มี พระภาคพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์โปรดรับภัตตาหารของหม่อมฉันในวันพรุ่งนี้”
Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena.
tuṇhībhāvena → tuṇhī-bhāvena (pts)พระผู้มีพระภาคทรงรับนิมนต์ด้วยพระอาการดุษณี
Atha kho ambapālī gaṇikā bhagavato adhivāsanaṁ viditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṁ abhivādetvā padakkhiṇaṁ katvā pakkāmi.
atha kho ambapālī → athakho ampālī (sya-all) | ambapālī gaṇikā → amba pāligaṇikā (pts) | uṭṭhāyāsanā → uṭṭhāy āsanā (pts)เมื่อนางทราบอาการที่พระผู้มีพระภาคทรงรับนิมนต์แล้ว จึงลุกจากที่นั่ง ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณแล้วจากไป
Assosuṁ kho vesālikā licchavī: “bhagavā kira vesāliṁ anuppatto vesāliyaṁ viharati ambapālivane”ti.
Vesāliṁ → SS Vesāliyaṁ. Comp. vol. i. 87, 111, 127. (pts note) | ambapālivaneti → ambapāli-vane ti (pts)พวกเจ้าลิจฉวีกรุงเวสาลีได้ทราบว่า พระผู้มีพระภาคเสด็จถึงกรุงเวสาลี ประทับอยู่ที่อัมพปาลีวัน
Atha kho te licchavī bhaddāni bhaddāni yānāni yojāpetvā bhaddaṁ bhaddaṁ yānaṁ abhiruhitvā bhaddehi bhaddehi yānehi vesāliyā niyyiṁsu.
bhaddaṁ → (pts) | nīyiṁsu → nīyāyiṁsu (bj: PTS); niyyaṁsu (bj: machasaṁ, syā) | bhaddaṁ → Bm K add bhaddaṁ. (pts note) | niyyiṁsu → Sd niyyaṁsu; St niyyumsu; Bm niyiṁsu. Vin. i. 231 niyyāsuṁ bhagavantaṁ dassanāya. (pts note) | atha kho → athakho (th) | abhiruhitvā → abhirūhitvā (pts)จึงสั่งให้จัดเตรียมยานพาหนะคันงาม ๆ เสด็จขึ้นยานพาหนะ คันงาม ๆ ออกจากกรุงเวสาลีพร้อมด้วยยานพาหนะคันงาม ๆ ตามเสด็จอีกหลายคัน
Tatra ekacce licchavī nīlā honti nīlavaṇṇā nīlavatthā nīlālaṅkārā, ekacce licchavī pītā honti pītavaṇṇā pītavatthā pītālaṅkārā, ekacce licchavī lohitā honti lohitavaṇṇā lohitavatthā lohitālaṅkārā, ekacce licchavī odātā honti odātavaṇṇā odātavatthā odātālaṅkārā.
lohitā → lohitakā (sya-all, pts) | lohitavaṇṇā lohitavatthā lohitālaṅkārā → lohitakavaṇṇā lohitakavatthā lohitakālaṅkārā (sya-all) | lohitā → lohikatā (bj: PTS) | lohitakā → Bm -tā. (pts note) | tatra → tatr (pts) | nīlavaṇṇā nīlavatthā → nīla-vaṇṇā nīla-vatthā (pts) | pītavaṇṇā pītavatthā → pīta-vaṇṇā pīta-vatthā (pts) | lohitavaṇṇā lohitavatthā → lohita-vaṇṇā lohita-vatthā (pts) | odātavaṇṇā → odāta-vaṇṇā (pts)ในบรรดาเจ้าลิจฉวีนั้น บางพวกดำล้วน คือ ใช้สีดำ ทรงผ้าสีดำ ทรงเครื่อง ประดับสีดำ บางพวกเหลืองล้วน คือ ใช้สีเหลือง ทรงผ้าสีเหลือง ทรงเครื่อง ประดับสีเหลือง บางพวกแดงล้วน คือ ใช้สีแดง ทรงผ้าสีแดง ทรงเครื่องประดับ สีแดง บางพวกขาวล้วน คือ ใช้สีขาว ทรงผ้าสีขาว ทรงเครื่องประดับสีขาว
Atha kho ambapālī gaṇikā daharānaṁ daharānaṁ licchavīnaṁ akkhena akkhaṁ cakkena cakkaṁ yugena yugaṁ paṭivaṭṭesi.
paṭivaṭṭesi → pativaṭṭesi (bj) | ambapālī → ambapāli (pts) | pativaṭṭesi → paṭivaṭṭesi (bj: machasaṁ, PTS, syā) | paṭivaṭṭesi → parivattesi (cck: vi. mahāvagga) | yuggaṁ → yuropiyavinayapotthakeyeva īsāya īsaṁ cakkena cakkaṁ yuggena yuggaṁ akkhena akkhanti pālikkamo dissati (sya-all note) | paṭivaṭṭesi → Vin. i. 231, 3 differs in this and the following clauses. (pts note) | atha kho → athakho (th)นางอัมพปาลีคณิกาใช้เพลากระทบเพลา ล้อกระทบล้อ แอกกระทบแอกรถ กับพวกเจ้าลิจฉวีหนุ่ม ๆ
Atha kho te licchavī ambapāliṁ gaṇikaṁ etadavocuṁ:
te → (pts) | atha kho → athakho (th) | etadavocuṁ → etad avocuṁ (pts)พวกเจ้าลิจฉวีตรัสถามว่า
“kiṁ, je ambapāli, daharānaṁ daharānaṁ licchavīnaṁ akkhena akkhaṁ cakkena cakkaṁ yugena yugaṁ paṭivaṭṭesī”ti?
kiṁ je → kiñje (bjt) | paṭivaṭṭesīti → paṭivaṭṭesī ti (bjt) | yugena yugaṁ → yuggena yuggaṁ (th) | kiṁ → kiñ (pts)“อัมพปาลี เหตุไร เธอจึงใช้เพลากระทบเพลา ล้อกระทบล้อ แอกกระทบแอกรถกับพวกเจ้าลิจฉวีหนุ่ม ๆ เล่า”
“Tathā hi pana me, ayyaputtā, bhagavā nimantito svātanāya bhattaṁ saddhiṁ bhikkhusaṅghenā”ti.
bhikkhusaṅghenāti → bhikkhusaṁghenāti (ms2005) | bhikkhusaṅghenāti → bhikkhu-saṁghenāti (pts)นางอัมพปาลีทูลตอบว่า “ข้าแต่พระลูกเจ้า เพราะหม่อมฉันทูลนิมนต์พระผู้มี พระภาคพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ให้ทรงรับภัตตาหารในวันพรุ่งนี้”
“Dehi, je ambapāli, etaṁ bhattaṁ satasahassenā”ti.
etaṁ → ekaṁ (mr) | etaṁ → ekaṁ (cck: ka.) | satasahassenāti → sata-sahassenāti (pts)พวกเจ้าลิจฉวีตรัสว่า “เธอจงให้ภัตตาหารมื้อนี้(แลก)กับเงิน ๑๐๐,๐๐๐ เถิด”
“Sacepi me, ayyaputtā, vesāliṁ sāhāraṁ dassatha, evamahaṁ taṁ bhattaṁ na dassāmī”ti.
evamahaṁ taṁ → evaṁ mahantaṁ (bj, pts1ed); evaṁpi mahantaṁ (sya-all, km) | sacepi → sace hi (sya-all) | ayyaputtā → ayyaputta (pts) | bhattaṁ → esīmpi mahattaṁ (bj: syā) | dassatha → dajjeyyātha (cck: vi. mahāvagga) | taṁ → evampi mahantaṁ (cck: syā.); evaṁ mahantaṁ (cck: sī. pī.) | dassāmī’’ti → neva dajjāhaṁ taṁ bhattanti (cck: vi. mahāvagga) | sacepi → sace pi (pts) | evamahaṁ taṁ → evaṁmahantaṁ (pts)นางอัมพปาลีทูลว่า “แม้พวกท่านจะยกกรุงเวสาลีพร้อมทั้งแว่นแคว้นให้ หม่อมฉัน กระนั้นหม่อมฉันก็ไม่ยอมให้ภัตตาหารมื้อสำคัญ”
Atha kho te licchavī aṅguliṁ phoṭesuṁ:
phoṭesuṁ jitamha → poṭhesuṁ jitamhā (bj) | aṅguliṁ phoṭesuṁ jitamha → aṅgulī poṭhesuṁ jitamhā (sya-all, pts) | aṅguliṁ → aṅgulī (bj: sīmu, PTS) | aṅgulī → Sc -ṭhosuṁ. (pts note) | poṭhesuṁ → Bm aṅguliṁ, and so below 18. (pts note) | atha kho → athakho (th)ทันใดนั้น พวกเจ้าลิจฉวีทรงดีดพระองคุลีพร้อมตรัสว่า
“jitamha vata bho ambakāya, jitamha vata bho ambakāyā”ti.
jitamha → jitamhā (bahūsu) | vata bho ambakāya, jitamha vata bho ambakāyā”ti → (?) | jitamha → jitamhā (bj); vañcit amhā (pts) | ambakāya jitamha → ambapālikāya vañcitamhā (sya-all) | ambakāyāti atha kho → ambapālikāyāti athakho (sya-all) | ambakāya → ambapālikāya (bj: syā) | jitamhā → vañcitamhā (bj: PTS) | jitamha → jitamhā (cck: bahūsu) | ambakāyā’’ti → ‘‘jitamhā vata bho ambapālikāya vañcitamhā vata bho ambapālikāyā’’ti (cck: syā.) | vañcitamhā → parājitamhā (sya-all: sī. yu.) | vañcit → Bm jit'. (pts note) | jitamha → jit amhā (pts)“ท่านทั้งหลาย นางอัมพปาลีชนะพวกเรา นางลวงพวกเรา”
Atha kho te licchavī yena ambapālivanaṁ tena pāyiṁsu.
atha kho → athakho (th) | ambapālivanaṁ → ambapāli-vanaṁ (pts)แล้วเสด็จไปยังอัมพปาลีวัน
Addasā kho bhagavā te licchavī dūratova āgacchante.
dūratova → dūrato va (th, pts)พระผู้มีพระภาคทอดพระเนตรเห็นพวกเจ้าลิจฉวีเสด็จมาแต่ไกล
Disvāna bhikkhū āmantesi:
disvāna → disvā (bjt, pts)จึงรับสั่งเรียก ภิกษุทั้งหลายมาตรัสว่า
“yesaṁ, bhikkhave, bhikkhūnaṁ devā tāvatiṁsā adiṭṭhapubbā, oloketha, bhikkhave, licchaviparisaṁ;
adiṭṭhapubbā → adiṭṭhā (bj, pts) | licchaviparisaṁ apaloketha → licchavīparisaṁ avaloketha (bj) | adiṭṭhā → adiṭṭhapubbā (bj: katthaci) | yesaṁ → yehi (cck: vi. mahāvagga) | adiṭṭhā → K and Vin. i. 232, adiṭṭha-pubbā. Comp. Mahāvastu i. 262; Sum. i. 310; Rockhill 63. (pts note) | licchaviparisaṁ → licchavi-parisaṁ (pts)“ภิกษุทั้งหลาย ผู้ที่ไม่เคยเห็นพวกเทพชั้นดาวดึงส์
apaloketha, bhikkhave, licchaviparisaṁ;
licchaviparisaṁ → licchavīparisaṁ (bj) | apaloketha → avaloketha (sya-all, pts) | avaloketha → apaloketha (bj: sīmu) | licchaviparisaṁ → licchavi-parisaṁ (pts)จงดู พวกเจ้าลิจฉวี
upasaṁharatha, bhikkhave, licchaviparisaṁ—
licchaviparisaṁ → licchavīparisaṁ (bj) | licchaviparisaṁ → licchavi-parisaṁ tāvatiṁsa-parisan (pts)จงเปรียบพวกเจ้าลิจฉวี
tāvatiṁsasadisan”ti.
tāvatiṁsasadisanti → tāvatiṁsaparisan ti (pts) | tāvatiṁsasadisanti → tāvatiṁsā sadisaṁ (bj: sīmu); tāvatiṁsaparisaṁ (bj: PTS)กับพวกเทพชั้นดาวดึงส์”
Atha kho te licchavī yāvatikā yānassa bhūmi, yānena gantvā, yānā paccorohitvā pattikāva yena bhagavā tenupasaṅkamiṁsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdiṁsu.
atha kho → athakho (th) | pattikāva → pattikā va (th, pts) | tenupasaṅkamiṁsu upasaṅkamitvā → ten upasaṁkamiṁsu upasaṁkamitvā (pts)พวกเจ้าลิจฉวีเสด็จไปด้วยยานพาหนะจนสุดทางที่ยานพาหนะจะเข้าไปได้ จึงเสด็จลงจากยานพาหนะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้ว นั่ง ณ ที่สมควร
Ekamantaṁ nisinne kho te licchavī bhagavā dhammiyā kathāya sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṁsesi.พระผู้มีพระภาคทรงชี้แจงให้พวกเจ้าลิจฉวีเห็นชัด ชวนใจให้อยาก รับเอาไปปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจให้สดชื่นร่าเริงด้วยธรรมีกถา
Atha kho te licchavī bhagavatā dhammiyā kathāya sandassitā samādapitā samuttejitā sampahaṁsitā bhagavantaṁ etadavocuṁ:
atha kho → athakho (th) | etadavocuṁ → etad avocuṁ (pts)พวกเจ้าลิจฉวีผู้อันพระผู้มีพระภาคทรงชี้แจงให้เห็นชัด ชวนใจให้อยากรับเอาไปปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจให้สดชื่นร่าเริงด้วยธรรมีกถา ได้กราบทูล พระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า
“adhivāsetu no, bhante, bhagavā svātanāya bhattaṁ saddhiṁ bhikkhusaṅghenā”ti.
bhikkhusaṅghenāti → bhikkhusaṁghenāti (ms2005) | bhikkhusaṅghenāti → bhikkhu (pts)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ โปรดรับภัตตาหารของพวกข้าพระองค์ในวันพรุ่งนี้เถิด”
Atha kho bhagavā te licchavī etadavoca:พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า
“adhivutthaṁ kho me, licchavī, svātanāya ambapāliyā gaṇikāya bhattan”ti.
adhivutthaṁ → adhivāsitaṁ (sya-all, km) | ambapāliyā gaṇikāya → ambapāligaṇikāya (sya-all) | ambapāliyā gaṇikāya bhattanti → ambapāligaṇikāya bhattan ti (pts) | gaṇikāya → ambapāligaṇikāya (bj: sīmu, PTS) | adhivutthaṁ → adhivāsitaṁ (cck: syā.) | bhattanti → adhivuttaṁ. yuropiyavinayapotthake pana adhivutthomhi licchavī svātanāya gaṇikāya bhattantīti pālikkamo dissati (sya-all: sī.) | Ambapāligaṇikāya → Bm -liyā- throughout. (pts note)“เรารับนิมนต์เพื่อฉันภัตตาหารในวันพรุ่งนี้ของนาง อัมพปาลีไว้แล้ว”
Atha kho te licchavī aṅguliṁ phoṭesuṁ:
phoṭesuṁ jitamha → poṭhesuṁ jitamhā (bj) | aṅguliṁ phoṭesuṁ jitamha → aṅgulī poṭhesuṁ jitamhā (sya-all, pts) | atha kho → athakho (th)พวกเจ้าลิจฉวีทรงดีดพระองคุลีพร้อมตรัสว่า
“jitamha vata bho ambakāya, jitamha vata bho ambakāyā”ti.
jitamha → jitamhā (bj); vañcit amhā (pts) | ambakāya jitamha → ambapālikāya vañcitamhā (sya-all) | ambakāyāti atha kho → ambapālikāyāti athakho (sya-all) | ambakāyāti → ambakāyā ti (bjt) | jitamha → jit amhā (pts)“นางอัมพปาลีชนะพวกเรา นางลวงพวกเรา”
Atha kho te licchavī bhagavato bhāsitaṁ abhinanditvā anumoditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṁ abhivādetvā padakkhiṇaṁ katvā pakkamiṁsu.
atha kho → athakho (th) | uṭṭhāyāsanā → uṭṭhāy āsanā (pts)จากนั้น พวกเจ้าลิจฉวีต่างชื่นชมยินดีพระภาษิตของพระผู้มี พระภาค เสด็จลุกจากที่ประทับ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณ แล้วจากไป
Atha kho ambapālī gaṇikā tassā rattiyā accayena sake ārāme paṇītaṁ khādanīyaṁ bhojanīyaṁ paṭiyādāpetvā bhagavato kālaṁ ārocāpesi:
ambapālī → ambapāli (pts) | atha kho → athakho (th) | khādanīyaṁ bhojanīyaṁ → khādaniyaṁ bhojaniyaṁ (pts)ครั้นคืนนั้นผ่านไป นางอัมพปาลีคณิกา สั่งให้จัดเตรียมของขบฉัน อันประณีตไว้ในสวนของตน ให้คนไปกราบทูลเวลาแด่พระผู้มีพระภาคว่า
“kālo, bhante, niṭṭhitaṁ bhattan”ti.
bhattanti → bhattan ti (pts)“ได้เวลาแล้ว ภัตตาหารเสร็จแล้ว พระพุทธเจ้าข้า”
Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṁ nivāsetvā pattacīvaramādāya saddhiṁ bhikkhusaṅghena yena ambapāliyā gaṇikāya nivesanaṁ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi.
ambapāliyā gaṇikāya nivesanaṁ → ambapāligaṇikāya parivesanaṁ (sya-all) | ambapāliyā gaṇikāya nivesanaṁ tenupasaṅkami → ambapāligaṇikāya parivesanā ten upasaṁkami (pts) | parivesanā → Bm nivesanaṁ; K parivesanaṁ. (pts note) | atha kho → athakho (th) | pattacīvaramādāya → pattacīvaraṁ ādāya (th) | bhikkhusaṅghena → bhikkhusaṁghena (ms2005) | pubbaṇhasamayaṁ → pubbaṇha-samayaṁ (pts) | pattacīvaramādāya → patta cīvaraṁ ādāya (pts) | bhikkhusaṅghena → bhikkhu-saṁghena (pts) | ambapāliyā gaṇikāya nivesanaṁ tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → ambapāli-gaṇikāya parivesanā ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts)ตอนเช้า พระผู้มีพระภาคทรงครองอันตรวาสกถือบาตรและจีวร พร้อมด้วย ภิกษุสงฆ์เสด็จเข้าไปยังที่พักของนางอัมพปาลีคณิกา ประทับบนพุทธอาสน์ที่ปูลาด ไว้แล้ว
Atha kho ambapālī gaṇikā buddhappamukhaṁ bhikkhusaṅghaṁ paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappesi sampavāresi.
ambapālī → ambapāli (pts) | buddhappamukhaṁ → buddhapamukhaṁ (bjt) | atha kho → athakho (th) | bhikkhusaṅghaṁ → bhikkhusaṁghaṁ (ms2005) | buddhappamukhaṁ bhikkhusaṅghaṁ → buddha-pamukhaṁ bhikkhu-saṁghaṁ (pts) | khādanīyena bhojanīyena → khādaniyena bhojaniyena (pts)นางอัมพปาลีคณิกาได้นำของขบฉันอันประณีตประเคนภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้า เป็นประธานให้อิ่มหนำด้วยมือตนเอง
Atha kho ambapālī gaṇikā bhagavantaṁ bhuttāviṁ onītapattapāṇiṁ aññataraṁ nīcaṁ āsanaṁ gahetvā ekamantaṁ nisīdi.
ambapālī → ambapāli (pts) | onītapattapāṇiṁ → oṇītapattapāṇiṁ (pts) | atha kho → athakho (th) | onītapattapāṇiṁ → oṇīta-patta-pāṇiṁ (pts)เมื่อพระผู้มีพระภาคเสวยเสร็จวางพระหัตถ์ จากบาตร นางอัมพปาลีคณิกาจึงเลือกนั่ง ณ ที่สมควรที่ใดที่หนึ่งซึ่งต่ำกว่า
Ekamantaṁ nisinnā kho ambapālī gaṇikā bhagavantaṁ etadavoca:
ambapālī gaṇikā → ambapāligaṇikā (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า
“imāhaṁ, bhante, ārāmaṁ buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa dammī”ti.
ārāmaṁ → Vin. i. 233 Ambapālivanaṁ(!). (pts note) | buddhappamukhassa → buddhapamukhassa (bjt) | bhikkhusaṅghassa → bhikkhusaṁghassa (ms2005) | buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa → buddha-pamukhassa bhikkhu-saṁghassa (pts)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หม่อมฉันขอมอบถวาย สวนแห่งนี้แด่ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าทรงเป็นประธาน”
Paṭiggahesi bhagavā ārāmaṁ.พระผู้มีพระภาคทรงรับสวนแล้ว
Atha kho bhagavā ambapāliṁ gaṇikaṁ dhammiyā kathāya sandassetvā samādapetvā samuttejetvā sampahaṁsetvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi.
ambapāliṁ gaṇikaṁ → ambapāligaṇikaṁ (pts) | atha kho → athakho (th) | ambapāliṁ gaṇikaṁ → ambapāli-gaṇikaṁ (pts) | uṭṭhāyāsanā → uṭṭhāy āsanā (pts)จึงทรงชี้แจงให้นางอัมพปาลีคณิกาเห็นชัด ชวนใจให้อยากรับเอาไปปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจให้สดชื่น ร่าเริงด้วยธรรมีกถาแล้ว ทรงลุกจากพุทธอาสน์เสด็จจากไป
Tatrapi sudaṁ bhagavā vesāliyaṁ viharanto ambapālivane etadeva bahulaṁ bhikkhūnaṁ dhammiṁ kathaṁ karoti:
pi → Sd K om. (pts note) | tatrapi → tatra (th) | tatrapi → tatra pi (pts) | ambapālivane etadeva → ambapāli-vane etad eva (pts)ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่อัมพปาลีวัน เขตกรุงเวสาลี ทรงแสดง ธรรมีกถาเป็นอันมากแก่ภิกษุทั้งหลายอย่างนี้ว่า
“iti sīlaṁ, iti samādhi, iti paññā.“ศีลมีลักษณะอย่างนี้ สมาธิมี ลักษณะอย่างนี้ ปัญญามีลักษณะอย่างนี้
Sīlaparibhāvito samādhi mahapphalo hoti mahānisaṁso.สมาธิอันบุคคลอบรมโดยมีศีลเป็นฐาน ย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก
Samādhiparibhāvitā paññā mahapphalā hoti mahānisaṁsā.
samādhiparibhāvitā → samādhi-paribhāvitā (pts)ปัญญาอันบุคคลอบรมโดยมีสมาธิเป็นฐาน ย่อมมี ผลมาก มีอานิสงส์มาก
Paññāparibhāvitaṁ cittaṁ sammadeva āsavehi vimuccati, seyyathidaṁ—
seyyathidaṁ → seyyathīdaṁ (th, pts) | paññāparibhāvitaṁ → paññā-paribhāvitaṁ (pts) | sammadeva → sammad eva (pts)จิตอันบุคคลอบรมโดยมีปัญญาเป็นฐาน ย่อมหลุดพ้น โดยชอบจากอาสวะทั้งหลาย คือ
kāmāsavā, bhavāsavā, avijjāsavā”ti.
avijjāsavāti → avijjāsavāti beluvagāme jīvita saṅkhāra adhiṭṭhānaṁ (bj); diṭṭhāsavā avijjāsavā ti (pts) | diṭṭhāsavā → K omits. (pts note)กามาสวะ ภวาสวะ และอวิชชาสวะ”
12. Veḷuvagāmavassūpagamanaทรงเข้าจำพรรษาในเวฬุวคาม
Atha kho bhagavā ambapālivane yathābhirantaṁ viharitvā āyasmantaṁ ānandaṁ āmantesi:
atha kho → athakho (th) | ambapālivane → ambapāli-vane (pts)ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ตามความพอพระทัย ในอัมพ ปาลีวันแล้ว รับสั่งเรียกท่านพระอานนท์มาตรัสว่า
“āyāmānanda, yena veḷuvagāmako tenupasaṅkamissāmā”ti.
veḷuvagāmako → beluvagāmako (bj, pts1ed) | veḷuvagāmako tenupasaṅkamissāmāti → beluvagāmako ten upasaṁkamissāmāti (pts) | beluvagāmako → veḷuvagāmako (bj: machasaṁ) | veḷuvagāmako → beḷuvagāmako (cck: sī. pī.) | Beluva-gāmako → Bm K Veḷuva-(and below). (pts note) | āyāmānanda → āyām ānanda (pts) | veḷuvagāmako tenupasaṅkamissāmāti → beluva-gāmako ten upasaṁkamissāmāti (pts)“มาเถิด อานนท์ เราจะไป ยังเวฬุวคามกัน”
“Evaṁ, bhante”ti kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi.
bhanteti → bhante ti (pts)ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระดำรัสแล้ว
Atha kho bhagavā mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṁ yena veḷuvagāmako tadavasari.
veḷuvagāmako → beluvagāmako (bj) | veḷuvagāmako tadavasari → beluvagāmako tad avasari (pts) | atha kho → athakho (th) | bhikkhusaṅghena → bhikkhusaṁghena (ms2005) | bhikkhusaṅghena → bhikkhu-saṁghena (pts) | veḷuvagāmako tadavasari → beluva-gāmako tad avasari (pts)พระผู้มีพระภาค พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่เสด็จถึงเวฬุวคาม
Tatra sudaṁ bhagavā veḷuvagāmake viharati.
veḷuvagāmake → beluvagāmake (bj, pts) | veḷuvagāmake → beluva-gāmake (pts)ประทับอยู่ในเวฬุวคามนั้น
Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi:รับสั่ง เรียกภิกษุทั้งหลายมาตรัสว่า
“etha tumhe, bhikkhave, samantā vesāliṁ yathāmittaṁ yathāsandiṭṭhaṁ yathāsambhattaṁ vassaṁ upetha.
vassaṁ upetha → upagacchatha (sya-all, km) | upetha → upagacchatha (bj: syā) | upetha → upagacchatha (cck: syā.) | yathāmittaṁ → yathākhittaṁ (sya-all: sī.) | Vesāliṁ → Scd -liyaṁ; Feer -liyā. (pts note) | yathāmittaṁ → Sc mattaṁ, and below, Sdt khittaṁ and below. K yathāmittam in text, yathākhittam in note. (pts note) | yathāsandiṭṭhaṁ yathāsambhattaṁ → yathā-sandiṭṭhaṁ yathā-sambhattaṁ (pts)“มาเถิด ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงจำพรรษารอบกรุง เวสาลีตามที่ที่มีเพื่อน ตามที่ที่มีคนเคยพบเห็นกัน
Ahaṁ pana idheva veḷuvagāmake vassaṁ upagacchāmī”ti.
veḷuvagāmake → beluvagāmake (bj) | idheva veḷuvagāmake → idh eva beluvagāmake (pts) | idheva veḷuvagāmake → idh eva beluva-gāmake (pts)ตามที่ที่มีคนเคยคบกัน ส่วนเรา จะจำพรรษาในเวฬุวคามนี้”
“Evaṁ, bhante”ti kho te bhikkhū bhagavato paṭissutvā samantā vesāliṁ yathāmittaṁ yathāsandiṭṭhaṁ yathāsambhattaṁ vassaṁ upagacchiṁsu.
paṭissutvā → paṭissuṇitvā (sya-all) | upagacchiṁsu → upagacchuṁ (sya-all); upagañchuṁ (pts) | upagacchiṁsu → upagañjuṁ (bj: PTS) | Vesāliṁ → Sc -liyaṁ as above. (pts note) | upagañchuṁ → Bm upagacchiṁsu; K upagacchuṁ. (pts note) | bhanteti → bhante ti (pts) | yathāmittaṁ yathāsandiṭṭhaṁ → yathā-mittaṁ yathā-sandiṭṭhaṁ (pts)พวกภิกษุทูลรับสนองพระดำรัสแล้วจำพรรษารอบกรุงเวสาลีตามที่ที่มีเพื่อน ตามที่ที่มีคนเคยพบเห็นกัน ตามที่ที่มีคนเคยคบกัน
Bhagavā pana tattheva veḷuvagāmake vassaṁ upagacchi.
veḷuvagāmake → beluvagāmake (bj) | upagacchi → upagañchi (bj, pts) | tattheva veḷuvagāmake → tatth eva beluvagāmake (pts) | upagañchi → upagacchi (bj: machasaṁ) | upagañchi → Bm K upagacchi. (pts note) | tattheva veḷuvagāmake → tatth eva beluva-gāmake (pts)ส่วนพระผู้มีพระภาคทรงจำ พรรษาในเวฬุวคามนั้น
Atha kho bhagavato vassūpagatassa kharo ābādho uppajji, bāḷhā vedanā vattanti māraṇantikā.
māraṇantikā tā → maraṇantikā tatra (sya-all) | bāḷhā → pabāḷahā (bj: katthaci) | bāḷhā → SS pabāḷhā as at 4. 20. (pts note) | vattanti → Bm vattati. (pts note) | atha kho → athakho (th)ครั้นพระผู้มีพระภาคทรงจำพรรษา ได้เกิดอาการพระประชวร อย่างรุนแรงมีทุกขเวทนา อย่างแสนสาหัสจวนเจียนจะปรินิพพาน
Tā sudaṁ bhagavā sato sampajāno adhivāsesi avihaññamāno.
adhivāsesi → adhivāseti (bj, pts) | sudaṁ → tatra sudaṁ (bj: machasaṁ) | adhivāseti → adhivāsesi (bj: machasaṁ) | Tā → St Bm K tatra. (pts note) | adhivāseti → Bm K -sesi. (pts note)พระองค์ทรงมี สติสัมปชัญญะ ทรงอดกลั้นไม่พรั่นพรึง
Atha kho bhagavato etadahosi:
atha kho → athakho (th) | etadahosi → etad ahosi (pts)ทรงพระดำริว่า
“na kho metaṁ patirūpaṁ, yvāhaṁ anāmantetvā upaṭṭhāke anapaloketvā bhikkhusaṅghaṁ parinibbāyeyyaṁ.
yvāhaṁ → yohaṁ (bj) | metaṁ patirūpaṁ yvāhaṁ → me taṁ paṭirūpaṁ yohaṁ (sya-all) | yo’haṁ → yavāhaṁ (bj: machasaṁ) | haṁ → Bm yvāhaṁ. (pts note) | bhikkhusaṅghaṁ → bhikkhusaṁghaṁ (ms2005) | metaṁ patirūpaṁ yvāhaṁ → me taṁ paṭirūpaṁ yo haṁ (pts) | bhikkhusaṅghaṁ → bhikkhu-saṁghaṁ (pts)“การที่เราไม่บอกผู้อุปัฏฐาก ไม่อำลาภิกษุสงฆ์ปรินิพพานนั้น ไม่เหมาะแก่เรา
Yannūnāhaṁ imaṁ ābādhaṁ vīriyena paṭipaṇāmetvā jīvitasaṅkhāraṁ adhiṭṭhāya vihareyyan”ti.
vīriyena paṭipaṇāmetvā → viriyena paṭippanāmetvā (bj) | viriyena → vīriyena (bj: machasaṁ) | yannūnāhaṁ → yaṁnūnāhaṁ (my) | vīriyena paṭipaṇāmetvā → viriyena paṭippaṇāmetvā (th) | yannūnāhaṁ → yan nūnāhaṁ (pts) | vīriyena paṭipaṇāmetvā jīvitasaṅkhāraṁ → viriyena paṭippaṇāmetvā jīvita-saṁkhāraṁ (pts) | vihareyyanti → vihareyyan ti (pts)ทางที่ดี เราควรใช้ความเพียร ขับไล่อาพาธนี้ ดำรงชีวิตสังขารอยู่ต่อไป”
Atha kho bhagavā taṁ ābādhaṁ vīriyena paṭipaṇāmetvā jīvitasaṅkhāraṁ adhiṭṭhāya vihāsi.
vīriyena paṭipaṇāmetvā → viriyena paṭippanāmetvā (bj) | atha kho → athakho (th) | vīriyena paṭipaṇāmetvā → viriyena paṭippaṇāmetvā (th) | vīriyena paṭipaṇāmetvā jīvitasaṅkhāraṁ → viriyena paṭippaṇāmetvā jīvita-saṁkhāraṁ (pts)ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงใช้ความเพียรขับไล่อาการพระประชวรนั้น ทรงดำรงชีวิตสังขารอยู่
Atha kho bhagavato so ābādho paṭippassambhi.
paṭippassambhi → The Saṁyutta omits this sentence. (pts note) | paṭippassambhi → paṭipassambhi (my) | atha kho → athakho (th)อาการพระประชวรจึงสงบ
Atha kho bhagavā gilānā vuṭṭhito aciravuṭṭhito gelaññā vihārā nikkhamma vihārapacchāyāyaṁ paññatte āsane nisīdi.
gilānā vuṭṭhito → gilānavuṭṭhito (saddanīti) | vihārapacchāyāyaṁ → vihārappaccāyāyaṁ (bj: syā) | vuṭṭhito → gilānavuṭṭhito (cck: saddanīti) | vihāra-pacchāyāyaṁ → K vihārapp-; Feer, nikkhamitvā vihārapacchā chāyāyaṁ. (pts note) | atha kho → athakho (th) | vihārapacchāyāyaṁ → vihārappacchāyāyaṁ (th) | aciravuṭṭhito → acira-vuṭṭhito (pts)เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงหายจาก พระประชวร หายจากพระอาการไข้ไม่นาน ได้เสด็จออกจากพระวิหารไปประทับนั่ง บนพุทธอาสน์ที่ปูลาดไว้แล้วในร่มเงาพระวิหาร
Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṁ etadavoca:
etadavoca diṭṭho → etad avoca diṭṭhā (pts) | atha kho → athakho (th) | tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts)ท่านพระอานนท์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่สมควร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า
“diṭṭho me, bhante, bhagavato phāsu; diṭṭhaṁ me, bhante, bhagavato khamanīyaṁ, api ca me, bhante, madhurakajāto viya kāyo, disāpi me na pakkhāyanti, dhammāpi maṁ na paṭibhanti bhagavato gelaññena.
diṭṭho me → diṭṭhā (sya-all) | me → (sya-all) | ca → hi (pts) | diṭṭho → diṭṭhā (bj: katthaci) | Diṭṭhā → Bm diṭho. Both Bm and K omit me both times. (pts note) | khamanīyaṁ → Feer has Diṭṭhā bhante khamanīyaṁ, diṭṭhā bhante Bhagavato yāpanīyaṁ. (pts note) | hi → Bm K ca; Feer omits. (pts note) | na paṭibhanti → nappaṭibhanti (bjt) | api ca → apica (th) | madhurakajāto → madhuraka-jāto (pts) | disāpi → disā pi (pts) | dhammāpi → dhammā pi (pts)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อ ข้าพระองค์ได้เห็นพระสุขภาพของพระองค์แล้ว ได้เห็นพระองค์ทรงอดทนต่อทุกข เวทนาแล้ว ทำให้ร่างกายของข้าพระองค์อ่อนเปลี้ยประดุจคนเมา ข้าพระองค์รู้สึก มืดทุกด้าน แม้ธรรม ก็ไม่ปรากฏแก่ข้าพระองค์อีกแล้ว เพราะพระอาการไข้ของ
Api ca me, bhante, ahosi kācideva assāsamattā:
kācideva → kāci deva (bjt) | api ca → apica (th) | kācideva → kācid eva (pts)พระผู้มีพระภาค แต่ข้าพระองค์ก็ยังเบาใจอยู่หน่อยหนึ่งว่า
‘na tāva bhagavā parinibbāyissati, na yāva bhagavā bhikkhusaṅghaṁ ārabbha kiñcideva udāharatī’”ti.
bhikkhusaṅghaṁ → bhikkhusaṁghaṁ (ms2005, pts) | kiñcideva → kiñcid eva (pts)‘พระผู้มีพระภาคจะยัง ไม่ปรินิพพาน ตราบเท่าที่ยังไม่ได้ปรารภภิกษุสงฆ์แล้วตรัสพระพุทธพจน์อย่างใด อย่างหนึ่ง”
“Kiṁ panānanda, bhikkhusaṅgho mayi paccāsīsati?
paccāsīsati → paccāsiṁsati (bj, sya-all, km, pts1ed) | paccāsīsati → paccāsiṁsati (pts) | paccāsiṁsati → paccāsīsati (bj: machasaṁ) | paccāsīsati → paccāsiṁsati (cck: sī. syā.) | paccāsiṁsati → Bm -sīsati. (pts note) | kiṁ panānanda → kimpanānanda (bjt) | bhikkhusaṅgho → bhikkhusaṁgho (ms2005) | kiṁ panānanda bhikkhusaṅgho → kim pan ānanda bhikkhu-saṁgho (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “อานนท์ ภิกษุสงฆ์ยังจะหวังได้อะไรในเรา อีกเล่า
Desito, ānanda, mayā dhammo anantaraṁ abāhiraṁ karitvā.
abāhiraṁ → abāhiram (pts)ธรรมที่เราแสดงแล้วไม่มีในไม่มีนอก
Natthānanda, tathāgatassa dhammesu ācariyamuṭṭhi.
natthānanda → na tatth ānanda (pts) | natthānanda → na natthānanda (bj: PTS) | tatth → Bm K Feer, n'; atth'; for na tatth'. (pts note) | ācariyamuṭṭhi → ācariya-muṭṭhi (pts)ในเรื่องธรรมทั้งหลาย ตถาคตไม่มี อาจริยมุฏฐิ
Yassa nūna, ānanda, evamassa:
evamassa → evam assa (pts)ผู้ที่คิดว่า
‘ahaṁ bhikkhusaṅghaṁ pariharissāmī’ti vā ‘mamuddesiko bhikkhusaṅgho’ti vā, so nūna, ānanda, bhikkhusaṅghaṁ ārabbha kiñcideva udāhareyya.
bhikkhusaṅghaṁ → bhikkhusaṁghaṁ (ms2005) | bhikkhusaṅghoti → bhikkhusaṁghoti (ms2005) | bhikkhusaṅghaṁ → bhikkhu-saṁghaṁ (pts) | mamuddesiko bhikkhusaṅghoti → mam uddesiko bhikkhu-saṁgho ti (pts) | kiñcideva → kiñcid eva (pts)เราเท่านั้น จักเป็นผู้บริหารภิกษุสงฆ์ต่อไป หรือว่า ภิกษุสงฆ์ จะต้องยึดเราเท่านั้นเป็นหลัก ผู้นั้นจะต้องปรารภภิกษุสงฆ์แล้วกล่าวอย่างใดอย่างหนึ่ง
Tathāgatassa kho, ānanda, na evaṁ hoti:เป็นแน่ แต่ตถาคตไม่คิดว่า
‘ahaṁ bhikkhusaṅghaṁ pariharissāmī’ti vā ‘mamuddesiko bhikkhusaṅgho’ti vā.
+ → kho (th) | bhikkhusaṅghaṁ → bhikkhusaṁghaṁ (ms2005, pts) | bhikkhusaṅghoti → bhikkhusaṁghoti (ms2005) | mamuddesiko bhikkhusaṅghoti → mam uddesiko bhikkhusaṁgho ti (pts)เราเท่านั้น จักเป็นผู้บริหารภิกษุสงฆ์ต่อไป หรือว่า ภิกษุสงฆ์จะต้องยึดเราเท่านั้นเป็นหลัก
Sakiṁ, ānanda, tathāgato bhikkhusaṅghaṁ ārabbha kiñcideva udāharissati.
Sakiṁ → sa kiṁ (bj); kiṁ (pts1ed) | sakiṁ → kiṁ (pts) | kiṁ → kiṁ (bj: PTS) | Sakiṁ → kiṁ (cck: sī. pī.) | Kiṁ → K sakiṁ. (pts note) | bhikkhusaṅghaṁ → bhikkhusaṁghaṁ (ms2005, pts) | kiñcideva → kiñcid eva (pts)แล้วทำไมตถาคตจะต้องปรารภภิกษุสงฆ์ กล่าวอย่างใดอย่างหนึ่งอีกเล่า
Ahaṁ kho panānanda, etarahi jiṇṇo vuddho mahallako addhagato vayo anuppatto.
vuddho → vuḍḍho (sya-all) | vayo anuppatto āsītiko → vayoanuppatto asītiko (sya-all) | etarahi → Feer, Etarahi kho panāham Ānanda. (pts note) | panānanda → pan ānanda (pts) | addhagato → addha-gato (pts)บัดนี้ เราเป็นผู้ชรา แก่ เฒ่า ล่วงกาลมานาน ผ่านวัยมามาก
Āsītiko me vayo vattati.
āsītiko → asītiko (pts) | vayo → Bm Feer vasso; SS K vayo. (pts note)เรามีวัย ๘๐ ปี
Seyyathāpi, ānanda, jajjarasakaṭaṁ veṭhamissakena yāpeti;
veṭhamissakena → vekkhamissakena (bj); veḷumissakena (sya-all, km); veghamissakena (pts1ed); vekhamissakena (mr) | jajjarasakaṭaṁ veṭhamissakena → jarasakaṭaṁ veḷumissakena (sya-all); jarasakaṭaṁ veghamissakena (pts) | vekkhamissakena → vedhamissakena (bj: sīmu, __nā__); veṭhamissakena (bj: katthaci); veḷumissakena (bj: syā); veghamissakena (bj: PTS); vekhamissakena (bj: a.dīni, machasaṁ) | veṭhamissakena → veḷumissakena (cck: syā.); veghamissakena (cck: pī.); vedhamissakena, vekhamissakena (cck: ka.) | seyyathāpi → seyyathā pi (pts) | jajjarasakaṭaṁ veṭhamissakena → jara-sakaṭaṁ vegha-missakena (pts)ร่างกายของตถาคตประหนึ่งแซมด้วยไม้ไผ่ ยังเป็น ไปได้
evameva kho, ānanda, veṭhamissakena maññe tathāgatassa kāyo yāpeti.
veṭhamissakena → vekkhamissakena (bj); veḷumissakena (sya-all); veghamissakena (pts) | maññe → St inserts na. (pts note) | evameva → evam eva (pts) | veṭhamissakena → vegha-missakena (pts)ก็เหมือนกับเกวียนเก่าที่ซ่อมแซมด้วยไม้ไผ่ฉะนั้น
Yasmiṁ, ānanda, samaye tathāgato sabbanimittānaṁ amanasikārā ekaccānaṁ vedanānaṁ nirodhā animittaṁ cetosamādhiṁ upasampajja viharati, phāsutaro, ānanda, tasmiṁ samaye tathāgatassa kāyo hoti.
phāsutaro → phāsukato (pts) | phāsutaro → phāsukato (bj: PTS) | phāsukato → Bm K -karo. Feer phāsutaraṁ and omits kāyo. (pts note) | cetosamādhiṁ → ceto-samādhiṁ (pts)ร่างกายของตถาคตสบาย ขึ้นก็เพราะในเวลาที่ตถาคตเข้าเจโตสมาธิอันไม่มีนิมิต เพราะไม่ใส่ใจนิมิตทุกอย่าง และ เพราะดับเวทนาบางอย่างได้เท่านั้น
Tasmātihānanda, attadīpā viharatha attasaraṇā anaññasaraṇā, dhammadīpā dhammasaraṇā anaññasaraṇā.
tasmātihānanda attadīpā → tasmāt ih ānanda atta-dīpā (pts) | attasaraṇā → atta-saraṇā anañña-saraṇā dhamma-dīpā dhamma-saraṇā (pts)อานนท์ เพราะเหตุนั้นแล พวกเธอจงมีตนเป็นเกาะ มีตนเป็นที่พึ่ง ไม่มี สิ่งอื่นเป็นที่พึ่ง มีธรรมเป็นเกาะ มีธรรมเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่ง
Kathañcānanda, bhikkhu attadīpo viharati attasaraṇo anaññasaraṇo, dhammadīpo dhammasaraṇo anaññasaraṇo?
kathañcānanda → kathañca ānanda (bj, sya-all) | kathañcānanda → kathañ ānanda (pts) | attadīpo → atta-dīpo (pts) | attasaraṇo anaññasaraṇo dhammadīpo dhammasaraṇo anaññasaraṇo → atta-saraṇo anañña-saraṇo dhamma-dīpo dhamma-saraṇo anañña-saraṇo (pts)ภิกษุมีตนเป็นเกาะ มีตนเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอ่นเป็นที่พึ่ง มีธรรมเป็นเกาะ มีธรรมเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่งอยู่ อย่างไร
Idhānanda, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati atāpī sampajāno satimā, vineyya loke abhijjhādomanassaṁ.
atāpī → ātāpī (sya-all, pts) | idhānanda → idh ānanda (pts) | abhijjhādomanassaṁ → abhijjhā-domanassaṁ (pts)คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ๑. พิจารณาเห็นกายในกายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกได้
Vedanāsu …pe…๒. พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลายอยู่ ฯลฯ
citte …pe…๓. พิจารณาเห็นจิตในจิตอยู่ ฯลฯ
dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā, vineyya loke abhijjhādomanassaṁ.
abhijjhādomanassaṁ → abhijjhā-domanassaṁ (pts)๔. พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกได้
Evaṁ kho, ānanda, bhikkhu attadīpo viharati attasaraṇo anaññasaraṇo, dhammadīpo dhammasaraṇo anaññasaraṇo.
attadīpo → atta-dīpo (pts) | attasaraṇo anaññasaraṇo → atta-saraṇo anañña-saraṇo (pts) | dhammasaraṇo anaññasaraṇo → dhamma-saraṇo anañña-saraṇo (pts)ภิกษุมีตนเป็นเกาะ มีตนเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่ง มีธรรมเป็นเกาะ มีธรรม เป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่งอยู่ อย่างนี้แล
Ye hi keci, ānanda, etarahi vā mama vā accayena attadīpā viharissanti attasaraṇā anaññasaraṇā, dhammadīpā dhammasaraṇā anaññasaraṇā, tamatagge me te, ānanda, bhikkhū bhavissanti ye keci sikkhākāmā”ti.
mama → mamaṁ (bj, pts) | accayena → Bm K mama vā accayena; Feer, mamaccayena vā. (pts note) | te → Bm p'; ete, for me te. (pts note) | attadīpā → atta-dīpā (pts) | attasaraṇā anaññasaraṇā → atta-saraṇā anañña-saraṇā (pts) | dhammasaraṇā anaññasaraṇā → dhamma-saraṇā anañña-saraṇā (pts) | sikkhākāmāti → sikkhā-kāmā ti dutiyaka (pts)อานนท์ ภิกษุเหล่าใดเหล่าหนึ่ง ไม่ว่าจะในบัดนี้หรือเมื่อเราล่วงไปแล้ว จะเป็น ผู้มีตนเป็นเกาะ มีตนเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่ง มีธรรมเป็นเกาะ มีธรรมเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่งอยู่ ภิกษุเหล่านั้นจักอยู่ในความเป็นผู้เลิศกว่าเหล่าภิกษุผู้ใคร่ต่อ การศึกษา”
Dutiyabhāṇavāro.
dutiyabhāṇavāro → dutiyabhāṇavāraṁ cāpālacetiye āyusaṅkhārossajanaṁ (bjt) | dutiyabhāṇavāro → mahāparinibbāne gāmakaṇḍaṁ samattaṁ dutiyabhāṇavāraṁ (th) | dutiyabhāṇavāro → bhāṇavāraṁ niṭṭhitaṁ (pts)คามกัณฑ์ ในมหาปรินิพพานสูตร จบบริบูรณ์ ภาณวารที่ ๒ จบ
13. Nimittobhāsakathāว่าด้วยนิมิตโอภาส
Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṁ nivāsetvā pattacīvaramādāya vesāliṁ piṇḍāya pāvisi.
pubbaṇhasamayaṁ → pubbanhasamayaṁ (bj) | atha kho → athakho (th) | pubbaṇhasamayaṁ → pubbaṇha-samayaṁ (pts) | pattacīvaramādāya → patta-cīvaram ādāya (pts)ครั้นในเวลาเช้า พระผู้มีพระภาคทรงครองอันตรวาสกถือบาตรและจีวร เสด็จเข้าไปยังกรุงเวสาลีเพื่อบิณฑบาต
Vesāliyaṁ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṁ piṇḍapātapaṭikkanto āyasmantaṁ ānandaṁ āmantesi:
Vesāliyaṁ → Sct Ud. -liṁ both times; Sd Feer Vesāliyaṁ both times. (pts note) | caritvā → All MSS. add pannatte āsane nisīdi. But K and all the other texts omit. (pts note) | piṇḍapātapaṭikkanto → piṇḍapāta paṭikkanto (pts)เมื่อเสด็จกลับจากบิณฑบาต ภายหลังเสวย พระกระยาหารเสร็จแล้ว รับสั่งเรียกท่านพระอานนท์มาตรัสว่า
“gaṇhāhi, ānanda, nisīdanaṁ,“อานนท์ เธอจง ถือผ้านิสีทนะ(ผ้ารองนั่ง)
yena cāpālaṁ cetiyaṁ tenupasaṅkamissāma divā vihārāyā”ti.
cāpālaṁ cetiyaṁ → pāvālaṁ cetiyaṁ (sya-all, km) | cāpālaṁ → pāvālaṁ (sya-all) | tenupasaṅkamissāma divā vihārāyāti → ten upasaṁkamissāmi divāvihārāyāti (pts) | cetiyaṁ → cāpālacetiyaṁ (bj: sīmu); pāvalaṁ cetiyaṁ (bj: syā) | cetiyaṁ → pāvālaṁ (cetiyaṁ (syā.) (cck note) | upasaṁkamissāmi → Bm K Hardy -ssāma. (pts note) | tenupasaṅkamissāma divā vihārāyāti → ten upasaṁkamissāmi divā-vihārāyāti (pts)เราจะเข้าไปพักกลางวันที่ปาวาลเจดีย์”
“Evaṁ, bhante”ti kho āyasmā ānando bhagavato paṭissutvā nisīdanaṁ ādāya bhagavantaṁ piṭṭhito piṭṭhito anubandhi.
paṭissutvā → paṭissuṇitvā (sya-all) | bhanteti → bhante ti (pts)ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระดำรัสแล้ว ถือผ้านิสีทนะตามเสด็จพระผู้มี พระภาคไปทางเบื้องพระปฤษฎางค์
Atha kho bhagavā yena cāpālaṁ cetiyaṁ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi.
cāpālaṁ → pāvālaṁ (sya-all) | atha kho → athakho (th) | tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts)ครั้นพระผู้มีพระภาคเสด็จเข้าไปยังปาวาลเจดีย์ ประทับนั่งบนพุทธอาสน์ที่ท่าน พระอานนท์ปูลาดถวาย
Āyasmāpi kho ānando bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi.
āyasmāpi → āyasmā pi (bjt, pts)ท่านพระอานนท์ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่ สมควร
Ekamantaṁ nisinnaṁ kho āyasmantaṁ ānandaṁ bhagavā etadavoca:
etadavoca → etad avoca (pts)พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับท่านพระอานนท์ดังนี้ว่า
“ramaṇīyā, ānanda, vesālī, ramaṇīyaṁ udenaṁ cetiyaṁ, ramaṇīyaṁ gotamakaṁ cetiyaṁ, ramaṇīyaṁ sattambaṁ cetiyaṁ, ramaṇīyaṁ bahuputtaṁ cetiyaṁ, ramaṇīyaṁ sārandadaṁ cetiyaṁ, ramaṇīyaṁ cāpālaṁ cetiyaṁ.
sattambaṁ → sattamba (bj); sattambakaṁ (pts1ed) | cāpālaṁ → pāvālaṁ (sya-all) | sattambaṁ → sattambakaṁ (pts) | sattamba → sattambakaṁ cetiya (bj: PTS) | cetiyaṁ → ānandacetiyaṁ (bj: sīmu) | sattambaṁ → sattambakaṁ (cck: pī.) | Ramaṇīyā → Bm rammaṇiyā, and in 5 (with mm, and 1). (pts note) | Udenaṁ → Bm Udena-, Gotamaka-, etc. , and so in 5. (pts note) | Sattambakaṁ → Bm Feer Sattamba-, K -baṁ and so in 5. (pts note) | Sārandadaṁ → Bm Sānandara, and so in 5. (pts note)“อานนท์ กรุงเวสาลีน่ารื่นรมย์ อุเทนเจดีย์น่ารื่นรมย์ โคตมกเจดีย์น่ารื่นรมย์ สัตตัมพเจดีย์ น่ารื่นรมย์ พหุปุตตเจดีย์น่ารื่นรมย์ สารันททเจดีย์น่ารื่นรมย์ ปาวาลเจดีย์น่ารื่นรมย์
Yassa kassaci, ānanda, cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā, so ākaṅkhamāno kappaṁ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṁ vā.
ākaṅkhamāno → ākaṅkhamāno ānanda (sya-all) | yānīkatā → yānikatā (pts) | yāni-katā → Bm yanī-katā. S. i. 116, Jāt. ii. 61, Mil. 198 all -ni. (pts note) | bahulīkatā yānīkatā vatthukatā → bahulī-katā yāni-katā vatthu-katā (pts)อิทธิบาท ๔ ผู้ใดผู้หนึ่งเจริญ ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยานแล้ว ทำให้เป็น ที่ตั้งแล้ว ให้ตั้งมั่นแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว ผู้นั้นเมื่อมุ่งหวัง พึงดำรงอยู่ได้ ๑ กัป หรือเกินกว่า ๑ กัป
Tathāgatassa kho, ānanda, cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā, so ākaṅkhamāno, ānanda, tathāgato kappaṁ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṁ vā”ti.
kho → kho pana (bj) | yānīkatā → yānikatā (pts) | ākaṅkhamāno → ākaṅkhamāno (cck: ?) | So → Childers, p. 34, says this word should be struck out, having crept in from previous sentence; and so Windisch, p. 44. Scd Bm K all have it. Steinthal, Feer, and Hardy omit it. Comp. 2. 25, and below 3. 41. (pts note) | bahulīkatā yānīkatā vatthukatā → bahulī-katā yāni-katā vatthu-katā (pts) | vāti → vā ti (pts)อิทธิบาท ๔ ตถาคตเจริญ ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็น ดุจยานแล้ว ทำให้เป็นที่ตั้งแล้ว ให้ตั้งมั่นแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว ตถาคต เมื่อมุ่งหวัง พึงดำรงอยู่ได้ ๑ กัป หรือเกินกว่า ๑ กัป”
Evampi kho āyasmā ānando bhagavatā oḷārike nimitte kayiramāne oḷārike obhāse kayiramāne nāsakkhi paṭivijjhituṁ;
evampi → evaṁ (bj) | kho → evampi (bj: __sata__) | evampi → evaṁpi (th) | evampi → evam pi (pts)เมื่อพระผู้มีพระภาค ทรงทำนิมิตที่ชัดแจ้ง ทรงทำโอภาสที่ชัดเจนแม้อย่างนี้ ท่านพระอานนท์ก็ไม่อาจจะ รู้ทัน
na bhagavantaṁ yāci:จึงไม่กราบทูลวิงวอนพระผู้มีพระภาคว่า
“tiṭṭhatu, bhante, bhagavā kappaṁ, tiṭṭhatu sugato kappaṁ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānan”ti, yathā taṁ mārena pariyuṭṭhitacitto.
bahujanasukhāya → bahujana-sukhāya (pts) | devamanussānanti → deva-manussānan ti (pts) | pariyuṭṭhitacitto → pariyuṭṭhita-citto (pts)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มี พระภาคโปรดดำรงพระชนมชีพอยู่ตลอดกัป ขอพระสุคตโปรดดำรงพระชนมชีพอยู่ ตลอดกัป เพื่อเกื้อกูลแก่คนหมู่มาก เพื่อสุขแก่คนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย” ทั้งนี้เป็นเพราะ ท่านพระอานนท์ถูกมารดลใจ
Dutiyampi kho bhagavā …pe…
dutiyampi → dutiyam pi (pts)แม้ครั้งที่ ๒ ฯลฯ
tatiyampi kho bhagavā āyasmantaṁ ānandaṁ āmantesi:
tatiyampi → tatiyam pi (pts) | āyasmantaṁ → āyasmantam (pts)แม้ครั้งที่ ๓ พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสกับพระอานนท์ดังนี้ว่า
“ramaṇīyā, ānanda, vesālī, ramaṇīyaṁ udenaṁ cetiyaṁ, ramaṇīyaṁ gotamakaṁ cetiyaṁ, ramaṇīyaṁ sattambaṁ cetiyaṁ, ramaṇīyaṁ bahuputtaṁ cetiyaṁ, ramaṇīyaṁ sārandadaṁ cetiyaṁ, ramaṇīyaṁ cāpālaṁ cetiyaṁ.
cāpālaṁ → pāvālaṁ (sya-all) | sattambaṁ → sattambakaṁ (pts)“อานนท์ กรุงเวสาลีน่ารื่นรมย์ อุเทนเจดีย์น่ารื่นรมย์ โคตมกเจดีย์น่ารื่นรมย์ สัตตัมพเจดีย์ น่ารื่นรมย์ พหุปุตตเจดีย์น่ารื่นรมย์ สารันททเจดีย์น่ารื่นรมย์ ปาวาลเจดีย์น่ารื่นรมย์
Yassa kassaci, ānanda, cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā, so ākaṅkhamāno kappaṁ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṁ vā.
yānīkatā → yānikatā (pts) | bahulīkatā yānīkatā vatthukatā → bahulī-katā yāni-katā vatthu-katā (pts)อิทธิบาท ๔ ผู้ใดผู้หนึ่งเจริญ ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยานแล้ว ทำให้เป็น ที่ตั้งแล้ว ให้ตั้งมั่นแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว ผู้นั้นเมื่อมุ่งหวัง พึงดำรงอยู่ได้ ๑ กัป หรือเกินกว่า ๑ กัป
Tathāgatassa kho, ānanda, cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā, so ākaṅkhamāno, ānanda, tathāgato kappaṁ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṁ vā”ti.
yānīkatā → yānikatā (pts) | bahulīkatā yānīkatā vatthukatā → bahulī-katā yāni-katā vatthu-katā (pts) | vāti → vā ti (pts)อิทธิบาท ๔ ตถาคตเจริญ ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็น ดุจยานแล้ว ทำให้เป็นที่ตั้งแล้ว ให้ตั้งมั่นแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว ตถาคต เมื่อมุ่งหวัง พึงดำรงอยู่ได้ ๑ กัป หรือเกินกว่า ๑ กัป”
Evampi kho āyasmā ānando bhagavatā oḷārike nimitte kayiramāne oḷārike obhāse kayiramāne nāsakkhi paṭivijjhituṁ;
evampi → evaṁpi (th) | evampi → evam pi (pts)เมื่อพระผู้มีพระภาคทรง ทำนิมิตที่ชัดแจ้ง ทรงทำโอภาสที่ชัดเจนแม้อย่างนี้ ท่านพระอานนท์ก็ไม่อาจจะรู้ทัน
na bhagavantaṁ yāci:จึงไม่กราบทูลวิงวอนพระผู้มีพระภาคว่า
“tiṭṭhatu, bhante, bhagavā kappaṁ, tiṭṭhatu sugato kappaṁ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānan”ti, yathā taṁ mārena pariyuṭṭhitacitto.
bahujanahitāya bahujanasukhāya → bahujana-hitāya bahujana-sukhāya (pts) | devamanussānanti → deva-manussānan ti (pts)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาค โปรดดำรงพระชนมชีพอยู่ตลอดกัป ขอพระสุคตโปรดดำรงพระชนมชีพอยู่ตลอดกัป เพื่อเกื้อกูลแก่คนหมู่มาก เพื่อสุขแก่คนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย” เพราะท่านพระอานนท์ถูกมารดลใจ
Atha kho bhagavā āyasmantaṁ ānandaṁ āmantesi:
atha kho → athakho (th)จากนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับท่านพระอานนท์ดังนี้ว่า
“gaccha tvaṁ, ānanda,“ไปเถิดอานนท์
yassadāni kālaṁ maññasī”ti.
yassadāni → yassa dāni (pts)เธอจงกำหนดเวลาที่สมควร ณ บัดนี้เถิด”
“Evaṁ, bhante”ti kho āyasmā ānando bhagavato paṭissutvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṁ abhivādetvā padakkhiṇaṁ katvā avidūre aññatarasmiṁ rukkhamūle nisīdi.
paṭissutvā → paṭissuṇitvā (sya-all) | bhanteti → bhante ti (pts) | uṭṭhāyāsanā → uṭṭhāy āsanā (pts) | rukkhamūle → rukkha-mūle (pts)ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระดำรัสแล้ว ลุกจากอาสนะถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคกระทำประทักษิณแล้วนั่งที่โคนไม้แห่งหนึ่ง ในที่ไม่ไกล
14. Mārayācanakathāมารกราบทูลให้ปรินิพพาน
Atha kho māro pāpimā acirapakkante āyasmante ānande yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā ekamantaṁ aṭṭhāsi. Ekamantaṁ ṭhito kho māro pāpimā bhagavantaṁ etadavoca:
atha kho → athakho (th) | acirapakkante → acira-pakkante (pts) | tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)ครั้นเมื่อท่านพระอานนท์จากไปไม่นาน มารผู้มีบาปได้เข้าไปเฝ้า พระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับยืน ณ ที่สมควร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า
“parinibbātu dāni, bhante, bhagavā, parinibbātu sugato, parinibbānakālo dāni, bhante, bhagavato.
parinibbātu dāni → parinibbātudāni (my, bjt, th) | parinibbānakālo dāni → parinibbānakālodāni (bjt, th) | parinibbānakālo → parinibbāna-kālo (pts)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดปรินิพพานในบัดนี้ ขอพระสุคต โปรดปรินิพพานเถิด เวลานี้เป็นเวลาปรินิพพานของพระผู้มีพระภาค
Bhāsitā kho panesā, bhante, bhagavatā vācā:
panesā → pan esā (pts)พระผู้มี พระภาคได้ตรัสพระวาจานี้ไว้ว่า
‘na tāvāhaṁ, pāpima, parinibbāyissāmi, yāva me bhikkhū na sāvakā bhavissanti viyattā vinītā visāradā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacārino, sakaṁ ācariyakaṁ uggahetvā ācikkhissanti desessanti paññapessanti paṭṭhapessanti vivarissanti vibhajissanti uttānīkarissanti, uppannaṁ parappavādaṁ sahadhammena suniggahitaṁ niggahetvā sappāṭihāriyaṁ dhammaṁ desessantī’ti.
na → nā (bj) | suniggahitaṁ → suniggahītaṁ (bj) | desessanti paññapessanti → desessan ti paññāpessanti (pts) | uttānī → uttāniṁ (cck: ka.); uttāni (cck: sī. pī.) | pāpima → Sc always; Sd twice pāpimā. (pts note) | visāradā → Windisch, Hardy, and Feer (who says BB omit it) add throughout pattayogakkhemā. Steinthal has visāradappattā yogakkhemā. Divy. omits. (pts note) | anudhamma-cārino → Windisch p. 47 adds ye (pts note) | ti → Hardy, Feer, and Steinthal, desissanti throughout (but desenti). (pts note) | suniggahītaṁ → Bm K -hitam. (pts note) | uttānīkarissanti → uttānī karissanti (my) | dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā → dhammānudhammapaṭipannā sāmīcipaṭipannā (bjt, th) | dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacārino → dhamma-dharā dhammānudhamma-paṭipannā sāmīci-paṭipannā anudhamma-cārino (pts) | uttānīkarissanti → uttāni-karissanti (pts) | sahadhammena suniggahitaṁ → saha dhammena suniggahītaṁ (pts)‘มารผู้มีบาป เราจะยังไม่ปรินิพพานตราบเท่าที่ ภิกษุทั้งหลายผู้สาวกของเรายังไม่เฉียบแหลม ไม่ได้รับการแนะนำ ไม่แกล้วกล้า ไม่เป็นพหูสูต ไม่ทรงธรรม ไม่ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ไม่ปฏิบัติชอบ ไม่ปฏิบัติ ตามธรรม เรียนกับอาจารย์ของตนแล้ว แต่ก็ยังบอก แสดง บัญญัติ กำหนด เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่ายไม่ได้ ยังแสดงธรรมมีปาฏิหาริย์ปราบปรัปวาท ที่เกิดขึ้น ให้เรียบร้อยโดยชอบธรรมไม่ได้’
Etarahi kho pana, bhante, bhikkhū bhagavato sāvakā viyattā vinītā visāradā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacārino, sakaṁ ācariyakaṁ uggahetvā ācikkhanti desenti paññapenti paṭṭhapenti vivaranti vibhajanti uttānīkaronti, uppannaṁ parappavādaṁ sahadhammena suniggahitaṁ niggahetvā sappāṭihāriyaṁ dhammaṁ desenti.
sāvakā → sāvakaṁ (bj) | suniggahitaṁ → suniggahītaṁ (bj) | paññapenti → paññāpenti (pts) | bhante → Hardy, Etarahi bhante. Feer, Steinthal, Santi kho pana bhante etarahi (throughout). (pts note) | dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā → dhammānudhammapaṭipannā sāmīcipaṭipannā (bjt, th) | dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā → dhamma-dharā dhammānudhamma-paṭipannā sāmīci-paṭipannā (pts) | uttānīkaronti → uttāni-karonti (pts) | sahadhammena suniggahitaṁ → saha dhammena suniggahītaṁ (pts)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็เวลานี้ ภิกษุทั้งหลาย ผู้สาวกของพระผู้มีพระภาคเป็นผู้เฉียบแหลม ได้รับการแนะนำ แกล้วกล้า เป็นพหูสูต ทรงธรรม ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ปฏิบัติชอบ ปฏิบัติตามธรรม เรียนกับ อาจารย์ของตนแล้วก็บอก แสดง บัญญัติ กำหนด เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่ายได้ แสดงธรรมมีปาฏิหาริย์ปราบปรัปวาทที่เกิดขึ้นให้เรียบร้อยโดยชอบธรรมได้
Parinibbātu dāni, bhante, bhagavā, parinibbātu sugato, parinibbānakālo dāni, bhante, bhagavato.
parinibbātu dāni → parinibbātudāni (my, bjt, th) | parinibbānakālo dāni → parinibbānakālodāni (my, bjt, th) | parinibbānakālo → parinibbāna-kālo (pts)ข้าแต่ พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดปรินิพพานในบัดนี้ ขอพระสุคตโปรด ปรินิพพานเถิด เวลานี้เป็นเวลาปรินิพพานของพระผู้มีพระภาค
Bhāsitā kho panesā, bhante, bhagavatā vācā:
panesā → pan esā (pts)พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระวาจานี้ไว้ว่า
‘na tāvāhaṁ, pāpima, parinibbāyissāmi, yāva me bhikkhuniyo na sāvikā bhavissanti viyattā vinītā visāradā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacāriniyo, sakaṁ ācariyakaṁ uggahetvā ācikkhissanti desessanti paññapessanti paṭṭhapessanti vivarissanti vibhajissanti uttānīkarissanti, uppannaṁ parappavādaṁ sahadhammena suniggahitaṁ niggahetvā sappāṭihāriyaṁ dhammaṁ desessantī’ti.
suniggahitaṁ → suniggahītaṁ (bj) | desessanti → (sya-all) | dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacāriniyo → dhammānudhammapaṭipannā sāmīcipaṭipannā anudhammacārino (pts) | paññapessanti → paññāpessanti (pts) | uttānīkarissanti → uttānikarissanti (pts) | sahadhammena suniggahitaṁ → saha dhammena niggahītaṁ (pts)‘มารผู้มีบาป เราจะยังไม่ปรินิพพาน ตราบเท่าที่ภิกษุณีทั้งหลายผู้สาวิกาของเรายังไม่เฉียบแหลม ไม่ได้รับการแนะนำ ไม่แกล้วกล้า ไม่เป็นพหูสูต ไม่ทรงธรรม ไม่ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ไม่ปฏิบัติ ชอบ ไม่ปฏิบัติตามธรรม เรียนกับอาจารย์ของตน แต่ยังบอก แสดง บัญญัติ กำหนด เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่ายไม่ได้ ยังแสดงธรรมมีปาฏิหาริย์ปราบปรัปวาท ที่เกิดขึ้นให้เรียบร้อยโดยชอบธรรมไม่ได้’
Etarahi kho pana, bhante, bhikkhuniyo bhagavato sāvikā viyattā vinītā visāradā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacāriniyo, sakaṁ ācariyakaṁ uggahetvā ācikkhanti desenti paññapenti paṭṭhapenti vivaranti vibhajanti uttānīkaronti, uppannaṁ parappavādaṁ sahadhammena suniggahitaṁ niggahetvā sappāṭihāriyaṁ dhammaṁ desenti.
suniggahitaṁ → suniggahītaṁ (bj) | bhikkhuniyo → upāsakā (pts) | sāvikā → sāvakā (pts) | dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacāriniyo → dhammānudhammapaṭipannā sāmīcipaṭipannā anudhammacārino (pts) | paññapenti → paññāpenti (pts)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็เวลานี้ ภิกษุณี ทั้งหลายผู้สาวิกาของพระผู้มีพระภาคเป็นผู้เฉียบแหลม ได้รับการแนะนำ แกล้วกล้า เป็นพหูสูต ทรงธรรม ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ปฏิบัติชอบ ปฏิบัติตามธรรม เรียนกับอาจารย์ของตนแล้วก็บอก แสดง บัญญัติ กำหนด เปิดเผย จำแนก ทำให้ ง่ายได้ แสดงธรรมมีปาฏิหาริย์ปราบปรัปวาทที่เกิดขึ้นให้เรียบร้อยโดยชอบธรรมได้
Parinibbātu dāni, bhante, bhagavā, parinibbātu sugato, parinibbānakālo dāni, bhante, bhagavato.
parinibbātu dāni → parinibbātudāni (my, bjt, th) | parinibbānakālo dāni → parinibbānakālodāni (my, bjt, th)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดปรินิพพานในบัดนี้ ขอพระสุคตโปรด ปรินิพพานเถิด เวลานี้เป็นเวลาปรินิพพานของพระผู้มีพระภาค
Bhāsitā kho panesā, bhante, bhagavatā vācā:พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระวาจานี้ไว้ว่า
‘na tāvāhaṁ, pāpima, parinibbāyissāmi, yāva me upāsakā na sāvakā bhavissanti viyattā vinītā visāradā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacārino, sakaṁ ācariyakaṁ uggahetvā ācikkhissanti desessanti paññapessanti paṭṭhapessanti vivarissanti vibhajissanti uttānīkarissanti, uppannaṁ parappavādaṁ sahadhammena suniggahitaṁ niggahetvā sappāṭihāriyaṁ dhammaṁ desessantī’ti.
suniggahitaṁ → suniggahītaṁ (bj) | sappāṭihāriyaṁ → sappaṭihāriyaṁ (bj) | upāsakā → upāsikā (pts) | sāvakā → sāvikā (pts) | viyattā → viyattā vinītā (pts) | dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacārino → dhammānudhammapaṭipannā sāmīcipaṭipannā anudhammacāriniyo (pts) | paññapessanti → paññāpessanti (pts) | dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacārino → dhamma-dharā dhammānudhamma-paṭipannā sāmīci-paṭipannā anudhamma-cārino (pts) | uttānīkarissanti → uttāni-karissanti (pts) | sahadhammena suniggahitaṁ → saha dhammena niggahītaṁ (pts)‘มารผู้มีบาป เราจะยังไม่ปรินิพพาน ตราบเท่าที่อุบาสกทั้งหลายผู้สาวกของเรายังไม่เฉียบแหลม ไม่ได้รับการแนะนำ ไม่แกล้วกล้า ไม่เป็นพหูสูต ไม่ทรงธรรม ไม่ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ไม่ปฏิบัติ ชอบ ไม่ปฏิบัติตามธรรม เรียนกับอาจารย์ของตนแล้วยังบอก แสดง บัญญัติ กำหนด เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่ายไม่ได้ ยังแสดงธรรมมีปาฏิหาริย์ปราบปรัปวาท ที่เกิดขึ้นให้เรียบร้อยโดยชอบธรรมไม่ได้’
Etarahi kho pana, bhante, upāsakā bhagavato sāvakā viyattā vinītā visāradā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacārino, sakaṁ ācariyakaṁ uggahetvā ācikkhanti desenti paññapenti paṭṭhapenti vivaranti vibhajanti uttānīkaronti, uppannaṁ parappavādaṁ sahadhammena suniggahitaṁ niggahetvā sappāṭihāriyaṁ dhammaṁ desenti.
suniggahitaṁ → suniggahītaṁ (bj) | upāsakā → upāsikā (pts) | sāvakā → sāvikā (pts) | dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacārino → dhammānudhammapaṭipannā sāmīci paṭipannā anudhammacāriniyo (pts) | paññapenti → paññāpenti (pts) | dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā → dhammānudhammapaṭipannā sāmīcipaṭipannā (bjt, th) | dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacārino → dhamma-dharā dhammānudhammapaṭipannā sāmīci-paṭipannā anudhamma-cārino (pts) | uttānīkaronti → uttāni-karonti (pts) | sahadhammena suniggahitaṁ → saha dhammena suniggahītaṁ (pts)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็เวลานี้ อุบาสก ทั้งหลายผู้สาวกของพระผู้มีพระภาคเป็นผู้เฉียบแหลม ได้รับการแนะนำ แกล้วกล้า เป็นพหูสูต ทรงธรรม ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ปฏิบัติชอบ ปฏิบัติตามธรรม เรียนกับอาจารย์ของตนแล้วก็บอก แสดง บัญญัติ กำหนด เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่าย ได้แสดงธรรมมีปาฏิหาริย์ปราบปรัปวาทที่เกิดขึ้นให้เรียบร้อยโดยชอบธรรมได้
Parinibbātu dāni, bhante, bhagavā, parinibbātu sugato, parinibbānakālo dāni, bhante, bhagavato.
parinibbātu dāni → parinibbātudāni (my, bjt, th) | parinibbānakālo dāni → parinibbānakālodāni (my, bjt, th) | parinibbānakālo → parinibbāna-kālo (pts)ข้าแต่ พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดปรินิพพานในบัดนี้ ขอพระสุคตโปรด ปรินิพพานเถิด เวลานี้เป็นเวลาปรินิพพานของพระผู้มีพระภาค
Bhāsitā kho panesā, bhante, bhagavatā vācā:
panesā → pan esā (pts)พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระวาจานี้ไว้ว่า
‘na tāvāhaṁ, pāpima, parinibbāyissāmi, yāva me upāsikā na sāvikā bhavissanti viyattā vinītā visāradā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacāriniyo, sakaṁ ācariyakaṁ uggahetvā ācikkhissanti desessanti paññapessanti paṭṭhapessanti vivarissanti vibhajissanti uttānīkarissanti, uppannaṁ parappavādaṁ sahadhammena suniggahitaṁ niggahetvā sappāṭihāriyaṁ dhammaṁ desessantī’ti.
suniggahitaṁ → suniggahītaṁ (bj) | sappāṭihāriyaṁ → sappaṭihāriyaṁ (bj) | dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā → dhammānudhammapaṭipannā sāmīcipaṭipannā (bjt, th) | + → vinītā (pts) | dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacāriniyo → dhamma-dharā dhammānudhamma-paṭipannā sāmīci-paṭipannā anudhamma-cāriniyo (pts) | paññapessanti → paññāpessanti (pts) | uttānīkarissanti → uttāni-karissanti (pts) | sahadhammena suniggahitaṁ → saha dhammena suniggahītaṁ (pts)‘มารผู้มีบาป เราจะยังไม่ปรินิพพาน ตราบเท่าที่อุบาสิกาทั้งหลายผู้สาวิกาของเรายังไม่เฉียบแหลม ไม่ได้รับการแนะนำ ไม่แกล้วกล้า ไม่เป็นพหูสูต ไม่ทรงธรรม ไม่ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ไม่ปฏิบัติ ชอบ ไม่ปฏิบัติตามธรรม เรียนกับอาจารย์ของตนแล้วยังบอก แสดง บัญญัติ กำหนด เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่ายไม่ได้ ยังแสดงธรรมมีปาฏิหาริย์ปราบปรัปวาท ที่เกิดขึ้นให้เรียบร้อยโดยชอบธรรมไม่ได้’
Etarahi kho pana, bhante, upāsikā bhagavato sāvikā viyattā vinītā visāradā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacāriniyo, sakaṁ ācariyakaṁ uggahetvā ācikkhanti desenti paññapenti paṭṭhapenti vivaranti vibhajanti uttānīkaronti, uppannaṁ parappavādaṁ sahadhammena suniggahitaṁ niggahetvā sappāṭihāriyaṁ dhammaṁ desenti.
desenti parinibbātu dāni → desentī parinibbātudāni (bj) | dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā → dhammānudhammapaṭipannā sāmīcipaṭipannā (bjt, th) | dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacāriniyo → dhamma-dharā dhammānudhammapaṭipannā sāmīci paṭipannā anudhamma-cāriniyo (pts) | paññapenti → paññāpenti (pts) | uttānīkaronti → uttāni-karonti (pts) | sahadhammena suniggahitaṁ → saha dhammena suniggahītaṁ (pts)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็เวลานี้ อุบาสิกา ทั้งหลายผู้สาวิกาของพระผู้มีพระภาคเป็นผู้เฉียบแหลม ได้รับการแนะนำ แกล้วกล้า เป็นพหูสูต ทรงธรรม ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ปฏิบัติชอบ ปฏิบัติตามธรรม เรียนกับอาจารย์ของตนแล้วก็บอก แสดง บัญญัติ กำหนด เปิดเผย จำแนก ทำให้ ง่ายได้ แสดงธรรมมีปาฏิหาริย์ปราบปรัปวาทที่เกิดขึ้นให้เรียบร้อยโดยชอบธรรมได้
Parinibbātu dāni, bhante, bhagavā, parinibbātu sugato, parinibbānakālo dāni, bhante, bhagavato.
parinibbātu dāni → parinibbātudāni (my, bjt, th) | parinibbānakālo dāni → parinibbānakālodāni (my, bjt, th) | parinibbānakālo → parinibbāna-kālo (pts)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดปรินิพพานในบัดนี้ ขอพระสุคตโปรด ปรินิพพานเถิด เวลานี้เป็นเวลาปรินิพพานของพระผู้มีพระภาค
Bhāsitā kho panesā, bhante, bhagavatā vācā:
panesā → pan esā (pts)พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระวาจานี้ไว้ว่า
‘na tāvāhaṁ, pāpima, parinibbāyissāmi, yāva me idaṁ brahmacariyaṁ na iddhañceva bhavissati phītañca vitthārikaṁ bāhujaññaṁ puthubhūtaṁ yāva devamanussehi suppakāsitan’ti.
bāhujaññaṁ → bahujaññaṁ (sya-all) | vitthārikaṁ → vitthāritaṁ (bj: sīmu) | idaṁ → Bm Hardy, Feer, and Steinthal and SS below 36, etc. idaṁ; SS here imaṁ. (pts note) | phītañ → Scd pītañ; Bm phitañ, and below. (pts note) | manussehi → So all MSS. and K, and Feer and Steinthal. Hardy, deva-manussehi. Divy. deva-manusyebhyah. (pts note) | iddhañceva → iddhaṁ ceva (my, bjt) | iddhañceva → iddhañ eva (pts) | phītañca → phītañ ca (pts) | bāhujaññaṁ puthubhūtaṁ yāva devamanussehi suppakāsitanti → bāhu-jaññaṁ puthu-bhūtaṁ yāvad eva manussehi suppakāsitan ti (pts)‘มารผู้มีบาป เราจะยังไม่ปรินิพพาน ตราบเท่าที่พรหมจรรย์ ของเรายังไม่บริบูรณ์ กว้างขวาง แพร่หลาย รู้จักกันโดยมาก มั่นคงดี กระทั่งเทวดาและมนุษย์ทั้งหลายประกาศได้ดีแล้ว
Etarahi kho pana, bhante, bhagavato brahmacariyaṁ iddhañceva phītañca vitthārikaṁ bāhujaññaṁ puthubhūtaṁ, yāva devamanussehi suppakāsitaṁ.
bhagavato → bhagavato idaṁ (sya-all) | bāhujaññaṁ → bahujaññaṁ (sya-all) | Bhagavato → K inserts imaṁ. Hardy, Etarahi bhante Bh. br. Feer, Tayidaṁ bhante Bh. br. Steinthal = Dīgha. (pts note) | iddhañceva → iddhaṁ ceva (my) | iddhañceva phītañca → iddhañ eva phītañ ca (pts) | puthubhūtaṁ yāva devamanussehi → puthu-bhūtaṁ yāvad eva manussehi (pts)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็เวลานี้ พรหมจรรย์ของพระผู้มีพระภาคบริบูรณ์ กว้างขวาง แพร่หลาย รู้จักกัน โดยมาก มั่นคงดี กระทั่งเทวดาและมนุษย์ทั้งหลายประกาศได้ดีแล้ว
Parinibbātu dāni, bhante, bhagavā, parinibbātu sugato, parinibbānakālo dāni, bhante, bhagavato”ti.
parinibbātu dāni → parinibbātudāni (my, bjt, th) | parinibbānakālo dāni → parinibbānakālodāni (my, bjt, th) | parinibbānakālo → parinibbāna-kālo (pts) | bhagavatoti → bhagavato ti (pts)ข้าแต่พระองค์ ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดปรินิพพานในบัดนี้ ขอพระสุคตโปรดปรินิพพานเถิด เวลานี้เป็นเวลาปรินิพพานของพระผู้มีพระภาค’
Evaṁ vutte, bhagavā māraṁ pāpimantaṁ etadavoca:
etadavoca → etad avoca (pts)เมื่อมารทูลอาราธนาอย่างนี้ พระผู้มีพระภาคได้ตอบมารผู้มีบาปดังนี้ว่า
“appossukko tvaṁ, pāpima, hohi, na ciraṁ tathāgatassa parinibbānaṁ bhavissati.
appossukko → appossukke (bj)“มารผู้มีบาป ท่านจงอย่ากังวล เลย อีกไม่นาน การปรินิพพานของตถาคตจะมี
Ito tiṇṇaṁ māsānaṁ accayena tathāgato parinibbāyissatī”ti.จากนี้ไปอีก ๓ เดือน ตถาคตจะปรินิพพาน”
15. Āyusaṅkhāraossajjanaทรงปลงพระชนมายุสังขาร
Atha kho bhagavā cāpāle cetiye sato sampajāno āyusaṅkhāraṁ ossaji.
ossaji → ossajī (bj) | cāpāle cetiye → pāvālacetiye (sya-all) | ossaji → K Ud. and Wind. ossajji. (pts note) | atha kho → athakho (th) | āyusaṅkhāraṁ → āyu-saṁkhāraṁ (pts)เวลานั้น พระผู้มีพระภาคทรงมีสติสัมปชัญญะ ทรงปลงพระ ชนมายุสังขาร แล้ว ณ ปาวาลเจดีย์
Ossaṭṭhe ca bhagavatā āyusaṅkhāre mahābhūmicālo ahosi bhiṁsanako salomahaṁso, devadundubhiyo ca phaliṁsu.
salomahaṁso → lomahaṁso (sya-all, km); lomahaṁsano (pts1ed) | devadundubhiyo → devadundabhiyo (sya-all); devadudrabhiyo (mr) | salomahaṁso devadundubhiyo → lomahaṁso devadundabhiyo (sya-all) | bhagavatā → bhagavato (pts) | salomahaṁso → lomahaṁsano (pts) | salomahaṁso → lomahaṁso (bj: machasaṁ) | devadundubhiyo → devadubhiyo (bj: sīmu) | salomahaṁso → lomahaṁso (cck: syā.) | devadundubhiyo → devadudrabhiyo (cck: ka.) | ca → Hardy omits. Feer, pana. (pts note) | Bhagavato → Bm K Hardy and Feer, -tā. (pts note) | lomahaṁsano → Bm Hardy and SS twice below salomahaṁso; K, Feer, Steinthal, lomahaṁso, SS here lomahaṁsano. (pts note) | phaliṁsu → Feer, caliṁsu, and so Sc the second time only. (pts note) | mahābhūmicālo → mahā bhūmicālo (th) | bhagavatā āyusaṅkhāre mahābhūmicālo → bhagavato āyusaṁkhāre mahā bhūmi-cālo (pts) | salomahaṁso devadundubhiyo → lomahaṁsano deva-dundubhiyo (pts)เมื่อพระองค์ทรงปลงพระชนมายุสังขารแล้ว ได้เกิดแผ่นดินไหวอย่างรุงแรงน่าสะพรึงกลัว ขนพองสยองเกล้า ทั้งกลองทิพย์ก็ ดังกึกก้อง
Atha kho bhagavā etamatthaṁ viditvā tāyaṁ velāyaṁ imaṁ udānaṁ udānesi:
atha kho → athakho (th) | etamatthaṁ → etam atthaṁ (pts) | imaṁ → imam (pts)ครั้นพระผู้มีพระภาคทรงทราบความนั้น จึงทรงเปล่งพระอุทานในเวลานั้น ดังนี้ว่า
“Tulamatulañca sambhavaṁ, bhavasaṅkhāramavassaji muni;
atulañ → So all MSS. and K, A S and Udāna. but Bm in the Udāna has ū . . . ū. Wind. 5O. (pts note) | tulamatulañca → tulam atulañ ca (pts) bhavasaṅkhāramavassaji → bhavasaṅkhāramavassajī (bj) | bhavasaṅkhāramavassaji muni → bhavasaṁkhāram avassajī munī (pts) | avassajī → St oss-; Scd -khāra ossaji; K. Steinthal, avassajji; Bm Sum. Hardy and Feer, avassaji. (pts note) | munī → Bm K Hardy and Feer, muni. (pts note) | bhavasaṅkhāramavassaji → bhavasaṅkhāramavassajji (th) | bhavasaṅkhāramavassaji muni → bhava-saṁkhāram avassajī munī (pts)“พระมุนีละกรรมทั้งที่ชั่งได้และที่ชั่งไม่ได้ อันเป็นเหตุก่อกำเนิด เป็นเครื่องปรุงแต่งภพได้แล้ว Ajjhattarato samāhito, abhindi kavacamivattasambhavan”ti.
kavacamivattasambhavanti → kavacamivattasambhavanti bhūmicālassa aṭṭha hetū (bj) | abhida → Bm abhinda. K Hardy and Feer, abhindi. (pts note) | abhindi kavacamivattasambhavanti → abhida kavacam atta-sambhavan ti (pts)ยินดีในภายใน มีใจมั่นคง ทำลายกิเลสที่เกิดในตนได้ เหมือนนักรบทำลายเกราะได้ฉะนั้น”
16. Mahābhūmicālahetuเหตุที่ทำให้เกิดแผ่นดินไหวอย่างรุนแรง ๘ ประการ
Atha kho āyasmato ānandassa etadahosi:
atha kho → athakho (th) | etadahosi → etad ahosi (pts)ลำดับนั้น ท่านพระอานนท์ได้มีความคิดดังนี้ว่า
“acchariyaṁ vata bho, abbhutaṁ vata bho, mahā vatāyaṁ bhūmicālo;
abbhutaṁ → abbhūtaṁ (sya-all)“น่าอัศจรรย์จริง ไม่เคยปรากฏ แผ่นดินไหวครั้งนี้รุนแรงจริง
sumahā vatāyaṁ bhūmicālo bhiṁsanako salomahaṁso; devadundubhiyo ca phaliṁsu.
salomahaṁso devadundubhiyo → lomahaṁso devadundabhiyo (sya-all) | salomahaṁso → St lomahaṁsano; K lomahaṁso. (pts note) | bhūmicālo → bhūmi-cālo (pts) | devadundubhiyo → deva-dundubhiyo (pts)แผ่นดินไหวครั้งนี้รุนแรงจริง ๆ น่าสะพรึงกลัว ขนพองสยองเกล้า ทั้งกลองทิพย์ก็ดังกึกก้อง
Ko nu kho hetu ko paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāyā”ti?
pātubhāvāyāti → Scd pātubhāvāya deva-dundhubhīnañ ca phālitun ti; St pātubhāvā deva-dundhubhīnañ ca phālitun. (pts note) | bhūmicālassa → bhūmi-cālassa (pts)อะไรหนอแลเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัยที่ทำให้เกิดแผ่นดินไหวอย่างรุนแรง
Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami,
atha kho → athakho (th) | tenupasaṅkami → ten upasaṁkami (pts)จึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ ประทับ
upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi,
upasaṅkamitvā → upasaṁkamitvā (pts)ถวายอภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่สมควร
ekamantaṁ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṁ etadavoca:
etadavoca → etad avoca (pts)ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า
“acchariyaṁ, bhante, abbhutaṁ, bhante.
abbhutaṁ → abbhūtaṁ (sya-all)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ น่าอัศจรรย์จริง ไม่เคยปรากฏ
Mahā vatāyaṁ, bhante, bhūmicālo;
bhūmicālo → bhūmi-cālo (pts)แผ่นดินไหวครั้งนี้ รุนแรงจริง
sumahā vatāyaṁ, bhante, bhūmicālo bhiṁsanako salomahaṁso; devadundubhiyo ca phaliṁsu.
salomahaṁso devadundubhiyo → lomahaṁso devadundabhiyo (sya-all) | saloma-haṁso → K lomahaṁso. (pts note) | bhūmicālo → bhūmi-cālo (pts) | salomahaṁso devadundubhiyo → saloma-haṁso deva-dundubhiyo (pts)แผ่นดินไหวครั้งนี้รุนแรงจริง ๆ น่าสะพรึงกลัว ขนพองสยองเกล้า ทั้งกลองทิพย์ก็ดังกึกก้อง
Ko nu kho, bhante, hetu ko paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāyā”ti?
pātubhāvāyāti → pātubhāvāyā ti (bjt)อะไรหนอแลเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัยที่ทำให้เกิดแผ่นดิน ไหวอย่างรุนแรง พระพุทธเจ้าข้า”
“Aṭṭha kho ime, ānanda, hetū, aṭṭha paccayā mahato bhūmicālassa pātubhāvāya.
bhūmicālassa → bhūmi-cālassa (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “อานนท์ เหตุปัจจัย ๘ ประการนี้ ที่ทำให้เกิดแผ่นดินไหวอย่างรุนแรง
Katame aṭṭha?เหตุปัจจัย ๘ ประการ อะไรบ้าง คือ
Ayaṁ, ānanda, mahāpathavī udake patiṭṭhitā, udakaṁ vāte patiṭṭhitaṁ, vāto ākāsaṭṭho. Hoti kho so, ānanda, samayo, yaṁ mahāvātā vāyanti. Mahāvātā vāyantā udakaṁ kampenti. Udakaṁ kampitaṁ pathaviṁ kampeti.
mahāpathavī → mahāpaṭhavi (bj); mahāpaṭhavī (sya-all, pts) | ākāsaṭṭho → ākāsaṭṭho hoti (bj) | pathaviṁ → paṭhaviṁ (bj, sya-all, pts) | mahāpaṭhavi → mahāpathavi (bj: machasaṁ) | kho → Aṅg. iv. 312 omits. (pts note) | + → so (th, pts) | mahāpathavī → mahā-paṭhavī (pts) | mahāvātā → mahā-vātā (pts)๑. มหาปฐพีนี้ตั้งอยู่บนน้ำ น้ำตั้งอยู่บนลม ลมตั้งอยู่บนอากาศ เวลาที่ลมพายุพัดแรงย่อมทำให้น้ำกระเพื่อม น้ำที่กระเพื่อม ย่อมทำให้แผ่นดินไหวตาม
Ayaṁ paṭhamo hetu paṭhamo paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāya.
bhūmicālassa → bhūmi-cālassa (pts)นี้เป็นเหตุปัจจัยประการที่ ๑ ที่ทำ ให้เกิดแผ่นดินไหวอย่างรุนแรง
Puna caparaṁ, ānanda, samaṇo vā hoti brāhmaṇo vā iddhimā cetovasippatto, devo vā mahiddhiko mahānubhāvo, tassa parittā pathavīsaññā bhāvitā hoti, appamāṇā āposaññā. So imaṁ pathaviṁ kampeti saṅkampeti sampakampeti sampavedheti.
pathavīsaññā → paṭhavisaññā (bj, sya-all, pts) | pathaviṁ → paṭhaviṁ (bj, sya-all, pts) | devo → devatā (pts) | mahiddhiko mahānubhāvo tassa → mahiddhikā mahānubhāvā yassa (pts) | tassa → yassa (sya-all: sī.) | devatā → Bm K devo. (pts note) | mahānubhāvā → Bm K -o. (pts note) | yassa → Bm Hardy, tassa; so K, with yassa in note. (pts note) | saṅkampeti → saṁkampeti (bjt, pts) | caparaṁ → ca paraṁ (pts) | pathavīsaññā → paṭhavi-saññā (pts) | āposaññā → āpo-saññā (pts)๒. สมณะหรือพราหมณ์ผู้มีฤทธิ์ มีความชำนาญทางจิต หรือเทพ ผู้มีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมาก ได้เจริญปฐวีสัญญานิดหน่อย แต่เจริญ อาโปสัญญาจนหาประมาณมิได้ จึงทำให้แผ่นดินนี้ไหวสั่นสะเทือน เลื่อนลั่น
Ayaṁ dutiyo hetu dutiyo paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāya.
bhūmicālassa → bhūmi-cālassa (pts)นี้เป็นเหตุปัจจัยประการที่ ๒ ที่ทำให้เกิดแผ่นดินไหว อย่างรุนแรง
Puna caparaṁ, ānanda, yadā bodhisatto tusitakāyā cavitvā sato sampajāno mātukucchiṁ okkamati, tadāyaṁ pathavī kampati saṅkampati sampakampati sampavedhati.
tusitakāyā → tusitā kāyā (bj, sya-all, pts) | pathavī → paṭhavī (bj, sya-all) | tadāyaṁ pathavī → tadā yaṁ paṭhavī (pts) | sampakampati → (pts) | saṅkampati → saṁkampati (bjt) | mātukucchiṁ → mātu kucchiṁ (th) | caparaṁ → ca paraṁ (pts) | mātukucchiṁ → mātu-kucchiṁ (pts) | saṅkampati sampakampati → saṁkampati (pts)๓. คราวที่พระโพธิสัตว์มีสติสัมปชัญญะ จุติจากสวรรค์ชั้นดุสิต เสด็จลงสู่พระครรภ์ของพระมารดา แผ่นดินนี้ก็ไหวสั่นสะเทือน เลื่อนลั่น
Ayaṁ tatiyo hetu tatiyo paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāya.
bhūmicālassa → bhūmi-cālassa (pts)นี้เป็นเหตุปัจจัยประการที่ ๓ ที่ทำให้เกิดแผ่นดินไหว อย่างรุนแรง
Puna caparaṁ, ānanda, yadā bodhisatto sato sampajāno mātukucchismā nikkhamati, tadāyaṁ pathavī kampati saṅkampati sampakampati sampavedhati.
mātukucchismā → mātukucchismiṁ (bj); mātu kucchimhā (sya-all) | pathavī → paṭhavī (bj, sya-all) | tadāyaṁ pathavī → tadā yaṁ paṭhavī (pts) | saṅkampati → saṁkampati (bjt, pts) | caparaṁ → ca paraṁ (pts) | mātukucchismā → mātu-kucchismā (pts)๔. คราวที่พระโพธิสัตว์มีสติสัมปชัญญะ ประสูติจากพระครรภ์ของ พระมารดา แผ่นดินนี้ก็ไหวสั่นสะเทือน เลื่อนลั่น
Ayaṁ catuttho hetu catuttho paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāya.
bhūmicālassa → bhūmi-cālassa (pts)นี้เป็นเหตุ ปัจจัยประการที่ ๔ ที่ทำให้เกิดแผ่นดินไหวอย่างรุนแรง
Puna caparaṁ, ānanda, yadā tathāgato anuttaraṁ sammāsambodhiṁ abhisambujjhati, tadāyaṁ pathavī kampati saṅkampati sampakampati sampavedhati.
pathavī → paṭhavī (bj, sya-all) | tadāyaṁ pathavī → tadā yaṁ paṭhavī (pts) | caparaṁ → ca paraṁ (pts) | sammāsambodhiṁ → sammā-sambodhiṁ (pts) | saṅkampati → saṁkampati (pts)๕. คราวที่ตถาคตตรัสรู้อนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณ แผ่นดินนี้ก็ไหว สั่นสะเทือน เลื่อนลั่น
Ayaṁ pañcamo hetu pañcamo paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāya.
bhūmicālassa → bhūmi-cālassa (pts)นี้เป็นเหตุปัจจัยประการที่ ๕ ที่ทำให้เกิด แผ่นดินไหวอย่างรุนแรง
Puna caparaṁ, ānanda, yadā tathāgato anuttaraṁ dhammacakkaṁ pavatteti, tadāyaṁ pathavī kampati saṅkampati sampakampati sampavedhati.
pathavī → paṭhavī (bj, sya-all) | pavatteti → pavattesi (sya-all) | tadāyaṁ pathavī → tadā yaṁ paṭhavī (pts) | saṅkampati → saṁkampati (bjt, pts) | caparaṁ → ca paraṁ (pts) | dhammacakkaṁ → dhamma-cakkaṁ (pts)๖. คราวที่ตถาคตประกาศธรรมจักรอันยอดเยี่ยมให้เป็นไป แผ่นดินนี้ ก็ไหวสั่นสะเทือน เลื่อนลั่น
Ayaṁ chaṭṭho hetu chaṭṭho paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāya.
bhūmicālassa → bhūmi-cālassa (pts)นี้เป็นเหตุปัจจัยประการที่ ๖ ที่ทำให้ เกิดแผ่นดินไหวอย่างรุนแรง
Puna caparaṁ, ānanda, yadā tathāgato sato sampajāno āyusaṅkhāraṁ ossajjati, tadāyaṁ pathavī kampati saṅkampati sampakampati sampavedhati.
pathavī → paṭhavī (bj, sya-all) | tadāyaṁ pathavī → tadā yaṁ paṭhavī (pts) | ossajjati → ossajati (bjt) | saṅkampati → saṁkampati (bjt, pts) | caparaṁ → ca paraṁ (pts) | āyusaṅkhāraṁ → āyu-saṅkhāraṁ (pts)๗. คราวที่ตถาคตมีสติสัมปชัญญะ ปลงอายุสังขาร แผ่นดินนี้ก็ไหว สั่นสะเทือน เลื่อนลั่น
Ayaṁ sattamo hetu sattamo paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāya.
bhūmicālassa → bhūmi-cālassa (pts)นี้เป็นเหตุปัจจัยประการที่ ๗ ที่ทำให้เกิด แผ่นดินไหวอย่างรุนแรง
Puna caparaṁ, ānanda, yadā tathāgato anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyati, tadāyaṁ pathavī kampati saṅkampati sampakampati sampavedhati.
pathavī → paṭhavī (bj, sya-all) | tadāyaṁ pathavī → tadā yaṁ paṭhavī (pts) | saṅkampati → saṁkampati (bjt, pts) | caparaṁ → ca paraṁ (pts) | nibbānadhātuyā → nibbāna-dhātuyā (pts)๘. คราวที่ตถาคตปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ แผ่นดินนี้ ก็ไหวสั่นสะเทือน เลื่อนลั่น
Ayaṁ aṭṭhamo hetu aṭṭhamo paccayo mahato bhūmicālassa pātubhāvāya.
pātubhāvāya → SS have -āyāti. (pts note) | bhūmicālassa → bhūmi-cālassa (pts)นี้เป็นเหตุปัจจัยประการที่ ๘ ที่ทำให้ เกิดแผ่นดินไหวอย่างรุนแรง
Ime kho, ānanda, aṭṭha hetū, aṭṭha paccayā mahato bhūmicālassa pātubhāvāya.
pātubhāvāya → pātubhāvāyāti (bj, cck, sya-all, pts) | bhūmicālassa pātubhāvāya → bhūmi-cālassa pātubhāvāyāti (pts)อานนท์ เหตุปัจจัย ๘ ประการนี้แล ที่ทำให้เกิดแผ่นดินไหวอย่างรุนแรง
17. Aṭṭhaparisāบริษัท ๘ จำพวก
Aṭṭha kho imā, ānanda, parisā.อานนท์ บริษัท ๘ จำพวกนี้
Katamā aṭṭha?บริษัท ๘ จำพวกไหนบ้าง คือ
Khattiyaparisā, brāhmaṇaparisā, gahapatiparisā, samaṇaparisā, cātumahārājikaparisā, tāvatiṁsaparisā, māraparisā, brahmaparisā.
cātumahārājikaparisā → cātummahārājikaparisā (cck: sī. syā. kaṁ. pī.) | khattiyaparisā brāhmaṇaparisā gahapatiparisā → khattiya-parisā brāhmaṇa-parisā gahapati-parisā (pts) | cātumahārājikaparisā tāvatiṁsaparisā → cātummahārājika-parisā tāvatiṁsa-parisā (pts) | brahmaparisā → brahma-parisā (pts)๑. ขัตติยบริษัท (ชุมนุมกษัตริย์) ๒. พราหมณบริษัท (ชุมนุมพราหมณ์) ๓. คหบดีบริษัท (ชุมนุมคหบดี) ๔. สมณบริษัท (ชุมนุมสมณะ) ๕. จาตุมหาราชบริษัท (ชุมนุมเทพชั้นจาตุมหาราช) ๖. ดาวดึงสบริษัท (ชุมนุมเทพชั้นดาวดึงส์) ๗. มารบริษัท (ชุมนุมมาร) ๘. พรหมบริษัท (ชุมนุมพรหม)
Abhijānāmi kho panāhaṁ, ānanda, anekasataṁ khattiyaparisaṁ upasaṅkamitā.
upasaṅkamitā → upasaṅkamitvā (sya-all) | upasaṅkamitā tatrapi → upasaṁkamitvā tatra pi (pts) | upasaṅkamitā → upasaṅkamitvā (bj: syā, PTS) | upasaṅkamitvā → upasaṅkamitātipi pāṭho (sya-all note) | upasaṁkamitvā → K (note) upasaṁkamitātipi pāṭho. So the Majjhima and Bp in A. (pts note) | anekasataṁ khattiyaparisaṁ upasaṅkamitā → aneka-sataṁ khattiya-parisaṁ upasaṁkamitvā (pts)อานนท์ เราจำได้ว่า เคยเข้าไปหาขัตติยบริษัทหลายร้อยครั้ง
Tatrapi mayā sannisinnapubbañceva sallapitapubbañca sākacchā ca samāpajjitapubbā.
tatrapi → tatrāpi (bj) | sannisinnapubbañceva → sannisinnapubbaṁ ceva (my) | tatrapi → tatra pi (pts) | sannisinnapubbañceva sallapitapubbañca → sannisinna-pubbañ eva sallapita-pubbañ ca (pts) | samāpajjitapubbā → samāpajjita-pubbā (pts)ทั้งเคยนั่งพูดคุย และสนทนาในขัตติยบริษัทนั้น
Tattha yādisako tesaṁ vaṇṇo hoti, tādisako mayhaṁ vaṇṇo hoti. Yādisako tesaṁ saro hoti, tādisako mayhaṁ saro hoti.
tattha → tatatha (sya-all)กษัตริย์เหล่านั้นมีวรรณะเช่นใด เราก็มีวรรณะเช่นนั้น กษัตริย์เหล่านั้นมีเสียงเช่นใด เราก็มีเสียงเช่นนั้น
Dhammiyā kathāya sandassemi samādapemi samuttejemi sampahaṁsemi.
dhammiyā → dhammiyā ca (bj, sya-all, pts) | ca → dhammiyā (bj: machasaṁ)เราชี้แจงให้กษัตริย์เหล่านั้นเห็นชัด ชวนใจให้อยากรับเอาไปปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจให้สดชื่น ร่าเริงด้วยธรรมีกถา
Bhāsamānañca maṁ na jānanti:
bhāsamānañca → bhāsamānañ ca (pts)และเมื่อเรากำลังพูดอยู่ ก็ไม่มีใครรู้ว่า
‘ko nu kho ayaṁ bhāsati devo vā manusso vā’ti?
vāti → vā ti (pts)‘ผู้กำลังพูดอยู่นี้เป็นใคร เป็นเทพหรือเป็นมนุษย์’
Dhammiyā kathāya sandassetvā samādapetvā samuttejetvā sampahaṁsetvā antaradhāyāmi.
dhammiyā → dhammiyā ca (sya-all, pts)ครั้นชี้แจงให้กษัตริย์เหล่านั้นเห็นชัด ชวนใจให้อยากรับเอา ไปปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจให้สดชื่นร่าเริงด้วยธรรมีกถา
Antarahitañca maṁ na jānanti:
antarahitañca → antarahitañ ca (pts)แล้วหายไป และเมื่อเราหายไปแล้ว
‘ko nu kho ayaṁ antarahito devo vā manusso vā’ti?
vāti → vā ti (pts)ก็ไม่มีใครรู้ว่า ‘ผู้ที่หายไปแล้วนี้เป็นใคร เป็นเทพ หรือเป็นมนุษย์’
Abhijānāmi kho panāhaṁ, ānanda, anekasataṁ brāhmaṇaparisaṁ …pe…
anekasataṁ brāhmaṇaparisaṁ → aneka-sataṁ brāhmaṇa-parisaṁ (pts)อานนท์ เราจำได้ว่า เคยเข้าไปหาพราหมณบริษัทหลายร้อยครั้ง ฯลฯ
gahapatiparisaṁ …
gahapatiparisaṁ → gahapati-parisaṁ (pts)คหบดีบริษัท ฯลฯ
samaṇaparisaṁ …สมณบริษัท ฯลฯ
cātumahārājikaparisaṁ …
cātumahārājikaparisaṁ → cātummahārājikaparisaṁ (bjt, th) | cātumahārājikaparisaṁ → cātummahārājika-parisaṁ (pts)จาตุมหาราชบริษัท ฯลฯ
tāvatiṁsaparisaṁ …ดาวดึงสบริษัท ฯลฯ
māraparisaṁ …
māraparisaṁ → māra-parisaṁ (pts)มารบริษัท ฯลฯ
brahmaparisaṁ upasaṅkamitā.
upasaṅkamitā → upasaṅkamitvā (sya-all) | upasaṅkamitā tatrapi → upasaṁkamitvā tatra pi (pts) | brahmaparisaṁ upasaṅkamitā → brahma-parisaṁ upasaṁkamitvā (pts)อานนท์ เราจำได้ว่า เคยเข้าไปหาพรหมบริษัทหลายร้อยครั้ง
Tatrapi mayā sannisinnapubbañceva sallapitapubbañca sākacchā ca samāpajjitapubbā.
tatrapi → tatrāpi (bj) | sannisinnapubbañceva → sannisinnapubbaṁ ceva (my) | tatrapi → tatra pi (pts) | sannisinnapubbañceva sallapitapubbañca → sannisinna-pubbañ eva sallapita-pubbañ ca (pts) | samāpajjitapubbā → samāpajjita-pubbā (pts)ทั้งเคยนั่งพูดคุย และสนทนาในพรหมบริษัทนั้น
Tattha yādisako tesaṁ vaṇṇo hoti, tādisako mayhaṁ vaṇṇo hoti.พรหมเหล่านั้นมีวรรณะเช่นใด เราก็มีวรรณะเช่นนั้น
Yādisako tesaṁ saro hoti, tādisako mayhaṁ saro hoti.พรหมเหล่านั้นมีเสียงเช่นใด เราก็มีเสียงเช่นนั้น
Dhammiyā kathāya sandassemi samādapemi samuttejemi sampahaṁsemi.
dhammiyā → dhammiyā ca (bj, sya-all, pts)เราชี้แจงให้พรหมเหล่านั้นเห็นชัด ชวนใจให้อยากรับเอาไปปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจให้สดชื่น ร่าเริงด้วยธรรมีกถา
Bhāsamānañca maṁ na jānanti:
bhāsamānañca → bhāsamānañ ca (pts)และเมื่อเรากำลังพูดอยู่ ก็ไม่มีใครรู้ว่า
‘ko nu kho ayaṁ bhāsati devo vā manusso vā’ti?
vāti → vā ti (pts)‘ผู้กำลังพูดอยู่นี้เป็นใคร เป็นเทพหรือเป็นมนุษย์’
Dhammiyā kathāya sandassetvā samādapetvā samuttejetvā sampahaṁsetvā antaradhāyāmi.
dhammiyā → dhammiyā ca (sya-all, pts)ครั้นชี้แจงให้พรหมเหล่านั้นเห็นชัด ชวนใจให้อยากรับเอา ไปปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจให้สดชื่นร่าเริงด้วยธรรมีกถา
Antarahitañca maṁ na jānanti:
antarahitañca → antarahitañ ca (pts)แล้วก็หายไป และเมื่อเราหายไปแล้ว
‘ko nu kho ayaṁ antarahito devo vā manusso vā’ti?
vāti → vā ti (pts)ก็ไม่มีใครรู้ว่า ‘ผู้ที่หายไปแล้วนี้เป็นใคร เป็นเทพ หรือเป็นมนุษย์’
Imā kho, ānanda, aṭṭha parisā.
parisā → parisā aṭṭhaabhibhāyatanāni (bj)อานนท์ บริษัท ๘ จำพวกนี้แล
18. Aṭṭhaabhibhāyatanaอภิภายตนะ ๘ ประการ
Aṭṭha kho imāni, ānanda, abhibhāyatanāni.
kho → Sct me; Sd omits. (pts note)อานนท์ อภิภายตนะ ๘ ประการนี้
Katamāni aṭṭha?อภิภายตนะ ๘ ประการ อะไรบ้าง คือ
Ajjhattaṁ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni.
ajjhattaṁ rūpasaññī → ajjhattaṁrūpasaññī (th) | bahiddhā rūpāni → bahiddhārūpāni (th) | rūpasaññī → rūpa-saññī (pts) | suvaṇṇadubbaṇṇāni → suvaṇṇa-dubbaṇṇāni (pts)๑. บุคคลหนึ่งมีรูปสัญญาภายใน เห็นรูปทั้งหลายภายนอกขนาดเล็ก มีสีสันดีหรือไม่ดี ครอบงำรูปเหล่านั้นได้
‘Tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti evaṁsaññī hoti.
evaṁsaññī → evaṁ-saññī (pts)มีสัญญาอย่างนี้ว่า ‘เรารู้ เราเห็น’
Idaṁ paṭhamaṁ abhibhāyatanaṁ.นี้เป็นอภิภายตนะประการที่ ๑
Ajjhattaṁ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇāni.
ajjhattaṁ rūpasaññī → ajjhattaṁrūpasaññī (th) | bahiddhā rūpāni → bahiddhārūpāni (th) | rūpasaññī → rūpa-saññī (pts) | bahiddhā rūpāni → bahiddhā-rūpāni (pts) | suvaṇṇadubbaṇṇāni → suvaṇṇa-dubbaṇṇāni (pts)๒. บุคคลหนึ่งมีรูปสัญญาภายใน เห็นรูปทั้งหลายภายนอกขนาดใหญ่ มีสีสันดีหรือไม่ดี ครอบงำรูปเหล่านั้นได้
‘Tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti evaṁsaññī hoti.
evaṁsaññī → evaṁ-saññī (pts)มีสัญญาอย่างนี้ว่า ‘เรารู้ เราเห็น’
Idaṁ dutiyaṁ abhibhāyatanaṁ.นี้เป็นอภิภายตนะประการที่ ๒
Ajjhattaṁ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni.
ajjhattaṁ arūpasaññī → ajjhattaṁarūpasaññī (th) | bahiddhā rūpāni → bahiddhārūpāni (th) | arūpasaññī → arūpa-saññī (pts) | bahiddhā rūpāni → bahiddhā-rūpāni (pts) | suvaṇṇadubbaṇṇāni → suvaṇṇa-dubbaṇṇāni (pts)๓. บุคคลหนึ่งมีอรูปสัญญาภายใน เห็นรูปทั้งหลายภายนอกขนาดเล็ก มีสีสันดีหรือไม่ดี ครอบงำรูปเหล่านั้นได้
‘Tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti evaṁsaññī hoti.
evaṁsaññī → evaṁ-saññī (pts)มีสัญญาอย่างนี้ว่า ‘เรารู้ เราเห็น’
Idaṁ tatiyaṁ abhibhāyatanaṁ.นี้เป็นอภิภายตนะประการที่ ๓
Ajjhattaṁ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇāni.
ajjhattaṁ arūpasaññī → ajjhattaṁarūpasaññī (th) | bahiddhā rūpāni → bahiddhārūpāni (th) | arūpasaññī → arūpa-saññī (pts) | bahiddhā rūpāni → bahiddhā-rūpāni (pts) | suvaṇṇadubbaṇṇāni → suvaṇṇa-dubbaṇṇāni (pts)๔. บุคคลหนึ่งมีอรูปสัญญาภายใน เห็นรูปทั้งหลายภายนอกขนาดใหญ่ มีสีสันดีหรือไม่ดี ครอบงำรูปเหล่านั้นได้
‘Tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti evaṁsaññī hoti.
evaṁsaññī → evaṁ-saññī (pts)มีสัญญาอย่างนี้ว่า ‘เรารู้ เราเห็น’
Idaṁ catutthaṁ abhibhāyatanaṁ.นี้เป็นอภิภายตนะประการที่ ๔
Ajjhattaṁ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati nīlāni nīlavaṇṇāni nīlanidassanāni nīlanibhāsāni.
nīlāni → Scd often spell nil-; and so Bm throughout. St K nīl throughout. (pts note) | ajjhattaṁ arūpasaññī → ajjhattaṁarūpasaññī (th) | bahiddhā rūpāni → bahiddhārūpāni (th) | arūpasaññī → arūpa-saññī (pts) | bahiddhā rūpāni → bahiddhā-rūpāni (pts) | nīlavaṇṇāni nīlanidassanāni nīlanibhāsāni → nīla-vaṇṇāni nīla-nidassanāni nīla-nibhāsāni (pts)๕. บุคคลหนึ่งมีอรูปสัญญาภายใน เห็นรูปทั้งหลายภายนอกที่เขียว มีสีเขียว เปรียบด้วยของเขียว มีสีเขียวเข้ม
Seyyathāpi nāma umāpupphaṁ nīlaṁ nīlavaṇṇaṁ nīlanidassanaṁ nīlanibhāsaṁ. Seyyathā vā pana taṁ vatthaṁ bārāṇaseyyakaṁ ubhatobhāgavimaṭṭhaṁ nīlaṁ nīlavaṇṇaṁ nīlanidassanaṁ nīlanibhāsaṁ.
seyyathā → seyyathāpi (bj) | ummāpupphaṁ → umāpupphaṁ (bj: machasaṁ) | seyyathā → Sc adds pi (erased here, but still left in below). (pts note) | seyyathāpi → seyyathā pi (pts) | umāpupphaṁ → ummā-pupphaṁ (pts) | nīlavaṇṇaṁ nīlanidassanaṁ nīlanibhāsaṁ → nīla-vaṇṇaṁ nīla-nidassanaṁ nīla-nibhāsaṁ (pts) | ubhatobhāgavimaṭṭhaṁ → ubhato-bhāga-vimaṭṭhaṁ (pts)เปรียบเหมือนดอก ผักตบที่เขียว มีสีเขียว เปรียบด้วยของเขียว มีสีเขียวเข้ม ฉันใด หรือเปรียบเหมือนผ้าเมืองพาราณสีอันมีเนื้อละเอียดทั้ง ๒ ด้าน ที่เขียว มีสีเขียว เปรียบด้วยของเขียว มีสีเขียวเข้ม ฉันใด
Evameva ajjhattaṁ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati nīlāni nīlavaṇṇāni nīlanidassanāni nīlanibhāsāni.
ajjhattaṁ arūpasaññī → ajjhattaṁarūpasaññī (th) | bahiddhā rūpāni → bahiddhārūpāni (th) | evameva → evam eva (pts) | arūpasaññī → arūpa-saññī (pts) | bahiddhā rūpāni → bahiddhā-rūpāni (pts) | nīlavaṇṇāni nīlanidassanāni nīlanibhāsāni → nīla-vaṇṇāni nīla-nidassanāni nīla-nibhāsāni (pts)บุคคล หนึ่งมีอรูปสัญญาภายในก็ฉันนั้นเหมือนกัน เห็นรูปทั้งหลาย ภายนอกที่เขียว มีสีเขียว เปรียบด้วยของเขียว มีสีเขียวเข้ม
‘Tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti evaṁsaññī hoti.
evaṁsaññī → evaṁ-saññī (pts)ครอบงำรูปเหล่านั้นได้ มีสัญญาอย่างนี้ว่า ‘เรารู้ เราเห็น’
Idaṁ pañcamaṁ abhibhāyatanaṁ.นี้เป็น อภิภายตนะประการที่ ๕
Ajjhattaṁ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati pītāni pītavaṇṇāni pītanidassanāni pītanibhāsāni.
pītāni → Bm pitāni, and so throughout. (pts note) | ajjhattaṁ arūpasaññī → ajjhattaṁarūpasaññī (th) | bahiddhā rūpāni → bahiddhārūpāni (th) | arūpasaññī → arūpa-saññī (pts) | bahiddhā rūpāni → bahiddhā-rūpāni (pts) | pītavaṇṇāni pītanidassanāni pītanibhāsāni → pīta-vaṇṇāni pīta-nidassanāni pīta-nibhāsāni (pts)๖. บุคคลหนึ่งมีอรูปสัญญาภายใน เห็นรูปทั้งหลายภายนอกที่เหลือง มีสีเหลือง เปรียบด้วยของเหลือง มีสีเหลืองเข้ม
Seyyathāpi nāma kaṇikārapupphaṁ pītaṁ pītavaṇṇaṁ pītanidassanaṁ pītanibhāsaṁ. Seyyathā vā pana taṁ vatthaṁ bārāṇaseyyakaṁ ubhatobhāgavimaṭṭhaṁ pītaṁ pītavaṇṇaṁ pītanidassanaṁ pītanibhāsaṁ.
seyyathā → seyyathāpi (bj) | kaṇikārapupphaṁ → kaṇṇikārapupphaṁ (sya-all) | seyyathāpi → seyyathā pi (pts) | kaṇikārapupphaṁ → kaṇikāra-pupphaṁ (pts) | pītavaṇṇaṁ pītanidassanaṁ pītanibhāsaṁ → pīta-vaṇṇaṁ pīta-nidassanaṁ pīta-nibhāsaṁ (pts) | ubhatobhāgavimaṭṭhaṁ → ubhato-bhāga-vimaṭṭhaṁ (pts)เปรียบเหมือน ดอกกรรณิการ์ที่เหลือง มีสีเหลือง เปรียบด้วยของเหลือง มีสี เหลืองเข้ม ฉันใด หรือเปรียบเหมือนผ้าเมืองพาราณสีอันมีเนื้อ ละเอียดทั้ง ๒ ด้านที่เหลือง มีสีเหลือง เปรียบด้วยของเหลือง มีสีเหลืองเข้ม ฉันใด
Evameva ajjhattaṁ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati pītāni pītavaṇṇāni pītanidassanāni pītanibhāsāni.
ajjhattaṁ arūpasaññī → ajjhattaṁarūpasaññī (th) | bahiddhā rūpāni → bahiddhārūpāni (th) | evameva → evam eva (pts) | arūpasaññī → arūpa-saññī (pts) | bahiddhā rūpāni → bahiddhā-rūpāni (pts) | pītavaṇṇāni pītanidassanāni pītanibhāsāni → pīta-vaṇṇāni pīta-nidassanāni pīta-nibhāsāni (pts)บุคคลหนึ่งมีอรูปสัญญาภายในก็ฉันนั้น เหมือนกัน เห็นรูปทั้งหลายภายนอกที่เหลือง มีสีเหลือง เปรียบ ด้วยของเหลือง มีสีเหลืองเข้ม
‘Tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti evaṁsaññī hoti.
evaṁsaññī → evaṁ-saññī (pts)ครอบงำรูปเหล่านั้นได้ มีสัญญา อย่างนี้ว่า ‘เรารู้ เราเห็น’
Idaṁ chaṭṭhaṁ abhibhāyatanaṁ.นี้เป็นอภิภายตนะประการที่ ๖
Ajjhattaṁ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati lohitakāni lohitakavaṇṇāni lohitakanidassanāni lohitakanibhāsāni.
ajjhattaṁ arūpasaññī → ajjhattaṁarūpasaññī (th) | bahiddhā rūpāni → bahiddhārūpāni (th) | arūpasaññī → arūpa-saññī (pts) | bahiddhā rūpāni → bahiddhā-rūpāni (pts) | lohitakavaṇṇāni lohitakanidassanāni → lohitaka-vaṇṇāni lohitaka-nidassanāni (pts)๗. บุคคลหนึ่งมีอรูปสัญญาภายใน เห็นรูปทั้งหลายภายนอกที่แดง มีสีแดง เปรียบด้วยของแดง มีสีแดงเข้ม
Seyyathāpi nāma bandhujīvakapupphaṁ lohitakaṁ lohitakavaṇṇaṁ lohitakanidassanaṁ lohitakanibhāsaṁ. Seyyathā vā pana taṁ vatthaṁ bārāṇaseyyakaṁ ubhatobhāgavimaṭṭhaṁ lohitakaṁ lohitakavaṇṇaṁ lohitakanidassanaṁ lohitakanibhāsaṁ.
seyyathā → seyyathāpi (bj) | bandhujīvakapupphaṁ → bandhujīvakaṁ pupphaṁ (sya-all) | seyyathāpi → seyyathā pi (pts) | bandhujīvakapupphaṁ → bandhu-jīvaka pupphaṁ (pts) | lohitakavaṇṇaṁ lohitakanidassanaṁ lohitakanibhāsaṁ → lohitaka-vaṇṇaṁ lohitaka-nidassanaṁ lohitaka-nibhāsaṁ (pts) | ubhatobhāgavimaṭṭhaṁ → ubhato-bhāga-vimaṭṭhaṁ (pts)เปรียบเหมือนดอก ชบาที่แดง มีสีแดง เปรียบด้วยของแดง มีสีแดงเข้ม ฉันใด หรือ เปรียบเหมือนผ้าเมืองพาราณสีอันมีเนื้อละเอียดทั้ง ๒ ด้านที่แดง มีสีแดง เปรียบด้วยของแดง มีสีแดงเข้ม ฉันใด
Evameva ajjhattaṁ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati lohitakāni lohitakavaṇṇāni lohitakanidassanāni lohitakanibhāsāni.
ajjhattaṁ arūpasaññī → ajjhattaṁarūpasaññī (th) | bahiddhā rūpāni → bahiddhārūpāni (th) | evameva → evam eva (pts) | arūpasaññī → arūpa-saññī (pts) | bahiddhā rūpāni → bahiddhā-rūpāni (pts) | lohitakavaṇṇāni lohitakanidassanāni lohitakanibhāsāni → lohitaka-vaṇṇāni lohitaka-nidassanāni lohitaka-nibhāsāni (pts)บุคคลหนึ่งมี อรูปสัญญาภายในก็ฉันนั้นเหมือนกัน เห็นรูปทั้งหลายภายนอก ที่แดง มีสีแดง เปรียบด้วยของแดง มีสีแดงเข้ม
‘Tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti evaṁsaññī hoti.
evaṁsaññī → evaṁ-saññī (pts)ครอบงำรูป เหล่านั้นได้ มีสัญญาอย่างนี้ว่า ‘เรารู้ เราเห็น’
Idaṁ sattamaṁ abhibhāyatanaṁ.นี้เป็นอภิภายตนะ ประการที่ ๗
Ajjhattaṁ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati odātāni odātavaṇṇāni odātanidassanāni odātanibhāsāni.
ajjhattaṁ arūpasaññī → ajjhattaṁarūpasaññī (th) | bahiddhā rūpāni → bahiddhārūpāni (th) | arūpasaññī → arūpa-saññī (pts) | bahiddhā rūpāni → bahiddhā-rūpāni (pts) | odātavaṇṇāni odātanidassanāni odātanibhāsāni → odāta-vaṇṇāni odāta-nidassanāni odāta-nibhāsāni (pts)๘. บุคคลหนึ่งมีอรูปสัญญาภายใน เห็นรูปทั้งหลายภายนอกที่ขาว มีสีขาว เปรียบด้วยของขาว มีสีขาวเข้ม
Seyyathāpi nāma osadhitārakā odātā odātavaṇṇā odātanidassanā odātanibhāsā. Seyyathā vā pana taṁ vatthaṁ bārāṇaseyyakaṁ ubhatobhāgavimaṭṭhaṁ odātaṁ odātavaṇṇaṁ odātanidassanaṁ odātanibhāsaṁ.
osadhitārakā → osadhī tārakā (bj) | seyyathā → seyyathāpi (bj) | seyyathāpi → seyyathā pi (pts) | osadhitārakā → osadhi-tārakā (pts) | odātavaṇṇā odātanidassanā odātanibhāsā → odāta-vaṇṇā odāta-nidassanā odāta-nibhāsā (pts) | ubhatobhāgavimaṭṭhaṁ → ubhato-bhāga-vimaṭṭhaṁ (pts) | odātavaṇṇaṁ odātanidassanaṁ odātanibhāsaṁ → odāta-vaṇṇaṁ odāta-nidassanaṁ odāta-nibhāsaṁ (pts)เปรียบเหมือนดาว ประกายพรึกที่ขาว มีสีขาว เปรียบด้วยของขาว มีสีขาวเข้ม ฉันใด หรือเปรียบเหมือนผ้าเมืองพาราณสีอันมีเนื้อละเอียดทั้ง ๒ ด้าน ที่ขาว มีสีขาว เปรียบด้วยของขาว มีสีขาวเข้ม ฉันใด
Evameva ajjhattaṁ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati odātāni odātavaṇṇāni odātanidassanāni odātanibhāsāni.
ajjhattaṁ arūpasaññī → ajjhattaṁarūpasaññī (th) | bahiddhā rūpāni → bahiddhārūpāni (th) | evameva → evam eva (pts) | arūpasaññī → arūpa-saññī (pts) | bahiddhā rūpāni → bahiddhā-rūpāni (pts) | odātavaṇṇāni odātanidassanāni → odāta-vaṇṇāni odāta-nidassanāni (pts)บุคคลหนึ่ง มีอรูปสัญญาภายในก็ฉันนั้นเหมือนกัน เห็นรูปทั้งหลายภายนอก ที่ขาว มีสีขาว เปรียบด้วยของขาว มีสีขาวเข้ม
‘Tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti evaṁsaññī hoti.ครอบงำรูป เหล่านั้นได้ มีสัญญาอย่างนี้ว่า ‘เรารู้ เราเห็น’
Idaṁ aṭṭhamaṁ abhibhāyatanaṁ.นี้เป็นอภิภายตนะ ประการที่ ๘
Imāni kho, ānanda, aṭṭha abhibhāyatanāni.
kho → kho aṭṭha (bj) | ānanda → ānanda abhibhāyatanāni (bj) | abhibhāyatanāni → vimokkhā (bj)อานนท์ อภิภายตนะ ๘ ประการนี้แล
19. Aṭṭhavimokkhaวิโมกข์ ๘ ประการ
Aṭṭha kho ime, ānanda, vimokkhā.
vimokkhā → vimokhā (pts)อานนท์ วิโมกข์ ๘ ประการนี้
Katame aṭṭha?วิโมกข์ ๘ ประการ อะไรบ้าง คือ
Rūpī rūpāni passati,๑. บุคคลผู้มีรูปเห็นรูปทั้งหลาย
ayaṁ paṭhamo vimokkho.
vimokkho → vimokho (pts)นี้เป็นวิโมกข์ประการที่ ๑
Ajjhattaṁ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati,
ajjhattaṁ arūpasaññī bahiddhā rūpāni → ajjhattaṁarūpasaññī bahiddhārūpāni (th) | arūpasaññī bahiddhā rūpāni → arūpa-saññī bahiddhā-rūpāni (pts)๒. บุคคลผู้มีอรูปสัญญาภายใน เห็นรูปทั้งหลายภายนอก
ayaṁ dutiyo vimokkho.
vimokkho → vimokho (pts)นี้เป็น วิโมกข์ประการที่ ๒
Subhanteva adhimutto hoti,
subhanteva → subhan t eva (pts)๓. บุคคลผู้น้อมใจไปว่า ‘งาม’
ayaṁ tatiyo vimokkho.
vimokkho → vimokho (pts)นี้เป็นวิโมกข์ประการที่ ๓
Sabbaso rūpasaññānaṁ samatikkamā paṭighasaññānaṁ atthaṅgamā nānattasaññānaṁ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanaṁ upasampajja viharati,
atthaṅgamā → atthagamā (pts) | atthagamā → Sc -āya; Bm K Hardy, -aṅgamā. (pts note) | rūpasaññānaṁ → rūpa-saññānaṁ (pts) | paṭighasaññānaṁ atthaṅgamā nānattasaññānaṁ → paṭigha-saññānaṁ atthagamā nānatta-saññānaṁ (pts) | ākāsoti → ākāso ti (pts)๔. บุคคลบรรลุอากาสานัญจายตนฌานโดยกำหนดว่า ‘อากาศหา ที่สุดมิได‘’ อยู่ เพราะล่วงรูปสัญญา ดับปฏิฆสัญญา ไม่กำหนด นานัตตสัญญาโดยประการทั้งปวง
ayaṁ catuttho vimokkho.
vimokkho → vimokho (pts)นี้เป็นวิโมกข์ประการที่ ๔
Sabbaso ākāsānañcāyatanaṁ samatikkamma ‘anantaṁ viññāṇan’ti viññāṇañcāyatanaṁ upasampajja viharati,
viññāṇanti → viññānan ti (pts)๕. บุคคลล่วงอากาสานัญจายตนฌานโดยประการทั้งปวง บรรลุ วิญญาณัญจายตนฌานโดยกำหนดว่า ‘วิญญาณหาที่สุดมิได้’ อยู่
ayaṁ pañcamo vimokkho.
vimokkho → vimokho (pts)นี้เป็นวิโมกข์ประการที่ ๕
Sabbaso viññāṇañcāyatanaṁ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanaṁ upasampajja viharati,
natthi → n atthi (pts)๖. บุคคลล่วงวิญญาณัญจายตนฌานโดยประการทั้งปวง บรรลุ อากิญจัญญายตนฌานโดยกำหนดว่า ‘ไม่มีอะไร’ อยู่
ayaṁ chaṭṭho vimokkho.
vimokkho → vimokho (pts)นี้เป็นวิโมกข์ ประการที่ ๖
Sabbaso ākiñcaññāyatanaṁ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanaṁ upasampajja viharati,
nevasaññānāsaññāyatanaṁ → nevasaññā nāsaññāyatanaṁ (th) | nevasaññānāsaññāyatanaṁ → neva-saññā nāsaññāyatanaṁ (pts)๗. บุคคลล่วงอากิญจัญญายตนฌานโดยประการทั้งปวง บรรลุ เนวสัญญานาสัญญายตนฌานอยู่
ayaṁ sattamo vimokkho.
vimokkho → vimokho (pts)นี้เป็นวิโมกข์ประการที่ ๗
Sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṁ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṁ upasampajja viharati,
nevasaññānāsaññāyatanaṁ → neva-saññā nāsaññāyatanaṁ (pts) | saññāvedayitanirodhaṁ → saññā-vedayita-nirodhaṁ (pts)๘. บุคคลล่วงเนวสัญญานาสัญญายตนฌานโดยประการทั้งปวง บรรลุสัญญาเวทยิตนิโรธอยู่
ayaṁ aṭṭhamo vimokkho.
vimokkho → vimokho (pts)นี้เป็นวิโมกข์ประการที่ ๘
Ime kho, ānanda, aṭṭha vimokkhā.
vimokkhā → vimokkhā mārāyacanā (bj) | vimokkhā → vimokhā (pts)อานนท์ วิโมกข์ ๘ ประการนี้แล
Ekamidāhaṁ, ānanda, samayaṁ uruvelāyaṁ viharāmi najjā nerañjarāya tīre ajapālanigrodhe paṭhamābhisambuddho.
ajapālanigrodhe → ajapālanigrodhamūle (bj) | Uruvelāyaṁ → Sc Ūr-. (pts note) | Ajapāla-nigrodhe → Sc nigrodha-mūle. But see Kathā Vatthu 559. (pts note) | + → mārāyacanā (bjt) | ekamidāhaṁ → ekaṁ idāhaṁ (pts)อานนท์ สมัยหนึ่ง เมื่อแรกตรัสรู้ เราพักอยู่ที่ต้นอชปาลนิโครธ ใกล้ฝั่งแม่น้ำเนรัญชรา
Atha kho, ānanda, māro pāpimā yenāhaṁ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā ekamantaṁ aṭṭhāsi. Ekamantaṁ ṭhito kho, ānanda, māro pāpimā maṁ etadavoca:
atha kho → athakho (th) | tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)ที่ตำบลอุรุเวลา มารผู้มีบาปได้เข้ามาหาเรายืน ณ ที่สมควร ได้กล่าวกับเราดังนี้ว่า
‘parinibbātu dāni, bhante, bhagavā; parinibbātu sugato, parinibbānakālo dāni, bhante, bhagavato’ti.
parinibbātu dāni → parinibbātudāni (my, bjt, th) | parinibbānakālo dāni → parinibbānakālodāni (my, bjt, th) | parinibbānakālo → parinibbāna-kālo (pts) | bhagavatoti → bhagavato ti (pts)‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดปรินิพพาน ในบัดนี้ ขอพระสุคตโปรดปรินิพพานเถิด เวลานี้เป็นเวลาปรินิพพานของพระผู้มี พระภาค’
Evaṁ vutte, ahaṁ, ānanda, māraṁ pāpimantaṁ etadavocaṁ:
vutte ahaṁ → vuttohaṁ (bj) | pāpimantaṁ etadavocaṁ → pāpimaṁ etad avocaṁ (pts)เมื่อมารกล่าวอย่างนี้ เราตอบว่า
‘Na tāvāhaṁ, pāpima, parinibbāyissāmi, yāva me bhikkhū na sāvakā bhavissanti viyattā vinītā visāradā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacārino, sakaṁ ācariyakaṁ uggahetvā ācikkhissanti desessanti paññapessanti paṭṭhapessanti vivarissanti vibhajissanti uttānīkarissanti, uppannaṁ parappavādaṁ sahadhammena suniggahitaṁ niggahetvā sappāṭihāriyaṁ dhammaṁ desessanti.
paññapessanti → paññāpessanti (bj) | desessanti paññapessanti → desessantī paññāpessanti (pts) | paññāpessanti → paññapessanti (bj: machasaṁ) | uttānīkarissanti → uttāniṁ karissanti (bj: sī, katthaci); uttānikarissanti (bj: PTS) | suniggahitaṁ → suniggahītaṁ (bj: PTS) | desessantī → Sct desiss-; Sd desess- corrected to desiss-. (pts note) | dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā → dhammānudhammapaṭipannā sāmīcipaṭipannā (bjt, th) | dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacārino → dhamma-dharā dhammānudhamma-paṭipannā sāmīci-paṭipannā anudhamma-cārino (pts) | uttānīkarissanti → uttāni-karissanti (pts) | sahadhammena suniggahitaṁ → saha dhammena suniggahītaṁ (pts)‘มารผู้มีบาป เราจะยังไม่ปรินิพพานตราบ เท่าที่ภิกษุทั้งหลายผู้สาวกของเรายังไม่เฉียบแหลม ไม่ได้รับการแนะนำ ไม่แกล้วกล้า ไม่เป็นพหูสูต ไม่ทรงธรรม ไม่ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ไม่ปฏิบัติชอบ ไม่ปฏิบัติ ตามธรรม เรียนกับอาจารย์ของตนแล้ว แต่ยังบอก แสดง บัญญัติ กำหนด เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่ายไม่ได้ ยังแสดงธรรมมีปาฏิหาริย์ปราบปรัปวาทที่เกิดขึ้นให้เรียบร้อย โดยชอบธรรมไม่ได้
Na tāvāhaṁ, pāpima, parinibbāyissāmi, yāva me bhikkhuniyo na sāvikā bhavissanti viyattā vinītā visāradā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacāriniyo, sakaṁ ācariyakaṁ uggahetvā ācikkhissanti desessanti paññapessanti paṭṭhapessanti vivarissanti vibhajissanti uttānīkarissanti, uppannaṁ parappavādaṁ sahadhammena suniggahitaṁ niggahetvā sappāṭihāriyaṁ dhammaṁ desessanti.
paññapessanti → paññāpessanti (bj, pts) | dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā → dhammānudhammapaṭipannā sāmīcipaṭipannā (bjt, th) | dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacāriniyo → dhamma-dharā dhammānudhamma-paṭipannā sāmīci-paṭipannā anudhamma-cāriniyo (pts) | uttānīkarissanti → uttāni-karissanti (pts) | sahadhammena suniggahitaṁ → saha dhammena suniggahītaṁ (pts)มารผู้มีบาป เราจะยังไม่ปรินิพพานตราบเท่าที่ภิกษุณีทั้งหลายผู้สาวิกาของเรา ยังไม่เฉียบแหลม ไม่ได้รับการแนะนำ ไม่แกล้วกล้า ไม่เป็นพหูสูต ไม่ทรงธรรม ไม่ปฏิบัติ ธรรมสมควรแก่ธรรม ไม่ปฏิบัติชอบ ไม่ปฏิบัติตามธรรม เรียนกับอาจารย์ของตนแล้ว แต่ยังบอก แสดง บัญญัติ กำหนด เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่ายไม่ได้ ยังแสดงธรรม มีปาฏิหาริย์ปราบปรัปวาทที่เกิดขึ้นให้เรียบร้อยโดยชอบธรรมไม่ได้
Na tāvāhaṁ, pāpima, parinibbāyissāmi, yāva me upāsakā na sāvakā bhavissanti viyattā vinītā visāradā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacārino, sakaṁ ācariyakaṁ uggahetvā ācikkhissanti desessanti paññapessanti paṭṭhapessanti vivarissanti vibhajissanti uttānīkarissanti, uppannaṁ parappavādaṁ sahadhammena suniggahitaṁ niggahetvā sappāṭihāriyaṁ dhammaṁ desessanti.
paññapessanti → paññāpessanti (bj, pts) | dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā → dhammānudhammapaṭipannā sāmīcipaṭipannā (bjt, th) | dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacārino → dhamma-dharā dhammānudhamma-paṭipannā sāmīcipaṭipannā anudhamma-cārino (pts) | uttānīkarissanti → uttāni-karissanti (pts) | sahadhammena suniggahitaṁ → saha dhammena suniggahītaṁ (pts)มารผู้มีบาป เราจะยังไม่ปรินิพพานตราบเท่าที่อุบาสกทั้งหลายผู้สาวกของเรา ยังไม่เฉียบแหลม ไม่ได้รับการแนะนำ ไม่แกล้วกล้า ไม่เป็นพหูสูต ไม่ทรงธรรม ไม่ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ไม่ปฏิบัติชอบ ไม่ปฏิบัติตามธรรม เรียนกับอาจารย์ ของตนแล้ว แต่ยังบอก แสดง บัญญัติ กำหนด เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่ายไม่ได้ ยังแสดงธรรมมีปาฏิหาริย์ปราบปรัปวาทที่เกิดขึ้นให้เรียบร้อยโดยชอบธรรมไม่ได้ มารผู้มีบาป เราจะยังไม่ปรินิพพานตราบเท่าที่อุบาสิกาทั้งหลายผู้สาวิกาของ เรายังไม่เฉียบแหลม ไม่ได้รับการแนะนำ ไม่แกล้วกล้า ไม่เป็นพหูสูต ไม่ทรงธรรม
Na tāvāhaṁ, pāpima, parinibbāyissāmi, yāva me upāsikā na sāvikā bhavissanti viyattā vinītā visāradā bahussutā dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacāriniyo, sakaṁ ācariyakaṁ uggahetvā ācikkhissanti desessanti paññapessanti paṭṭhapessanti vivarissanti vibhajissanti uttānīkarissanti, uppannaṁ parappavādaṁ sahadhammena suniggahitaṁ niggahetvā sappāṭihāriyaṁ dhammaṁ desessanti.
dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā → dhammānudhammapaṭipannā sāmīpaṭipannā (bj) | paññapessanti → paññāpessanti (bj, pts) | dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā → dhammānudhammapaṭipannā sāmīcipaṭipannā (th) | dhammadharā dhammānudhammappaṭipannā sāmīcippaṭipannā anudhammacāriniyo → dhamma-dharā dhammānudhamma-paṭipannā sāmīci-paṭipannā anudhamma-cāriniyo (pts) | uttānīkarissanti → uttāni-karissanti (pts) | sahadhammena suniggahitaṁ → saha dhammena suniggahītaṁ (pts)ไม่ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ไม่ปฏิบัติชอบ ไม่ปฏิบัติตามธรรม เรียนกับอาจารย์ ของตนแล้ว แต่ยังบอก แสดง บัญญัติ กำหนด เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่ายไม่ได้ ยังแสดงธรรมมีปาฏิหาริย์ปราบปรัปวาทที่เกิดขึ้นให้เรียบร้อยโดยชอบธรรมไม่ได้
Na tāvāhaṁ, pāpima, parinibbāyissāmi, yāva me idaṁ brahmacariyaṁ na iddhañceva bhavissati phītañca vitthārikaṁ bāhujaññaṁ puthubhūtaṁ yāva devamanussehi suppakāsitan’ti.
na → (sya-all) | bāhujaññaṁ → bahujaññaṁ (sya-all) | bāhujaññaṁ → bahujaññaṁ (bj: syā) | iddhañceva → iddhañ eva (pts) | phītañca → phītañ ca (pts) | puthubhūtaṁ yāva devamanussehi suppakāsitanti → puthu-bhūtaṁ yāvad eva manussehi suppakāsitan ti idāni (pts)มารผู้มีบาป เราจะยังไม่ปรินิพพานตราบเท่าที่พรหมจรรย์ของเรายังไม่บริบูรณ์ กว้างขวาง แพร่หลาย รู้จักกันโดยมาก มั่นคงดี กระทั่งเทพและมนุษย์ทั้งหลาย ประกาศได้ดีแล้ว
Idāneva kho, ānanda, ajja cāpāle cetiye māro pāpimā yenāhaṁ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā ekamantaṁ aṭṭhāsi. Ekamantaṁ ṭhito kho, ānanda, māro pāpimā maṁ etadavoca:
cāpāle → pāvāle (sya-all) | cāpāle → pāvāle (bj: syā) | idāneva → eva (pts) | tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)อานนท์ วันนี้เมื่อกี้นี้เอง มารผู้มีบาปได้เข้ามาหาเราที่ปาวาลเจดีย์ ยืน ณ ที่สมควร ได้กล่าวกับเราดังนี้ว่า
‘parinibbātu dāni, bhante, bhagavā, parinibbātu sugato, parinibbānakālo dāni, bhante, bhagavato.
parinibbātu dāni → parinibbātudāni (my, bjt, th) | parinibbānakālo dāni → parinibbānakālodāni (my, bjt, th) | parinibbānakālo → parinibbāna-kālo (pts)‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาค โปรดปรินิพพานในบัดนี้ ขอพระสุคตโปรดปรินิพพานเถิด เวลานี้เป็นเวลาปรินิพพาน ของพระผู้มีพระภาค
Bhāsitā kho panesā, bhante, bhagavatā vācā:
panesā → pan esā (pts)พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระวาจานี้ไว้ว่า
“na tāvāhaṁ, pāpima, parinibbāyissāmi, yāva me bhikkhū na sāvakā bhavissanti …pe…
bhavissanti → K abbreviates without pe, goes on yāva me bhikkhuniyo na sāvikā bhavissanti. Yāva me upāsakā na sāvakā bhavissanti. Yāva me upasikā na sāvikā bhavissanti. Yāva me idaṁ brahmacariyaṁ, &c. (pts note) | pe → spelled out in full (pts)‘มารผู้มีบาป เราจะยังไม่ปรินิพพาน ตราบเท่าที่ภิกษุทั้งหลายผู้สาวกของเรายังไม่เฉียบแหลม ไม่ได้รับการแนะนำ ไม่แกล้วกล้า ไม่เป็นพหูสูต ไม่ทรงธรรม ไม่ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ไม่ปฏิบัติ ชอบ ไม่ปฏิบัติตามธรรม เรียนกับอาจารย์ของตนแล้ว แต่ยังบอก แสดง บัญญัติ กำหนด เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่ายไม่ได้ ยังแสดงธรรมมีปาฏิหาริย์ปราบปรัปวาท ที่เกิดขึ้นให้เรียบร้อยโดยชอบธรรมไม่ได้’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็เวลานี้ ภิกษุทั้งหลาย ผู้สาวกของพระผู้มีพระภาคเป็นผู้เฉียบแหลม ได้รับการแนะนำ แกล้วกล้า เป็นพหูสูต ทรงธรรม ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ปฏิบัติชอบ ปฏิบัติตามธรรม เรียนกับ อาจารย์ของตนแล้วก็บอก แสดง บัญญัติ กำหนด เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่ายได้ แสดงธรรมมีปาฏิหาริย์ปราบปรัปวาทที่เกิดขึ้นให้เรียบร้อยโดยชอบธรรมได้ ข้าแต่ พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดปรินิพพานในบัดนี้ ขอพระสุคตโปรด ปรินิพพานเถิด เวลานี้เป็นเวลาปรินิพพานของพระผู้มีพระภาค
yāva me bhikkhuniyo na sāvikā bhavissanti …pe…
na sāvikā bhavissanti → (pts)พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระวาจานี้ไว้ว่า ‘มารผู้มีบาป เราจะยังไม่ปรินิพพาน ตราบเท่าที่ภิกษุณีทั้งหลายผู้สาวิกาของเรายังไม่เฉียบแหลม ไม่ได้รับการแนะนำ ไม่แกล้วกล้า ฯลฯ
yāva me upāsakā na sāvakā bhavissanti …pe…พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระวาจานี้ไว้ว่า ‘มารผู้มีบาป เราจะยังไม่ปรินิพพาน ตราบเท่าที่อุบาสกทั้งหลายผู้สาวกของเรายังไม่เฉียบแหลม ฯลฯ
yāva me upāsikā na sāvikā bhavissanti …pe…พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระวาจานี้ไว้ว่า ‘มารผู้มีบาป เราจะยังไม่ปรินิพพาน ตราบเท่าที่อุบาสิกาทั้งหลายผู้สาวิกาของเรา ยังไม่เฉียบแหลม ไม่ได้รับการแนะนำ ไม่แกล้วกล้า ไม่เป็นพหูสูต ไม่ทรงธรรม ไม่ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ไม่ปฏิบัติ ชอบ ไม่ปฏิบัติตามธรรม เรียนกับอาจารย์ของตนแล้ว แต่ยังบอก แสดง บัญญัติ กำหนด เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่ายไม่ได้ ยังแสดงธรรมมีปาฏิหาริย์ปราบปรัปวาทที่เกิด ขึ้นให้เรียบร้อยโดยชอบธรรมไม่ได้’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็เวลานี้ อุบาสิกาทั้งหลาย ผู้สาวิกาของพระผู้มีพระภาค เป็นผู้เฉียบแหลม ได้รับการแนะนำ แกล้วกล้า เป็น พหูสูต ทรงธรรม ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ปฏิบัติชอบ ปฏิบัติตามธรรม เรียน กับอาจารย์ของตนแล้วก็บอก แสดง บัญญัติ กำหนด เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่ายได้ แสดงธรรมมีปาฏิหาริย์ปราบปรัปวาทที่เกิดขึ้นให้เรียบร้อยโดยชอบธรรมได้ ข้าแต่ พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดปรินิพพานในบัดนี้ ขอพระสุคตโปรด ปรินิพพานเถิด เวลานี้เป็นเวลาปรินิพพานของพระผู้มีพระภาค
yāva me idaṁ brahmacariyaṁ na iddhañceva bhavissati phītañca vitthārikaṁ bāhujaññaṁ puthubhūtaṁ, yāva devamanussehi suppakāsitan”ti.
na → (sya-all) | bāhujaññaṁ → bahujaññaṁ (sya-all) | suppakāsitanti → suppakāsitan ti (ms2005) | iddhañceva → iddhañ eva (pts) | phītañca → phītañ ca (pts) | puthubhūtaṁ yāva devamanussehi suppakāsitanti → puthu-bhūtaṁ yāvad eva manussehi suppakāsitan ti (pts)พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระวาจานี้ไว้ว่า ‘มารผู้มีบาป เราจะยังไม่ปรินิพพาน ตราบเท่าที่พรหมจรรย์ของเรายังไม่บริบูรณ์ กว้างขวาง แพร่หลาย รู้จักกันโดยมาก มั่นคงดี กระทั่งเทพและมนุษย์ทั้งหลายประกาศได้ดีแล้ว’
Etarahi kho pana, bhante, bhagavato brahmacariyaṁ iddhañceva phītañca vitthārikaṁ bāhujaññaṁ puthubhūtaṁ, yāva devamanussehi suppakāsitaṁ.
bāhujaññaṁ → bahujaññaṁ (sya-all) | iddhañceva phītañca → iddhañ eva phītañ ca (pts) | puthubhūtaṁ yāva devamanussehi → puthu-bhūtaṁ yāvad eva manussehi (pts)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็เวลานี้ พรหมจรรย์ของพระผู้มีพระภาคบริบูรณ์ กว้างขวาง แพร่หลาย รู้จักกันโดยมาก มั่นคงดี กระทั่งเทพและมนุษย์ทั้งหลายประกาศได้ดีแล้ว
Parinibbātu dāni, bhante, bhagavā, parinibbātu sugato, parinibbānakālo dāni, bhante, bhagavato’ti.
parinibbātu dāni → parinibbātudāni (my, bjt, th) | parinibbānakālo dāni → parinibbānakālodāni (my, bjt, th) | parinibbānakālo → parinibbāna-kālo (pts) | bhagavatoti → bhagavato ti (pts)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดปรินิพพานในบัดนี้ ขอพระสุคตโปรด ปรินิพพานเถิด เวลานี้เป็นเวลาปรินิพพานของพระผู้มีพระภาค
Evaṁ vutte, ahaṁ, ānanda, māraṁ pāpimantaṁ etadavocaṁ:
etadavocaṁ → etad avocaṁ (pts)อานนท์ เมื่อมารบอกอย่างนี้ เราได้ตอบมารผู้มีบาปดังนี้ว่า
‘appossukko tvaṁ, pāpima, hohi, na ciraṁ tathāgatassa parinibbānaṁ bhavissati.
na ciraṁ → naciraṁ (my)‘มาร ผู้มีบาป ท่านจงอย่ากังวลเลย อีกไม่นาน การปรินิพพานของตถาคตจะมี
Ito tiṇṇaṁ māsānaṁ accayena tathāgato parinibbāyissatī’ti.จากนี้ ไปอีก ๓ เดือน ตถาคตจะปรินิพพาน’
Idāneva kho, ānanda, ajja cāpāle cetiye tathāgatena satena sampajānena āyusaṅkhāro ossaṭṭho”ti.
ossaṭṭhoti → ossaṭṭhoti ānandayācanā (bj) | cāpāle → pāvāle (sya-all) | idāneva → idān eva (pts) | āyusaṅkhāro ossaṭṭhoti → āyu-saṅkhāro ossaṭṭho ti (pts)อานนท์ วันนี้ เมื่อกี้นี้เอง เรามีสติสัมปชัญญะดี ปลงอายุสังขาร ณ ปาวาลเจดีย์”
20. Ānandayācanakathāพระอานนท์กราบทูลอาราธนา
Evaṁ vutte, āyasmā ānando bhagavantaṁ etadavoca:
etadavoca → etad avoca (pts)เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้ ท่านพระอานนท์ได้กราบทูลพระผู้ มีพระภาคดังนี้ว่า
“tiṭṭhatu, bhante, bhagavā kappaṁ, tiṭṭhatu sugato kappaṁ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānan”ti.
bahujanahitāya bahujanasukhāya → bahujana-hitāya bahujana-sukhāya (pts) | devamanussānanti → deva-manussānan ti (pts)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดดำรงพระชนมชีพ อยู่ตลอดกัป ขอพระสุคตโปรดดำรงพระชนมชีพอยู่ตลอดกัป เพื่อเกื้อกูลแก่คน หมู่มาก เพื่อสุขแก่คนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย”
“Alaṁ dāni, ānanda.
dāni → (bj) | dāni → Scdt omit. (pts note) | alaṁ dāni → alaṁdāni (my, th)พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “อย่าเลย
Mā tathāgataṁ yāci, akālo dāni, ānanda, tathāgataṁ yācanāyā”ti.
akālo dāni → akālodāni (my, bjt, th)อานนท์ อย่ามาวิงวอนตถาคตเลย บัดนี้ ไม่ใช่เวลาที่จะวิงวอนตถาคต’
Dutiyampi kho āyasmā ānando …pe…
dutiyampi → dutiyam pi (pts)แม้ครั้งที่ ๒ ท่านพระอานนท์ก็ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ฯลฯ
tatiyampi kho āyasmā ānando bhagavantaṁ etadavoca:
tatiyampi → tatiyam pi (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)แม้ครั้งที่ ๓ ท่านพระอานนท์ก็ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า
“tiṭṭhatu, bhante, bhagavā kappaṁ, tiṭṭhatu sugato kappaṁ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānan”ti.
bahujanahitāya bahujanasukhāya → bahujana-hitāya bahujana-sukhāya (pts) | devamanussānanti → deva-manussānan ti (pts)“ข้าแต่ พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดดำรงพระชนมชีพอยู่ตลอดกัป ขอพระสุคต โปรดดำรงพระชนมชีพอยู่ตลอดกัป เพื่อเกื้อกูลแก่คนหมู่มาก เพื่อสุขแก่คนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อสุขแก่เทวดาและมนุษย์ ทั้งหลาย”
“Saddahasi tvaṁ, ānanda, tathāgatassa bodhin”ti?
bodhinti → bodhin ti (pts)พระผู้มีพระภาคจึงตรัสถามว่า “อานนท์ เธอเชื่อความตรัสรู้ของตถาคตหรือ”
“Evaṁ, bhante”.
evaṁ bhante → evambhante (bjt) | evaṁ → evam (pts)ท่านพระอานนท์ทูลตอบว่า “เชื่อ พระพุทธเจ้าข้า”
“Atha kiñcarahi tvaṁ, ānanda, tathāgataṁ yāvatatiyakaṁ abhinippīḷesī”ti?
abhinippīḷesīti → abhinippīḷesī ti (bjt) | kiñcarahi → kiñ carahi (pts) | yāvatatiyakaṁ → yāva tati yakaṁ (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า “ก็เมื่อเธอเชื่อ ไฉน ยังแค่นไค้ตถาคตถึง ๓ ครั้งเล่า”
“Sammukhā metaṁ, bhante, bhagavato sutaṁ sammukhā paṭiggahitaṁ:
paṭiggahitaṁ → paṭiggahītaṁ (pts) | metaṁ → me taṁ (th, pts)ท่านพระอานนท์ทูลตอบว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้สดับมาเฉพาะ พระพักตร์พระผู้มีพระภาคว่า
‘yassa kassaci, ānanda, cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā, so ākaṅkhamāno kappaṁ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṁ vā.
bahulīkatā yānīkatā vatthukatā → bahulī-katā yāni-katā vatthu-katā (pts)อานนท์ อิทธิบาท ๔ ผู้ใดผู้หนึ่งเจริญ ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยานแล้ว ทำให้เป็นที่ตั้งแล้ว ให้ตั้งมั่นแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดี ผู้นั้น เมื่อมุ่งหวัง พึงดำรงอยู่ได้ ๑ กัป หรือเกินกว่า ๑ กัป
Tathāgatassa kho, ānanda, cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā. So ākaṅkhamāno, ānanda, tathāgato kappaṁ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṁ vā’”ti.
so → (sya-all, pts) | yānīkatā → yānikatā (pts)อิทธิบาท ๔ ตถาคตเจริญ ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยานแล้ว ทำให้เป็นที่ตั้งแล้ว ให้ตั้งมั่นแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว ตถาคตเมื่อมุ่งหวัง พึงดำรงอยู่ได้ ๑ กัป หรือเกินกว่า ๑ กัป”
“Saddahasi tvaṁ, ānandā”ti?
ānandāti → ānandā ti (bjt)พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า “เธอเชื่อหรือ อานนท์”
“Evaṁ, bhante”.
evaṁ bhante → evambhante (bjt)ท่านพระอานนท์ทูลตอบว่า “เชื่อ พระพุทธเจ้าข้า”
“Tasmātihānanda, tuyhevetaṁ dukkaṭaṁ, tuyhevetaṁ aparaddhaṁ, yaṁ tvaṁ tathāgatena evaṁ oḷārike nimitte kayiramāne oḷārike obhāse kayiramāne nāsakkhi paṭivijjhituṁ, na tathāgataṁ yāci:
kayiramāne → kariyamāne (bj: sīmu) | tasmātihānanda tuyhevetaṁ dukkaṭaṁ tuyhevetaṁ → tasmāt ih ānanda tuyh ev etaṁ dukkataṁ tuyh ev etaṁ (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “เหตุนั้นแล อานนท์ เรื่องนี้จึงเป็นความบกพร่อง ของเธอ เรื่องนี้เป็นความผิดของเธอ เมื่อตถาคตทำนิมิตที่ชัดแจ้ง ทำโอภาสที่ ชัดเจนแม้อย่างนี้ เธอก็ไม่อาจจะรู้ทัน จึงไม่วิงวอนตถาคตว่า
‘tiṭṭhatu, bhante, bhagavā kappaṁ, tiṭṭhatu sugato kappaṁ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānan’ti.
bhante → (sya-all) | bhante bhagavā kappaṁ → bhagavākappaṁ (pts) | bahujanahitāya bahujanasukhāya → bahujana-hitāya bahujana-sukhāya (pts) | devamanussānanti → deva-manussānan ti (pts)‘ขอพระผู้มีพระภาค โปรดดำรงพระชนมชีพอยู่ตลอดกัป ขอพระสุคตโปรดดำรงพระชนมชีพอยู่ตลอดกัป เพื่อเกื้อกูลแก่คนหมู่มาก เพื่อสุขแก่คนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย’
Sace tvaṁ, ānanda, tathāgataṁ yāceyyāsi, dveva te vācā tathāgato paṭikkhipeyya, atha tatiyakaṁ adhivāseyya.
dveva → dve va (th, pts)ถ้าเธอวิงวอนตถาคต ตถาคตจะ ห้ามเธอเพียง ๒ ครั้ง พอครั้งที่ ๓ ตถาคตจะรับนิมนต์
Tasmātihānanda, tuyhevetaṁ dukkaṭaṁ, tuyhevetaṁ aparaddhaṁ.เหตุนี้แหละ เรื่องนี้จึงเป็น ความบกพร่องของเธอ เรื่องนี้เป็นความผิดของเธอ
Ekamidāhaṁ, ānanda, samayaṁ rājagahe viharāmi gijjhakūṭe pabbate.
ekamidāhaṁ → ekam idāhaṁ (pts) | gijjhakūṭe → gijjha-kūṭe (pts)อานนท์ สมัยหนึ่ง เราอยู่ที่ภูเขาคิชฌกูฏ เขตกรุงราชคฤห์
Tatrāpi kho tāhaṁ, ānanda, āmantesiṁ:ณ ที่นั้นแล เรียกเธอมากล่าวว่า
‘ramaṇīyaṁ, ānanda, rājagahaṁ, ramaṇīyo, ānanda, gijjhakūṭo pabbato.
ānanda → (bj, sya-all) | ānanda gijjhakūṭo → gijjha-kūṭo (pts)‘อานนท์ กรุงราชคฤห์น่ารื่นรมย์ ภูเขาคิชฌกูฏน่ารื่นรมย์
Yassa kassaci, ānanda, cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā, so ākaṅkhamāno kappaṁ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṁ vā.
bahulīkatā yānīkatā vatthukatā → bahulī-katā yāni-katā vatthu-katā (pts)อิทธิบาท ๔ ผู้ใดผู้หนึ่งเจริญ ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยานแล้ว ทำให้เป็นที่ ตั้งแล้ว ให้ตั้งมั่นแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดี ผู้นั้นเมื่อมุ่งหวัง พึงดำรงอยู่ได้ ๑ กัป หรือเกินกว่า ๑ กัป
Tathāgatassa kho, ānanda, cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā, so ākaṅkhamāno, ānanda, tathāgato kappaṁ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṁ vā’ti.
bahulīkatā yānīkatā → bahulī-katā yāni-katā (pts) | vāti → vā ti (pts)อิทธิบาท ๔ ตถาคตเจริญ ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยานแล้ว ทำให้เป็นที่ตั้งแล้ว ให้ตั้งมั่นแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว ตถาคตเมื่อมุ่งหวัง พึงดำรงอยู่ได้ ๑ กัป หรือเกินกว่า ๑ กัป ’
Evampi kho tvaṁ, ānanda, tathāgatena oḷārike nimitte kayiramāne oḷārike obhāse kayiramāne nāsakkhi paṭivijjhituṁ, na tathāgataṁ yāci:
kayiramāne → Bm kariyam-. (pts note) | kayiramāne → Bm kariyam-. (pts note) | evampi → evam pi (pts)เมื่อตถาคตทำนิมิตที่ชัดแจ้ง ทำโอภาส ที่ชัดเจนแม้อย่างนี้ เธอก็ไม่อาจจะรู้ทัน จึงไม่วิงวอนตถาคตว่า
‘tiṭṭhatu, bhante, bhagavā kappaṁ, tiṭṭhatu sugato kappaṁ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānan’ti.
bhante → (sya-all, pts) | bahujanahitāya bahujanasukhāya → bahujana-hitāya bahujana-sukhāya (pts) | devamanussānanti → deva-manussānan ti (pts)‘ขอพระผู้มีพระภาค โปรดดำรงพระชนมชีพอยู่ตลอดกัป ขอพระสุคตโปรดดำรงพระชนมชีพอยู่ตลอดกัป เพื่อเกื้อกูลแก่คนหมู่มาก เพื่อสุขแก่คนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย’
Sace tvaṁ, ānanda, tathāgataṁ yāceyyāsi, dveva te vācā tathāgato paṭikkhipeyya, atha tatiyakaṁ adhivāseyya.
dveva → dve (my) | dveva → dve va (th, pts)ถ้าเธอวิงวอนตถาคต ตถาคตจะ ห้ามเธอเพียง ๒ ครั้ง พอครั้งที่ ๓ ตถาคตจะรับนิมนต์
Tasmātihānanda, tuyhevetaṁ dukkaṭaṁ, tuyhevetaṁ aparaddhaṁ.เหตุนั้นแหละ อานนท์ เรื่องนี้จึงเป็นความบกพร่องของเธอ เรื่องนี้เป็นความผิดของเธอ
Ekamidāhaṁ, ānanda, samayaṁ tattheva rājagahe viharāmi gotamanigrodhe …pe…
gotamanigrodhe → nigrodhārāme (pts) | gotamanigrodhe → nigrodhārāme (bj: PTS) | Nigrodhārāme → Bm K Gotamanigrodhe, as below. (pts note) | gotamanigrodhe → gotamanigordhe (th) | ekamidāhaṁ → ekam idāhaṁ (pts) | tattheva → tatth eva (pts)อานนท์ สมัยหนึ่ง เราอยู่ที่โคตมนิโครธ เขตกรุงราชคฤห์ ฯลฯ
tattheva rājagahe viharāmi corapapāte …
Cora-papāte → Sc corappāte; K corappapāte. (pts note) | tattheva → tatth eva (pts)เราอยู่ที่เหวทิ้งโจร เขตกรุงราชคฤห์ ฯลฯ
tattheva rājagahe viharāmi vebhārapasse sattapaṇṇiguhāyaṁ …
sattapaṇṇiguhāyaṁ → sattapaṇṇaguhāyaṁ (sya-all) | Sattapaṇṇiguhāyaṁ → Bm Tattapaṇṇiguhāraṁ; Sdt H Sattapaṇṇa-. (pts note) | tattheva → tatth eva (pts) | vebhārapasse → vebhāra-passe (pts)เราอยู่ที่ถ้ำสัตตบรรณ ข้างภูเขาเวภาระ เขตกรุงราชคฤห์ ฯลฯ
tattheva rājagahe viharāmi isigilipasse kāḷasilāyaṁ …
tattheva → tatth eva (pts) | kāḷasilāyaṁ → kāḷa-silāyaṁ (pts)เราอยู่ที่กาฬศิลา ข้างภูเขาอิสิคิลิ เขตกรุงราชคฤห์ ฯลฯ
tattheva rājagahe viharāmi sītavane sappasoṇḍikapabbhāre …
tattheva rājagahe → tatth eva rajagahe (pts) | sītavane sappasoṇḍikapabbhāre → sīta-vane sappasoṇḍika-pabbhāre (pts)เราอยู่ที่เงื้อมสัปปโสณฑิกะ ในสีตวัน เขตกรุงราชคฤห์ ฯลฯ
tattheva rājagahe viharāmi tapodārāme …
tattheva → tatth eva (pts)เราอยู่ที่ตโปทาราม เขตกรุงราชคฤห์ ฯลฯ
tattheva rājagahe viharāmi veḷuvane kalandakanivāpe …
kalandakanivāpe → kalandaka nivāpe (bjt) | tattheva → tatth eva (pts) | kalandakanivāpe → kalandaka-nivāpe (pts)เราอยู่ที่เวฬุวันสถานที่ให้เหยื่อกระแต เขตกรุงราชคฤห์ ฯลฯ
tattheva rājagahe viharāmi jīvakambavane …
tattheva → tatth eva (pts)เราอยู่ที่ชีวกัมพวัน เขตกรุงราชคฤห์ ฯลฯ
tattheva rājagahe viharāmi maddakucchismiṁ migadāye.
tattheva → tatth eva (pts)เราอยู่ที่มัททกุจฉิมฤคทายวัน เขตกรุง ราชคฤห์ ณ
Tatrāpi kho tāhaṁ, ānanda, āmantesiṁ:
tatrāpi → tatra (bj: PTS)ที่นั้นแล เราได้เรียกเธอมากล่าวว่า
‘ramaṇīyaṁ, ānanda, rājagahaṁ, ramaṇīyo gijjhakūṭo pabbato, ramaṇīyo gotamanigrodho, ramaṇīyo corapapāto, ramaṇīyā vebhārapasse sattapaṇṇiguhā, ramaṇīyā isigilipasse kāḷasilā, ramaṇīyo sītavane sappasoṇḍikapabbhāro, ramaṇīyo tapodārāmo, ramaṇīyo veḷuvane kalandakanivāpo, ramaṇīyaṁ jīvakambavanaṁ, ramaṇīyo maddakucchismiṁ migadāyo.
sattapaṇṇiguhā → sattapaṇṇaguhā (sya-all) | veḷuvane kalandakanivāpo → veḷuvanakalandakanivāpo (sya-all) | maddakucchismiṁ migadāyo → maddakucchimigadāyo (sya-all) | ramaṇīyaṁ → ramaṇīyo (pts) | corapapāto → corappapāto (th) | gijjhakūṭo → gijjha-kūṭo (pts) | gotamanigrodho → gotama-nigrodho (pts) | corapapāto → cora-papāto (pts) | vebhārapasse sattapaṇṇiguhā → vebhāra-passe sattapaṇṇi-guhā (pts) | isigilipasse kāḷasilā → isigili-passe kāḷa-silā (pts) | sītavane → sīta-vane (pts) | kalandakanivāpo ramaṇīyaṁ → kalandaka-nivāpo ramaṇīyo (pts)‘อานนท์ กรุงราชคฤห์น่ารื่นรมย์ ภูเขาคิชฌกูฏน่ารื่นรมย์ โคตมนิโครธน่ารื่นรมย์ เหวทิ้งโจรน่ารื่นรมย์ ถ้ำสัตตบรรณ ข้างภูเขาเวภาระน่ารื่นรมย์ กาฬศิลา ข้างภูเขาอิสิคิลิน่ารื่นรมย์ เงื้อมสัปปโสณฑิกะ ในสีตวันน่ารื่มรมย์ ตโปทารามน่ารื่นรมย์ เวฬุวันสถานที่ให้เหยื่อกระแตน่ารื่นรมย์ ชีวกัมพวันน่ารื่นรมย์ มัททกุจฉิมฤคทายวันน่ารื่นรมย์
Yassa kassaci, ānanda, cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā …pe…
yānīkatā → yānikatā (pts) | + → so (bjt) | pe → spelled out in full (th, pts)อานนท์ อิทธิบาท ๔ ผู้ใด ผู้หนึ่งเจริญ ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยานแล้ว ทำให้เป็นที่ตั้งแล้ว ให้ตั้งมั่นแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดี ผู้นั้นเมื่อมุ่งหวัง พึงดำรงอยู่ได้ ๑ กัป หรือเกินกว่า ๑ กัป
ākaṅkhamāno, ānanda, tathāgato kappaṁ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṁ vā’ti.
vāti → vā ti (pts)อิทธิบาท ๔ ตถาคตเจริญ ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยานแล้ว ทำให้เป็นที่ตั้งแล้ว ให้ตั้งมั่นแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว ตถาคตเมื่อมุ่งหวัง พึงดำรงอยู่ได้ ๑ กัป หรือเกินกว่า ๑ กัป’
Evampi kho tvaṁ, ānanda, tathāgatena oḷārike nimitte kayiramāne oḷārike obhāse kayiramāne nāsakkhi paṭivijjhituṁ, na tathāgataṁ yāci:
evampi → evam pi (pts)เมื่อตถาคตทำนิมิตที่ชัดแจ้ง ทำโอภาสที่ชัดเจนแม้อย่างนี้ เธอก็ไม่อาจจะรู้ทัน จึงไม่วิงวอนตถาคตว่า
‘tiṭṭhatu, bhante, bhagavā kappaṁ, tiṭṭhatu sugato kappaṁ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānan’ti.
bhante → (sya-all, pts) | bahujanahitāya bahujanasukhāya → bahujana-hitāya bahujana-sukhāya (pts) | devamanussānanti → deva-manussānan ti (pts)‘ขอพระผู้มีพระภาคโปรดดำรงพระชนมชีพ อยู่ตลอดกัป ขอพระสุคตโปรดดำรงพระชนมชีพอยู่ต่อไปตลอดกัป เพื่อประโยชน์ แก่คนหมู่มาก เพื่อสุขแก่คนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อเกื้อกูล เพื่อสุข แก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย’
Sace tvaṁ, ānanda, tathāgataṁ yāceyyāsi, dveva te vācā tathāgato paṭikkhipeyya, atha tatiyakaṁ adhivāseyya.
dveva → dve (bjt) | dveva → dve va (th, pts)ถ้าเธอวิงวอนตถาคต ตถาคตจะห้ามเธอเพียง ๒ ครั้ง พอครั้งที่ ๓ ตถาคตจะรับนิมนต์
Tasmātihānanda, tuyhevetaṁ dukkaṭaṁ, tuyhevetaṁ aparaddhaṁ.เหตุนั้นแหละ อานนท์ เรื่องนี้จึงเป็น ความบกพร่องของเธอ เรื่องนี้เป็นความผิดของเธอ
Ekamidāhaṁ, ānanda, samayaṁ idheva vesāliyaṁ viharāmi udene cetiye.
udene cetiye → udenacetiye (bjt) | ekamidāhaṁ → ekam idāhaṁ (pts) | idheva → idh eva (pts)อานนท์ สมัยหนึ่ง เราอยู่ที่อุเทนเจดีย์ เขตกรุงเวสาลี ณ
Tatrāpi kho tāhaṁ, ānanda, āmantesiṁ:ที่นั้นแล เราได้เรียกเธอมากล่าวว่า
‘ramaṇīyā, ānanda, vesālī, ramaṇīyaṁ udenaṁ cetiyaṁ.‘อานนท์ กรุงเวสาลีน่ารื่นรมย์ อุเทนเจดีย์น่ารื่นรมย์
Yassa kassaci, ānanda, cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā, so ākaṅkhamāno kappaṁ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṁ vā.
yānīkatā → yānikatā (pts) | bahulīkatā yānīkatā vatthukatā → bahulī-katā yāni-katā vatthu-katā (pts)อานนท์ อิทธิบาท ๔ ผู้ใดผู้หนึ่งเจริญ ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยานแล้ว ทำให้ เป็นที่ตั้งแล้ว ให้ตั้งมั่นแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดี ผู้นั้นเมื่อมุ่งหวัง พึงดำรงอยู่ได้
Tathāgatassa kho, ānanda, cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā, so ākaṅkhamāno, ānanda, tathāgato kappaṁ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṁ vā’ti.
ānanda tathāgato → (bj) | yānīkatā → yānikatā (pts) | so → (pts) | bahulīkatā yānīkatā → bahulī-katā yāni-katā (pts) | vāti → vā ti (pts)ดุจยานแล้ว ทำให้เป็นที่ตั้งแล้ว ให้ตั้งมั่นแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว ตถาคตเมื่อ มุ่งหวัง พึงดำรงอยู่ได้ ๑ กัป หรือเกินกว่า ๑ กัป
Evampi kho tvaṁ, ānanda, tathāgatena oḷārike nimitte kayiramāne oḷārike obhāse kayiramāne nāsakkhi paṭivijjhituṁ, na tathāgataṁ yāci:
tvaṁ → (bj) | evampi → evam pi (pts)เมื่อตถาคตทำนิมิตที่ชัดแจ้ง ทำโอภาสที่ชัดเจนแม้อย่างนี้ เธอก็ไม่อาจจะรู้ทัน จึงไม่วิงวอนตถาคตว่า
‘tiṭṭhatu, bhante, bhagavā kappaṁ, tiṭṭhatu sugato kappaṁ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānan’ti.
bhante → (bj, sya-all, pts) | bahujanahitāya bahujanasukhāya → bahujana-hitāya bahujana-sukhāya (pts) | devamanussānanti → deva-manussānan ti (pts)‘ขอพระผู้มี พระภาคโปรดดำรงพระชนมชีพอยู่ตลอดกัป ขอพระสุคตโปรดดำรงพระชนมชีพอยู่ ตลอดกัป เพื่อเกื้อกูลแก่คนหมู่มาก เพื่อสุขแก่คนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย’
Sace tvaṁ, ānanda, tathāgataṁ yāceyyāsi, dveva te vācā tathāgato paṭikkhipeyya, atha tatiyakaṁ adhivāseyya, tasmātihānanda, tuyhevetaṁ dukkaṭaṁ, tuyhevetaṁ aparaddhaṁ.
dveva → dve va (th, pts) | paṭikkhipeyya → paṭikkhippeyya (pts) | tasmātihānanda tuyhevetaṁ dukkaṭaṁ tuyhevetaṁ → tasmāt ih ānanda tuyh ev etaṁ dukkataṁ tuyh ev etaṁ (pts)ถ้าเธอวิงวอนตถาคต ตถาคตจะห้ามเธอเพียง ๒ ครั้ง พอครั้งที่ ๓ ตถาคตจะรับนิมนต์ เหตุนั้นแหละ อานนท์ เรื่องนี้จึงเป็นความบกพร่องของเธอ เรื่องนี้เป็นความผิดของเธอ
Ekamidāhaṁ, ānanda, samayaṁ idheva vesāliyaṁ viharāmi gotamake cetiye …pe…
ekamidāhaṁ → ekam idāhaṁ (pts) | idheva → idh eva (pts)อานนท์ สมัยหนึ่ง เราอยู่ที่โคตมกเจดีย์ เขตกรุงเวสาลี ฯลฯ
idheva vesāliyaṁ viharāmi sattambe cetiye …
sattambe cetiye idheva → sattambacetiye idh eva (pts) | sattambe cetiye → sattamba-cetiye (pts)เราอยู่ ที่สัตตัมพเจดีย์ เขตกรุงเวสาลี ฯลฯ
idheva vesāliyaṁ viharāmi bahuputte cetiye …
idheva → idh eva (pts)เราอยู่ที่พหุปุตตเจดีย์ เขตกรุงเวสาลี ฯลฯ
idheva vesāliyaṁ viharāmi sārandade cetiye …
idheva → idh eva (pts)เราอยู่ที่สารันททเจดีย์ เขตกรุงเวสาลี ฯลฯ
idāneva kho tāhaṁ, ānanda, ajja cāpāle cetiye āmantesiṁ:
cāpāle → pāvāle (sya-all) | idāneva → idān eva (pts)วันนี้เมื่อกี้เอง ณ ปาวาลเจดีย์ เราได้เรียกเธอมากล่าวว่า
‘ramaṇīyā, ānanda, vesālī, ramaṇīyaṁ udenaṁ cetiyaṁ, ramaṇīyaṁ gotamakaṁ cetiyaṁ, ramaṇīyaṁ sattambaṁ cetiyaṁ, ramaṇīyaṁ bahuputtaṁ cetiyaṁ, ramaṇīyaṁ sārandadaṁ cetiyaṁ, ramaṇīyaṁ cāpālaṁ cetiyaṁ.
cāpālaṁ → pāvālaṁ (sya-all)‘อานนท์ กรุงเวสาลีน่ารื่นรมย์ อุเทน เจดีย์น่ารื่นรมย์ โคตมกเจดีย์น่ารื่นรมย์ สัตตัมพเจดีย์น่ารื่นรมย์ พหุปุตตเจดีย์ น่ารื่นรมย์ สารันททเจดีย์น่ารื่นรมย์ ปาวาลเจดีย์น่ารื่นรมย์
Yassa kassaci, ānanda, cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā, so ākaṅkhamāno kappaṁ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṁ vā.
yānīkatā → yānikatā (pts) | bahulīkatā yānīkatā vatthukatā → bahulī-katā yāni-katā vatthu-katā (pts) | kappaṁ → kappam (pts)อานนท์ อิทธิบาท ๔ ผู้ใดผู้หนึ่งเจริญ ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยานแล้ว ทำให้เป็นที่ตั้งแล้ว ให้ตั้งมั่นแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดี ผู้นั้นเมื่อมุ่งหวัง พึงดำรงอยู่ได้ ๑ กัป หรือเกินกว่า ๑ กัป
Tathāgatassa kho, ānanda, cattāro iddhipādā bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā, so ākaṅkhamāno, ānanda, tathāgato kappaṁ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṁ vā’ti.
yānīkatā → yānikatā (pts) | so → (pts) | bahulīkatā yānīkatā → bahulī-katā yāni-katā (pts) | vāti → vā ti (pts)อิทธิบาท ๔ ตถาคตเจริญ ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยานแล้ว ทำให้เป็นที่ตั้งแล้ว ใหเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย’ ถ้าเธอวิงวอนตถาคต ตถาคตจะห้ามเธอเพียง ๒ ครั้ง พอครั้งที่ ๓ ตถาคตจะรับนิมนต์ เหตุนั้นแหละ อานนท์ เรื่องนี้จึงเป็นความ บกพร่องของเธอ เรื่องนี้เป็นความผิดของเธอ ้ตั้งมั่นแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว ตถาคตเมื่อมุ่งหวัง พึงดำรงอยู่ได้ ๑ กัป หรือเกินกว่า ๑ กัป’
Evampi kho tvaṁ, ānanda, tathāgatena oḷārike nimitte kayiramāne oḷārike obhāse kayiramāne nāsakkhi paṭivijjhituṁ, na tathāgataṁ yāci:
evampi → evam pi (pts)เมื่อตถาคตทำนิมิตที่ชัดแจ้ง ทำโอภาสที่ชัดเจนแม้อย่างนี้ เธอก็ ไม่อาจจะรู้ทัน จึงไม่วิงวอนตถาคตว่า
‘tiṭṭhatu bhagavā kappaṁ, tiṭṭhatu sugato kappaṁ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānan’ti.
bahujanahitāya bahujanasukhāya → bahujana-hitāya bahujana-sukhāya (pts) | devamanussānanti → deva-manussānan ti (pts)‘ขอพระผู้มีพระภาคโปรดดำรงพระชนมชีพอยู่ ตลอดกัป ขอพระสุคตโปรดดำรงพระชนมชีพอยู่ตลอดกัป เพื่อเกื้อกูลแก่คนหมู่มาก เพื่อสุขแก่คนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อสุขแก่
Sace tvaṁ, ānanda, tathāgataṁ yāceyyāsi, dveva te vācā tathāgato paṭikkhipeyya, atha tatiyakaṁ adhivāseyya.
dveva → dve va (th, pts)
Tasmātihānanda, tuyhevetaṁ dukkaṭaṁ, tuyhevetaṁ aparaddhaṁ.
Nanu etaṁ, ānanda, mayā paṭikacceva akkhātaṁ:
paṭikacceva → paṭigacceva (bj, pts1ed) | etaṁ → evaṁ (sya-all, km, pts1ed) | nanu etaṁ → nanvateṁ (bj); na nu evaṁ (sya-all, pts) | paṭikacceva → paṭigacc eva (pts) | etaṁ → evaṁ (cck: syā. pī.) | paṭikacceva → paṭigacceva (cck: sī. pī.) | paṭikacceva → evaṁ. sī. yu. paṭigacceva (sya-all: ma.)อานนท์ เราเคยบอกเธอไว้ก่อนมิใช่หรือว่า
‘sabbeheva piyehi manāpehi nānābhāvo vinābhāvo aññathābhāvo.
sabbeheva → sabbeh eva (pts) | nānābhāvo vinābhāvo aññathābhāvo → nānā-bhāvo vinā-bhāvo aññathā-bhāvo (pts)ความพลัดพราก ความ ทอดทิ้ง ความแปรเปลี่ยนเป็นอย่างอื่นจากของรักของชอบใจทุกอย่างจะต้องมี
Taṁ kutettha, ānanda, labbhā, yaṁ taṁ jātaṁ bhūtaṁ saṅkhataṁ palokadhammaṁ, taṁ vata mā palujjīti netaṁ ṭhānaṁ vijjati’.
labbhā → K puts comma at aññathābhāvo, and full stop here. (pts note) | vijjati → Bm vijjatīti. (pts note) | yaṁ taṁ → yantaṁ (th) | kutettha → kut ettha (pts) | palokadhammaṁ → paloka-dhammaṁ (pts) | netaṁ ṭhānaṁ → n etaṁ ṭhānam (pts)ฉะนั้น จะพึงหาได้อะไรจากที่ไหนในสังขารนี้ สิ่งที่เกิดขึ้น มีขึ้น ถูกปัจจัยปรุงแต่งขึ้น มีความแตกสลายเป็นธรรมดา เป็นไปไม่ได้ที่จะปรารถนาว่า ขอสิ่งนั้นจงอย่าแตก สลายไปเลย
Yaṁ kho panetaṁ, ānanda, tathāgatena cattaṁ vantaṁ muttaṁ pahīnaṁ paṭinissaṭṭhaṁ ossaṭṭho āyusaṅkhāro, ekaṁsena vācā bhāsitā:
pahīnaṁ → pahīṇaṁ (bj) | vācā → vācā tathāgatena (bj, pts) | Tathāgatena → Bm K om. (pts note) | panetaṁ → pan etaṁ (pts) | āyusaṅkhāro → āyu-saṅkhāro (pts)ตถาคตสละ คลาย ปล่อย ละ วางสิ่งนั้นได้แล้ว ปลงอายุสังขารแล้ว วาจาที่ตถาคตกล่าวไว้ว่า
‘na ciraṁ tathāgatassa parinibbānaṁ bhavissati.‘อีกไม่นาน การปรินิพพานของตถาคตจะมี
Ito tiṇṇaṁ māsānaṁ accayena tathāgato parinibbāyissatī’ti.จากนี้ไปอีก ๓ เดือน ตถาคตจะปรินิพพานเป็นวาจาที่เปลี่ยนแปลงไม่ได้อีกแล้ว‘
Tañca tathāgato jīvitahetu puna paccāvamissatīti netaṁ ṭhānaṁ vijjati.
Tañca → tañcetaṁ (bj); taṁ vacanaṁ (pts1ed) | tañca → tañcenaṁ (bj); taṁ vacanaṁ (pts) | paccāvamissatīti → paccāgamissatīti (sya-all) | tañcenaṁ → taṁcenaṁ (bj: syā); taṁ vacanaṁ (bj: PTS, sīmu) | Tañca → taṁ vacanaṁ (cck: sī.) | paccāvamissatīti → paccāgamissatīti (cck: syā. ka.) | vacanaṁ → Bm K om.; K has tañca for taṁ. (pts note) | paccāvamissatīti → Sc paccāmis-; Bm K paccāgam-. Sum has paccāv-. (pts note) | jīvitahetu → jīvita-hetu (pts) | netaṁ → n etaṁ (pts)จึงเป็นไปไม่ได้ ที่ตถาคตจะกลับคืนคำเพราะต้องการมีอายุอยู่ต่อไป
Āyāmānanda, yena mahāvanaṁ kūṭāgārasālā tenupasaṅkamissāmā”ti.
mahāvanaṁ → mahāvanaṁ yena (sya-all) | upasaṁkamissāmāti → Sc -māti corrected to -mīti. (pts note) | āyāmānanda → āyām ānanda (pts) | mahāvanaṁ kūṭāgārasālā tenupasaṅkamissāmāti → mahā-vanaṁ kūṭāgāra-sālā ten upasaṁkamissāmāti (pts)มาเถิด อานนท์ เราจะเข้าไปยัง กูฏาคารศาลา ป่ามหาวันกัน”
“Evaṁ, bhante”ti kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi.
bhanteti → bhante ti (pts)ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระดำรัสแล้ว
Atha kho bhagavā āyasmatā ānandena saddhiṁ yena mahāvanaṁ kūṭāgārasālā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṁ ānandaṁ āmantesi:
mahāvanaṁ → mahāvanaṁ yena (sya-all) | atha kho → athakho (th) | mahāvanaṁ kūṭāgārasālā tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → mahā-vanaṁ kūṭāgāra-sālā ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts)ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยท่านพระอานนท์เสด็จเข้าไปยังกูฏาคาร ศาลา ป่ามหาวันแล้ว จึงรับสั่งเรียกท่านพระอานนท์มาตรัสว่า
“gaccha tvaṁ, ānanda, yāvatikā bhikkhū vesāliṁ upanissāya viharanti, te sabbe upaṭṭhānasālāyaṁ sannipātehī”ti.
upaṭṭhāna-sālāyaṁ → Bm sālaṁ. See 1. 6. (pts note)“ไปเถิด อานนท์ เธอจงไปนิมนต์ให้ภิกษุเท่าที่อาศัยอยู่ในกรุงเวสาลีมาประชุมกัน ณ หอฉัน”
“Evaṁ, bhante”ti kho āyasmā ānando bhagavato paṭissutvā yāvatikā bhikkhū vesāliṁ upanissāya viharanti, te sabbe upaṭṭhānasālāyaṁ sannipātetvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ aṭṭhāsi. Ekamantaṁ ṭhito kho āyasmā ānando bhagavantaṁ etadavoca:
paṭissutvā → paṭissuṇitvā (sya-all) | bhanteti → bhante ti (pts) | upaṭṭhānasālāyaṁ → upaṭṭhāna-sālāyaṁ (pts) | tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระดำรัสแล้ว จึงนิมนต์ภิกษุทุกรูปเท่าที่อาศัยอยู่ ในกรุงเวสาลี มาประชุมกัน ณ หอฉันแล้ว เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วยืน ณ ที่สมควร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า
“sannipatito, bhante, bhikkhusaṅgho, yassadāni, bhante, bhagavā kālaṁ maññatī”ti.
sannipatito → sannipātito (bj) | maññatīti → maññatīti brahmacariyaciraṭṭhitika dhammadesanā (bj) | bhikkhusaṅgho → bhikkhusaṁgho (ms2005) | bhikkhusaṅgho yassadāni → bhikkhu-saṁgho yassa dāni (pts)“ข้าแต่ พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุสงฆ์ประชุมกันแล้ว ขอพระผู้มีพระภาคจงกำหนดเวลาที่สมควร ณ บัดนี้เถิด พระพุทธเจ้าข้า”
Atha kho bhagavā yenupaṭṭhānasālā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi.
yenupaṭṭhānasālā → yena upaṭṭhānasālā (bj, sya-all) | yenupaṭṭhānasālā tenupasaṅkami → yena upaṭṭhānasālā ten upasaṁkami (pts) | + → brahmacariyaciraṭṭhitika dhammadesanā (bjt) | atha kho → athakho (th) | yenupaṭṭhānasālā tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → yena upaṭṭhāna-sālā ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts)จากนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จไป ณ หอฉัน ประทับนั่งบนพุทธอาสน์ ที่ปูลาดไว้แล้ว
Nisajja kho bhagavā bhikkhū āmantesi:รับสั่งเรียกภิกษุทั้งหลายมาตรัสว่า
“tasmātiha, bhikkhave, ye te mayā dhammā abhiññā desitā, te vo sādhukaṁ uggahetvā āsevitabbā bhāvetabbā bahulīkātabbā, yathayidaṁ brahmacariyaṁ addhaniyaṁ assa ciraṭṭhitikaṁ, tadassa bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṁ.
te → vo (pts) | abhiññā → abhiññāya (pts) | te → ye vo (bj: PTS) | vo → K te. (pts note) | abhiññāya → Bm K -ñā, and below always. (pts note) | yathayidaṁ → Bm yathāyidaṁ always. (pts note) | tasmātiha → tasmāt iha (pts) | bahulīkātabbā → bahulī-kātabbā (pts) | tadassa bahujanahitāya bahujanasukhāya → tad assa bahujana-hitāya bahujana-sukhāya (pts) | devamanussānaṁ → deva-manussānaṁ (pts)“ภิกษุทั้งหลาย(เพราะฉะนั้น) ธรรมที่เราแสดงแล้วเพื่อความรู้ยิ่ง เธอทั้งหลายพึงเรียน เสพ เจริญ ทำให้มาก ด้วยดีโดยวิธีที่พรหมจรรย์นี้จะพึงตั้งอยู่ได้นาน ดำรงอยู่ได้นาน ข้อนั้นพึงเป็นไป เพื่อเกื้อกูลแก่คนหมู่มาก เพื่อสุขแก่คนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย
Katame ca te, bhikkhave, dhammā mayā abhiññā desitā, ye vo sādhukaṁ uggahetvā āsevitabbā bhāvetabbā bahulīkātabbā, yathayidaṁ brahmacariyaṁ addhaniyaṁ assa ciraṭṭhitikaṁ, tadassa bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṁ.
vo → te (sya-all) | abhiññā → abhiññāya (pts) | abhiññā → abhiññāya (bj: PTS) | vo → te vo (bj: sīmu) | vo → Bm inserts bhikkhū. (pts note) | bahulīkātabbā → bahulī-kātabbā (pts) | tadassa bahujanahitāya bahujanasukhāya → tad assa bahujana-hitāya bahujana-sukhāya (pts) | devamanussānaṁ → deva-manussānaṁ (pts)ธรรมที่เราแสดงแล้วเพื่อความรู้ยิ่ง เธอทั้งหลายพึงเรียน เสพ เจริญ ทำให้มากด้วยดีโดยวิธีที่พรหมจรรย์นี้จะพึงตั้งอยู่ได้นาน ดำรงอยู่ได้นาน ข้อนั้น พึงเป็นไปเพื่อเกื้อกูลแก่คนหมู่มาก เพื่อสุขแก่คนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย คืออะไร
Seyyathidaṁ—cattāro satipaṭṭhānā, cattāro sammappadhānā, cattāro iddhipādā, pañcindriyāni, pañca balāni, satta bojjhaṅgā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo.
sammappadhānā → sammappadhāna (pts) | seyyathidaṁ → seyyathīdaṁ (th, pts) | sammappadhānā → samma-ppadhāna (pts) | pañcindriyāni → pañc indriyāni (pts)คือ ๑. สติปัฏฐาน ๔ ๒. สัมมัปปธาน ๔ ๓. อิทธิบาท ๔ ๔. อินทรีย์ ๕ ๕. พละ ๕ ๖. โพชฌงค์ ๗ ๗. อริยมรรคมีองค์ ๘”
Ime kho te, bhikkhave, dhammā mayā abhiññā desitā, ye vo sādhukaṁ uggahetvā āsevitabbā bhāvetabbā bahulīkātabbā, yathayidaṁ brahmacariyaṁ addhaniyaṁ assa ciraṭṭhitikaṁ, tadassa bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānan”ti.
te → (bj, pts) | ye → te (bj) | yathayidaṁ → yathāyidaṁ (bj) | vo → te (sya-all) | abhiññā desitā ye → abhiññāya desitāte (pts) | kho → Bm K add te. (pts note) | bahulīkātabbā → bahulī-kātabbā (pts) | tadassa bahujanahitāya bahujanasukhāya → tad assa bahujana-hitāya bahujana-sukhāya (pts) | devamanussānanti → deva-manussānan ti (pts)ภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้แล คือ ธรรมที่เราแสดงแล้วเพื่อความรู้ยิ่ง เธอทั้งหลาย พึงเรียน เสพ เจริญ ทำให้มากด้วยดีโดยวิธีที่พรหมจรรย์นี้จะพึงตั้งอยู่ได้นาน ดำรง อยู่ได้นาน ข้อนั้นพึงเป็นไปเพื่อเกื้อกูลแก่คนหมู่มาก เพื่อสุขแก่คนหมู่มาก เพื่อ อนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย”
Atha kho bhagavā bhikkhū āmantesi:
atha kho → athakho (th)จากนั้น พระผู้มีพระภาครับสั่งเรียกภิกษุทั้งหลายมาตรัสว่า
“handa dāni, bhikkhave, āmantayāmi vo,
handa dāni → handadāni (my, bjt, th)“ภิกษุ ทั้งหลาย บัดนี้ เราขอเตือนเธอทั้งหลายว่า
vayadhammā saṅkhārā, appamādena sampādetha.
vayadhammā → vaya-dhammā (pts)สังขารทั้งหลายมีความเสื่อมไปเป็น ธรรมดา เธอทั้งหลายจงทำหน้าที่ให้สำเร็จด้วยความไม่ประมาทเถิด
Naciraṁ tathāgatassa parinibbānaṁ bhavissati.
naciraṁ → na ciraṁ (th, pts)อีกไม่นาน การปรินิพพานของตถาคตจะมี
Ito tiṇṇaṁ māsānaṁ accayena tathāgato parinibbāyissatī”ti.จากนี้ไปอีก ๓ เดือน ตถาคตจะปรินิพพาน”
Idamavoca bhagavā.
idamavoca → idam avoca (pts)พระผู้มีพระภาคผู้สุคตศาสดาได้ตรัสเวยยากรณภาษิตนี้แล้ว
Idaṁ vatvāna sugato athāparaṁ etadavoca satthā:
satthā → ito paraṁ sya-all potthakesu evampi pāṭho dissati | satthā → ito paraṁ syāmapotthake ayaṁ adhiko pāṭho’pi dissate:
“daharā pi ca ye vuḍḍhā ye bālā ye ca paṇaḍitā
aḍḍhā ceva daḷiddā ca sabbe maccuparāyaṇā
yathā pi kumbhakārassa kataṁ mattikabhājataṁ
khuddakaṁ ca mahantaṁ ca yañca pakkañvaāmakaṁ
sabbaṁ bhedanapariyantaṁ evaṁ maccāna jīvitaṁ
athāparaṁ etadavoca” satthā (bj note) | satthā → ito paraṁ syāmapotthake evaṁpi pāṭho dissati –§daharāpi ca ye vuddhā, ye bālā ye ca paṇḍitā.§aḍḍhāceva daliddā ca, sabbe maccuparāyanā.§yathāpi kumbhakārassa, kataṁ mattikabhājanaṁ.§khuddakañca mahantañca, yañca pakkaṁ yañca āmakaṁ.§sabbaṁ bhedapariyantaṁ, evaṁ maccāna jīvitaṁ.§athāparaṁ etadavoca satthā (cck note) | satthā → ito paraṁ sīhalapotthake paripakko vayo mayhaṁ … dukkhassantaṁ karissatīti dissati (sya-all note) | vatvā → Bm K vatvāna. (pts note) | Satthā → K here inserts as note, ito paraṁ Sīhaḷa-poṭṭhake ‘Paripakko vayo . . . karissatīti'; dissati, and in the text before these verses places the followling: Daharā pi ca ye vuḍḍhā ye bālā ye ca paṇḍitā Aḍḍhā c'; evā daḷiddā ca sabbe maccu-parāyanā. Yathā pi kumbhakārassa kataṁ mattika-bhājanaṁ, Khuddakañ ca mahantañ ca yaṁ [K yañca] pakkaṁ yañ ca āmakaṁ, Sabbaṁ bheda-pariyantaṁ evaṁ maccāna jīvitaṁ. Athāparaṁ etad avoca Satthā Paripakko, &c. (pts note)จึงได้ตรัสคาถา ประพันธ์ต่อไปอีกว่า
“Paripakko vayo mayhaṁ, parittaṁ mama jīvitaṁ;“วัยของเราแก่หง่อม ชีวิตของเราเหลือน้อย Pahāya vo gamissāmi, kataṁ me saraṇamattano.
Pahāya → Sd pahāvayo. (pts note) kataṁ me → katamme (bjt) | kataṁ → katam (pts) | saraṇamattano → saraṇam attano (pts)เราจะจากพวกเธอไป เราทำที่พึ่งแก่ตนแล้วAppamattā satīmanto, susīlā hotha bhikkhavo;
satīmanto → satimanto (bj)พวกเธอจงอย่าประมาท มีสติ มีศีลบริสุทธิ์ Susamāhitasaṅkappā, sacittamanurakkhatha.
susamāhitasaṅkappā → susamāhita-saṁkappā (pts) sacittamanurakkhatha → sacittam anurakkhatha (pts)มีความดำริมั่นคงดี รักษาจิตของตนไว้Yo imasmiṁ dhammavinaye, appamatto vihassati;
dhammavinaye → dhamma-vinaye (pts) vihassati → vihessati (si, pts1ed); viharissati (sya-all, km) | vihassati → vihessati (pts) | vihassati → viharissati (bj: syā); vihessati (bj: sīmu); saddanītiyaṁ 1038 (bj: “viharassa ha - vipubbassa hara dhātussa ‘ha’ iccādeso hoti vā sasatimhi vibhattiyaṁ - appamatto vihassati”) | viharissati → vihessati (sya-all: sī.) | vihessati → K viharissati, vihessati in foot note. (pts note) | vihessati → Bm pahāyajāyajāyatiyaṁsaṁsāraṁ. (pts note)ผู้ที่ไม่ประมาท อยู่ในธรรมวินัยนี้ Pahāya jātisaṁsāraṁ, dukkhassantaṁ karissatī”ti.
jātisaṁsāraṁ → jāti-saṁsāraṁ (pts) karissatī’’ti → viharissati (cck: syā.); vihessati (cck: sī.) | dukkhassantaṁ → dukkhass antaṁ (pts)ละการเวียนว่ายตายเกิดแล้ว จักทำที่สุดแห่งทุกข์ได้”
Tatiyo bhāṇavāro.
Niṭṭhitaṁ → Bm Bhāṇavāraṁ tatiyaṁ; K tatiya-bhāṇavāraṁ. (pts note) | tatiyo bhāṇavāro → tatiyabhāṇavāro cattāro ariyadhammā (bjt) | tatiyo bhāṇavāro → tatiyabhāṇavāraṁ (th) | tatiyo bhāṇavāro → tatiyaka-bhāṇavāraṁ niṭṭhitaṁ (pts)ภาณวารที่ ๓ จบ
21. Nāgāpalokitaการทอดพระเนตรกรุงเวสาลีอย่างช้างมอง
Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṁ nivāsetvā pattacīvaramādāya vesāliṁ piṇḍāya pāvisi.
pubbaṇhasamayaṁ → pubbanhasamayaṁ (bj) | atha kho → athakho (th) | pubbaṇhasamayaṁ → pubbaṇha-samayaṁ (pts) | pattacīvaramādāya → patta-cīvaram ādāya (pts)ครั้นในเวลาเช้า พระผู้มีพระภาคทรงครองอันตรวาสกถือบาตรและ จีวร เสด็จเข้าไปยังกรุงเวสาลีเพื่อบิณฑบาต
Vesāliyaṁ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṁ piṇḍapātapaṭikkanto nāgāpalokitaṁ vesāliṁ apaloketvā āyasmantaṁ ānandaṁ āmantesi:
nāgāpalokitaṁ → nāgāvalokitaṁ (sya-all) | nāgāpalokitaṁ → nāgāvalokitaṁ (bj: syā) | piṇḍapāta-paṭikkanto → So all MSS. (pts note) | piṇḍapātapaṭikkanto → piṇḍapātappaṭikkanto (my) | pacchābhattaṁ piṇḍapātapaṭikkanto → pacchā-bhattaṁ piṇḍapāta-paṭikkanto (pts) | vesāliṁ → vesālim (pts)เมื่อเสด็จกลับจากบิณฑบาต ภายหลัง เสวยพระกระยาหารเสร็จแล้ว ทอดพระเนตรกรุงเวสาลีอย่างช้างมอง รับสั่งเรียก ท่านพระอานนท์มาตรัสว่า
“idaṁ pacchimakaṁ, ānanda, tathāgatassa vesāliyā dassanaṁ bhavissati.
vesāliyā dassanaṁ → vesālidassanaṁ (pts)“อานนท์ การเห็นกรุงเวสาลีครั้งนี้ เป็นครั้งสุดท้ายของ ตถาคต
Āyāmānanda, yena bhaṇḍagāmo tenupasaṅkamissāmā”ti.
bhaṇḍagāmo → bhaṇḍaggāmo (km); bhaṇḍugāmo (mr) | bhaṇḍagāmo → bhaṇḍugāmo (bj: machasaṁ) | bhaṇḍagāmo → bhaṇḍugāmo (cck: ka.) | āyāmānanda → āyām ānanda (pts) | tenupasaṅkamissāmāti → ten upasaṁkamissāmāti (pts)มาเถิด อานนท์ เราจะเข้าไปยังภัณฑุคามกัน”
“Evaṁ, bhante”ti kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi.
evaṁ bhanteti → evambhanteti (bjt) | bhanteti → bhante ti (pts)ท่านพระอานนท์ทูลรับ สนองพระดำรัสแล้ว
Atha kho bhagavā mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṁ yena bhaṇḍagāmo tadavasari.
atha kho → athakho (th) | bhikkhusaṅghena → bhikkhusaṁghena (ms2005) | bhikkhusaṅghena → bhikkhu-saṁghena (pts) | tadavasari → tad avasari (pts)พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ เสด็จถึงภัณฑุคาม
Tatra sudaṁ bhagavā bhaṇḍagāme viharati.ประทับอยู่ที่ ภัณฑุคามนั้น
Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi:รับสั่งเรียกภิกษุทั้งหลายมาตรัสว่า
“catunnaṁ, bhikkhave, dhammānaṁ ananubodhā appaṭivedhā evamidaṁ dīghamaddhānaṁ sandhāvitaṁ saṁsaritaṁ mamañceva tumhākañca.
evamidaṁ dīghamaddhānaṁ → evam idaṁ dīgham addhānaṁ (pts) | mamañceva tumhākañca → mamañ eva tumhākañ ca (pts)“ภิกษุทั้งหลาย เพราะไม่รู้แจ้งแทงตลอดธรรม ๔ ประการ เราและเธอทั้งหลาย จึงเที่ยวเร่ร่อนไปตลอดกาลยาวนานอย่างนี้
Katamesaṁ catunnaṁ?ธรรม ๔ ประการ อะไรบ้าง คือ
Ariyassa, bhikkhave, sīlassa ananubodhā appaṭivedhā evamidaṁ dīghamaddhānaṁ sandhāvitaṁ saṁsaritaṁ mamañceva tumhākañca.
mamañceva → mamaṁ ceva (my) | evamidaṁ dīghamaddhānaṁ → evam idaṁ dīgham addhānaṁ (pts) | mamañceva tumhākañca → mamañ eva tumhākañ ca (pts)๑. เพราะไม่รู้แจ้งแทงตลอดอริยศีล เราและเธอทั้งหลายจึงเที่ยว เร่ร่อนไปตลอดกาลยาวนานอย่างนี้
Ariyassa, bhikkhave, samādhissa ananubodhā appaṭivedhā evamidaṁ dīghamaddhānaṁ sandhāvitaṁ saṁsaritaṁ mamañceva tumhākañca.
mamañceva → mamaṁ ceva (my) | evamidaṁ dīghamaddhānaṁ → evam idaṁ dīgham addhānaṁ (pts) | mamañceva tumhākañca → mamañ eva tumhākañ ca (pts)๒. เพราะไม่รู้แจ้งแทงตลอดอริยสมาธิ เราและเธอทั้งหลายจึงเที่ยว เร่ร่อนไปตลอดกาลยาวนานอย่างนี้
Ariyāya, bhikkhave, paññāya ananubodhā appaṭivedhā evamidaṁ dīghamaddhānaṁ sandhāvitaṁ saṁsaritaṁ mamañceva tumhākañca.
mamañceva → mamaṁ ceva (my) | evamidaṁ dīghamaddhānaṁ → evam idaṁ dīgham addhānaṁ (pts) | mamañceva tumhākañca → mamañ eva tumhākañ ca (pts)๓. เพราะไม่รู้แจ้งแทงตลอดอริยปัญญา เราและเธอทั้งหลายจึงเที่ยว เร่ร่อนไปตลอดกาลยาวนานอย่างนี้
Ariyāya, bhikkhave, vimuttiyā ananubodhā appaṭivedhā evamidaṁ dīghamaddhānaṁ sandhāvitaṁ saṁsaritaṁ mamañceva tumhākañca.
mamañceva → mamaṁ ceva (my) | evamidaṁ dīghamaddhānaṁ → evam idaṁ dīgham addhānaṁ (pts) | mamañceva tumhākañca → mamañ eva tumhākañ ca (pts)๔. เพราะไม่รู้แจ้งแทงตลอดอริยวิมุตติ เราและเธอทั้งหลายจึงเที่ยว เร่ร่อนไปตลอดกาลยาวนานอย่างนี้
Tayidaṁ, bhikkhave, ariyaṁ sīlaṁ anubuddhaṁ paṭividdhaṁ, ariyo samādhi anubuddho paṭividdho, ariyā paññā anubuddhā paṭividdhā, ariyā vimutti anubuddhā paṭividdhā, ucchinnā bhavataṇhā, khīṇā bhavanetti, natthi dāni punabbhavo”ti.
ariyā vimutti anubuddhā paṭividdhā → (bj) | natthi dāni → natthidāni (bjt, th) | sīlaṁ → sīlam (pts) | bhavataṇhā → bhava-taṇhā (pts) | bhavanetti natthi → bhava-netti n atthi (pts) | punabbhavoti → punabbhavo ti (pts)ภิกษุทั้งหลาย เราและเธอทั้งหลายได้รู้แจ้งแทงตลอดอริยศีล เราและเธอ ทั้งหลายได้รู้แจ้งแทงตลอดอริยสมาธิ เราและเธอทั้งหลายได้รู้แจ้งแทงตลอดอริย ปัญญา เราและเธอทั้งหลายได้รู้แจ้งแทงตลอดอริยวิมุตติ เราและเธอทั้งหลายถอน ภวตัณหาได้แล้ว ภวเนตติสิ้นไปแล้ว บัดนี้ภพใหม่ไม่มีอีก ”
Idamavoca bhagavā.
idamavoca → idam avoca (pts)พระผู้มีพระภาคผู้สุคตศาสดาได้ตรัสเวยยากรณภาษิตนี้แล้ว
Idaṁ vatvāna sugato athāparaṁ etadavoca satthā:
vatvāna → vatvā (bjt, pts) | etadavoca → etad avoca (pts)จึงได้ตรัสคาถา ประพันธ์ต่อไปอีกว่า
“Sīlaṁ samādhi paññā ca, vimutti ca anuttarā;“ศีล สมาธิ ปัญญา และวิมุตติ อันยอดเยี่ยม ธรรมเหล่านี้ Anubuddhā ime dhammā, gotamena yasassinā.พระโคดมผู้มียศตรัสรู้แล้ว ดังนั้น
Iti buddho abhiññāya, dhammamakkhāsi bhikkhunaṁ;
bhikkhunaṁ → bhikkhūnaṁ (bj) | dhammamakkhāsi → dhammamakkhāti (sya-all) | dhammamakkhāsi → dhammam akkhāsi (pts)พระพุทธเจ้าจึงตรัสบอกธรรม แก่ภิกษุทั้งหลายเพื่อความรู้ยิ่ง Dukkhassantakaro satthā, cakkhumā parinibbuto”ti.
dukkhassantakaro → dukkhassantaṅkaro (sya-all) | dukkhassantakaro → dukkhass anta-karo (pts) ti → Quoted Kathā Vatthu 115. (pts note) | parinibbutoti → parinibbuto ti (pts)พระศาสดา ทรงทำที่สุดแห่งทุกข์ มีพระจักษุ ปรินิพพานแล้ว ”
Tatrāpi sudaṁ bhagavā bhaṇḍagāme viharanto etadeva bahulaṁ bhikkhūnaṁ dhammiṁ kathaṁ karoti:
tatrāpi → tatrapi (sya-all) | etadeva → etad eva (pts)ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคเมื่อประทับอยู่ที่ภัณฑุคาม ทรงแสดงธรรมีกถา เป็นอันมากแก่ภิกษุทั้งหลายอย่างนี้ว่า
“iti sīlaṁ, iti samādhi, iti paññā.“ศีลมีลักษณะอย่างนี้ สมาธิมีลักษณะ อย่างนี้ ปัญญามีลักษณะอย่างนี้
Sīlaparibhāvito samādhi mahapphalo hoti mahānisaṁso.
sīlaparibhāvito → sīla-paribhāvito (pts)สมาธิอันบุคคลอบรมโดยมีศีลเป็นฐาน ย่อมมี ผลมาก มีอานิสงส์มาก
Samādhiparibhāvitā paññā mahapphalā hoti mahānisaṁsā.
samādhiparibhāvitā → samādhi-paribhāvitā (pts)ปัญญาอันบุคคลอบรมโดยมีสมาธิเป็นฐาน ย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก
Paññāparibhāvitaṁ cittaṁ sammadeva āsavehi vimuccati, seyyathidaṁ—
seyyathidaṁ → seyyathīdaṁ (th, pts) | paññāparibhāvitaṁ → paññā-paribhāvitaṁ (pts) | sammadeva → sammad eva (pts)จิตอันบุคคลอบรมโดยมีปัญญาเป็นฐาน ย่อมหลุดพ้นโดยชอบจาก อาสวะทั้งหลาย คือ
kāmāsavā, bhavāsavā, avijjāsavā”ti.
avijjāsavāti → avijjāsavāti cattāro mahāpadesā (bj); diṭṭhāsavā avijjāsavā ti (pts) | diṭṭhāsavā → K omits. (pts note)กามาสวะ ภวาสวะ และอวิชชาสวะ” มหาปเทส ๔ ประการ
22. Catumahāpadesakathā(ข้ออ้างที่สำคัญ)
Atha kho bhagavā bhaṇḍagāme yathābhirantaṁ viharitvā āyasmantaṁ ānandaṁ āmantesi:
atha kho → athakho (th)ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ตามความพอพระทัยในภัณฑุคาม แล้ว รับสั่งเรียกท่านพระอานนท์มาตรัสว่า
“āyāmānanda, yena hatthigāmo,
āyāmānanda → āyām ānanda (pts) | hatthigāmo → hatthi-gāmo (pts)“มาเถิด อานนท์ เราจะเข้าไปยัง หัตถีคามกัน” ...
yena ambagāmo,
yena → (sya-all) | pe → Bm has no pe, but puts yena before each name. K has neither pe nor yena. 4 Recurs Aṅguttara ii. 167 foll. (pts note)“มาเถิด อานนท์ เราจะเข้าไปยังอัมพคามกัน” ...
yena jambugāmo,
yena → (sya-all, pts)“มาเถิด อานนท์ เราจะเข้าไปยังชัมพุคามกัน” ...
yena bhoganagaraṁ tenupasaṅkamissāmā”ti.
tenupasaṅkamissāmāti → ten upasaṁkamissāmāti (pts)“มาเถิด อานนท์ เราจะเข้าไปยังโภค นครกัน”
“Evaṁ, bhante”ti kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi.
evaṁ bhanteti → evambhanteti (bjt) | bhanteti → bhante ti (pts)ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระดำรัสแล้ว
Atha kho bhagavā mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṁ yena bhoganagaraṁ tadavasari.
atha kho → athakho (th) | bhikkhusaṅghena → bhikkhusaṁghena (ms2005) | bhikkhusaṅghena → bhikkhu-saṁghena (pts) | tadavasari → tad avasari (pts)พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วย ภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่เสด็จถึงโภคนคร
Tatra sudaṁ bhagavā bhoganagare viharati ānande cetiye.
ānande → anande (pts1ed); sānandare (mr) | ānande → sānandare (cck: ka.)ประทับอยู่ที่อานันทเจดีย์ในโภคนคร
Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi:รับสั่งเรียก ภิกษุทั้งหลายมาตรัสว่า
“cattārome, bhikkhave, mahāpadese desessāmi,
desessāmi → desissāmi (bj) | desessāmi → Scdt desiss-. (pts note) | cattārome → cattāro me (bjt, pts) | mahāpadese → mahā-padese (pts)“ภิกษุทั้งหลาย เราจะแสดงมหาปเทส ๔ ประการนี้
taṁ suṇātha, sādhukaṁ manasikarotha, bhāsissāmī”ti.
manasikarotha → manasi-karotha (pts)เธอทั้งหลายจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว”
“Evaṁ, bhante”ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṁ.
evaṁ bhanteti → evambhanteti (bjt) | bhanteti → bhante ti (pts)ภิกษุเหล่านั้นทูลรับสนองพระดำรัสแล้ว
Bhagavā etadavoca:
etadavoca → etad avoca (pts)พระผู้มีพระภาคจึงได้ตรัสดังนี้ว่า
“Idha, bhikkhave, bhikkhu evaṁ vadeyya:๑. ภิกษุในธรรมวินัยนี้พึงกล่าวอย่างนี้ว่า
‘sammukhā metaṁ, āvuso, bhagavato sutaṁ sammukhā paṭiggahitaṁ,
paṭiggahitaṁ → paṭiggahītaṁ (pts) | metaṁ → me taṁ (pts)‘ผู้มีอายุ ข้าพเจ้าได้สดับ รับมาเฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาคว่า
ayaṁ dhammo ayaṁ vinayo idaṁ satthusāsanan’ti.
satthusāsananti → satthu sāsananti (th) | satthusāsananti → satthu sāsanan ti (pts)‘นี้เป็นธรรม นี้เป็น วินัย นี้เป็นสัตถุสาสน์’
Tassa, bhikkhave, bhikkhuno bhāsitaṁ neva abhinanditabbaṁ nappaṭikkositabbaṁ.
nappaṭikkositabbaṁ → na paṭikkositabbaṁ (bjt, pts) | neva → n eva (pts)เธอทั้งหลายยังไม่พึงชื่นชม ยังไม่พึง คัดค้านคำกล่าวของผู้นั้น
Anabhinanditvā appaṭikkositvā tāni padabyañjanāni sādhukaṁ uggahetvā sutte osāretabbāni, vinaye sandassetabbāni.
osāretabbāni → otāretabbāni (bj, pts1ed) | osāretabbāni → otāretabbāni (pts) | otāretabbāni → osāretabbāni (bj: machasaṁ) | osāretabbāni → otāretabbāni (cck note) | padabyañjanāni → pada-vyañjanāni (pts)พึงเรียนบทและพยัญชนะเหล่านั้น ให้ดี แล้ว พึงสอบดูในสูตร เทียบดูในวินัย
Tāni ce sutte osāriyamānāni vinaye sandassiyamānāni na ceva sutte osaranti, na ca vinaye sandissanti, niṭṭhamettha gantabbaṁ:
osaranti → otaranti (bj, pts1ed) | osāriyamānāni → otāriyamānāni (bj, pts1ed) | osāriyamānāni → otāriyamānāni (pts) | osaranti → otaranti (pts) | ca → (pts) | otāriyamānāni → osāriyāmānāni (bj: machasaṁ) | otaranti → osaranti (bj: machasaṁ) | osāriyamānāni → otāriyamānāni (cck note) | osaranti → otaranti (sī. pī. a. ni. 4.180 (cck note) | osaranti → a. otaranti (sya-all: sī.) | ceva → eva (pts) | niṭṭhamettha → niṭṭham ettha (pts)ถ้าบทและพยัญชนะ เหล่านั้น สอบลงในสูตรก็ไม่ได้ เทียบเข้าในวินัยก็ไม่ได้ พึงลง สันนิษฐานว่า
‘addhā idaṁ na ceva tassa bhagavato vacanaṁ;
vacanaṁ → Aṅg. adds sammāsambuddhassa (throughout). (pts note) | ceva → eva (pts)‘นี้มิใช่พระดำรัสของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น แน่นอน
imassa ca bhikkhuno duggahitan’ti.
duggahitanti → duggahītan ti (pts)และภิกษุนี้รับมาผิด‘
Iti hetaṁ, bhikkhave, chaḍḍeyyātha.
chaḍḍeyyātha → Aṅg. repeats from Idha down to sandassetabbāni (and so always). (pts note) | iti hetaṁ → itihetaṁ (my) | hetaṁ → h etaṁ (pts)เธอทั้งหลายพึงทิ้งคำนั้นเสีย
Tāni ce sutte osāriyamānāni vinaye sandassiyamānāni sutte ceva osaranti, vinaye ca sandissanti, niṭṭhamettha gantabbaṁ:
osāriyamānāni → otāriyamānāni (bj, pts) | osaranti → otaranti (bj) | ca → ce (sya-all) | ceva osaranti → eva otaranti (pts) | niṭṭhamettha → niṭṭham ettha (pts)ถ้าบทและพยัญชนะเหล่านั้น สอบลงในสูตรก็ได้ เทียบเข้า ในวินัยก็ได้ พึงลงสันนิษฐานว่า
‘addhā idaṁ tassa bhagavato vacanaṁ;‘นี้เป็นพระดำรัสของพระผู้มี พระภาคพระองค์นั้นแน่นอน
imassa ca bhikkhuno suggahitan’ti.
suggahitanti → suggahītan ti (pts) | suggahitanti → sugahitanti (th)และภิกษุนี้รับมาด้วยดี’
Idaṁ, bhikkhave, paṭhamaṁ mahāpadesaṁ dhāreyyātha.
idaṁ → imaṁ (bj) | mahāpadesaṁ → mahā-padesaṁ (pts)เธอทั้งหลาย พึงจำมหาปเทสประการที่ ๑ นี้ไว้
Idha pana, bhikkhave, bhikkhu evaṁ vadeyya:๒. ภิกษุในธรรมวินัยนี้พึงกล่าวอย่างนี้ว่า
‘amukasmiṁ nāma āvāse saṅgho viharati sathero sapāmokkho.
saṅgho → saṁgho (ms2005, pts) | sathero → satthero (pts)‘ในอาวาสชื่อโน้นมีสงฆ์ อยู่พร้อมด้วยพระเถระ พร้อมด้วยปาโมกข์
Tassa me saṅghassa sammukhā sutaṁ sammukhā paṭiggahitaṁ,
paṭiggahitaṁ → paṭiggahītaṁ (pts) | saṅghassa → saṁghassa (ms2005, pts)ข้าพเจ้าได้สดับมา เฉพาะหน้าสงฆ์นั้นว่า
ayaṁ dhammo ayaṁ vinayo idaṁ satthusāsanan’ti.
satthusāsananti → satthu sāsananti (th) | satthusāsananti → satthu sāsanan ti (pts)‘นี้เป็นธรรม นี้เป็นวินัย นี้เป็นสัตถุสาสน์’
Tassa, bhikkhave, bhikkhuno bhāsitaṁ neva abhinanditabbaṁ nappaṭikkositabbaṁ.
na → K throughout nappaṭi-. (pts note) | neva → n eva (pts) | nappaṭikkositabbaṁ → na paṭikkositabbaṁ (pts)เธอทั้งหลายยังไม่พึงชื่นชม ยังไม่พึงคัดค้านคำกล่าวของผู้นั้น
Anabhinanditvā appaṭikkositvā tāni padabyañjanāni sādhukaṁ uggahetvā sutte osāretabbāni, vinaye sandassetabbāni.
osāretabbāni → otāretabbāni (bj, pts) | otāretabbāni → osāretabbāni (bj: machasaṁ) | padabyañjanāni → pada-vyañjanāni (pts)พึงเรียนบทและพยัญชนะเหล่านั้นให้ดีแล้ว พึงสอบดูในสูตร เทียบดูในวินัย
Tāni ce sutte osāriyamānāni vinaye sandassiyamānāni na ceva sutte osaranti, na ca vinaye sandissanti, niṭṭhamettha gantabbaṁ:
osāriyamānāni → otāriyamānāni (bj, pts) | osaranti → otaranti (bj, pts) | ca → (pts) | otāriyamānāni → osāriyamānāni (bj: machasaṁ) | otaranti → osaranti (bj: machasaṁ) | ceva → eva (pts) | niṭṭhamettha → niṭṭham ettha (pts)ถ้าบทและพยัญชนะเหล่านั้น สอบลงในสูตรก็ ไม่ได้ เทียบเข้าในวินัยก็ไม่ได้ พึงลงสันนิษฐานว่า
‘addhā idaṁ na ceva tassa bhagavato vacanaṁ;
ceva → eva (pts)‘นี้มิใช่พระดำรัส ของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นแน่นอน
tassa ca saṅghassa duggahitan’ti.
saṅghassa → bhikkhusaṅghassa (sya-all) | saṅghassa → saṁghassa (ms2005) | saṅghassa duggahitanti → saṁghassa duggahītan ti (pts)และสงฆ์นั้นรับมาผิด’
Itihetaṁ, bhikkhave, chaḍḍeyyātha.
itihetaṁ → iti hetaṁ (bjt, th) | itihetaṁ → iti h etaṁ (pts)เธอทั้งหลายพึงทิ้งคำนั้นเสีย
Tāni ce sutte osāriyamānāni vinaye sandassiyamānāni sutte ceva osaranti, vinaye ca sandissanti, niṭṭhamettha gantabbaṁ:
osāriyamānāni → otāriyamānāni (bj, pts) | osaranti → otaranti (bj) | ca → ce (sya-all) | sandassiyamānāni → sandissayamānāni (pts) | ceva osaranti → eva otaranti (pts) | niṭṭhamettha → niṭṭham ettha (pts)ถ้าบทและพยัญชนะเหล่านั้น สอบลง ในสูตรก็ได้ เทียบเข้าในวินัยก็ได้ พึงลงสันนิษฐานว่า
‘addhā idaṁ tassa bhagavato vacanaṁ;‘นี้เป็น พระดำรัสของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นแน่นอน
tassa ca saṅghassa suggahitan’ti.
suggahitanti → suggahītan ti (pts) | suggahitanti → sugahitanti (th) | saṅghassa → saṁghassa (ms2005) | saṅghassa suggahitanti → saṁghassa suggahītan ti (pts)และสงฆ์นั้น รับมาด้วยดี’
Idaṁ, bhikkhave, dutiyaṁ mahāpadesaṁ dhāreyyātha.
mahāpadesaṁ → mahā-padesaṁ (pts)เธอทั้งหลายพึงจำมหาปเทสประการที่ ๒ นี้ไว้
Idha pana, bhikkhave, bhikkhu evaṁ vadeyya:๓. ภิกษุในธรรมวินัยนี้พึงกล่าวอย่างนี้ว่า
‘amukasmiṁ nāma āvāse sambahulā therā bhikkhū viharanti bahussutā āgatāgamā dhammadharā vinayadharā mātikādharā.
dhammadharā → dhamma-dharā (pts) | mātikādharā → mātikā-dharā (pts)‘ในอาวาสชื่อโน้นมีภิกษุผู้ เป็นพระเถระอยู่จำนวนมาก เป็นพหูสูต เรียนคัมภีร์ ทรงธรรม ทรงวินัย ทรงมาติกา
Tesaṁ me therānaṁ sammukhā sutaṁ sammukhā paṭiggahitaṁ—
paṭiggahitaṁ → paṭiggahītaṁ (pts)ข้าพเจ้าได้สดับมาเฉพาะหน้าพระเถระ เหล่านั้นว่า
ayaṁ dhammo ayaṁ vinayo idaṁ satthusāsanan’ti.
idaṁ satthusāsananti → ayaṁ satthu sāsanan ti (pts) | satthusāsananti → satthu sāsananti (th)‘นี้เป็นธรรม นี้เป็นวินัย นี้เป็นสัตถุสาสน์’
Tassa, bhikkhave, bhikkhuno bhāsitaṁ neva abhinanditabbaṁ …
neva → n eva (pts)เธอ ทั้งหลาย ยังไม่พึงชื่นชม ยังไม่พึงคัดค้านคำกล่าวของผู้นั้น พึงเรียนบทและพยัญชนะเหล่านั้นให้ดีแล้ว พึงสอบดูในสูตร เทียบดูในวินัย
pe…
pe → spelled out in full (bjt)
na ca vinaye sandissanti, niṭṭhamettha gantabbaṁ:
ca → (sya-all)ถ้าบทและพยัญชนะเหล่านั้น สอบลงในสูตรก็ไม่ได้ เทียบเข้าในวินัยก็ไม่ได้ พึงลงสันนิษฐานว่า
‘addhā idaṁ na ceva tassa bhagavato vacanaṁ;
ceva → eva (pts)‘นี้มิใช่พระดำรัสของ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นแน่นอน
tesañca therānaṁ duggahitan’ti.
tesañca → tesañ ca (pts) | duggahitanti → duggahītan ti (pts)และพระเถระเหล่านั้นรับมา ผิด’
Itihetaṁ, bhikkhave, chaḍḍeyyātha.
itihetaṁ → iti hetaṁ (bjt, th) | itihetaṁ → iti h etaṁ (pts) | chaḍḍeyyātha → chaḍ ḍeyyātha (pts)เธอทั้งหลายพึงทิ้งคำนั้นเสีย
Tāni ce sutte osāriyamānāni …pe…
osāriyamānāni → otāriyamānāni vinaye sandassiyamānāni sutte ceva otaranti (bjt)ถ้าบทและพยัญชนะเหล่านั้น
vinaye ca sandissanti, niṭṭhamettha gantabbaṁ:
ca → (sya-all) | niṭṭhamettha → niṭṭham ettha (pts)สอบลงในสูตรก็ได้ เทียบเข้าในวินัยก็ได้ พึงลงสันนิษฐานว่า
‘addhā idaṁ tassa bhagavato vacanaṁ;“นี้เป็นพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นแน่นอน
tesañca therānaṁ suggahitan’ti.
suggahitanti → suggahītan ti (pts) | suggahitanti → sugahitanti (th) | tesañca → tesañ ca (pts)และ พระเถระเหล่านั้นรับมาด้วยดี’
Idaṁ, bhikkhave, tatiyaṁ mahāpadesaṁ dhāreyyātha.
mahāpadesaṁ → mahā-padesaṁ (pts)เธอทั้งหลายพึงจำมหาปเทส ประการที่ ๓ นี้ไว้
Idha pana, bhikkhave, bhikkhu evaṁ vadeyya:๔. ภิกษุในธรรมวินัยนี้พึงกล่าวอย่างนี้ว่า
‘amukasmiṁ nāma āvāse eko thero bhikkhu viharati bahussuto āgatāgamo dhammadharo vinayadharo mātikādharo.
eko → (sya-all) | dhammadharo vinayadharo mātikādharo → dhamma-dharo vinaya-dharo mātikā-dharo (pts)‘ในอาวาสชื่อโน้นมีภิกษุผู้ เป็นเถระอยู่รูปหนึ่งเป็นพหูสูต เรียนคัมภีร์ ทรงธรรม ทรงวินัย ทรงมาติกา
Tassa me therassa sammukhā sutaṁ sammukhā paṭiggahitaṁ—
paṭiggahitaṁ → paṭiggahītaṁ (pts)ข้าพเจ้าได้สดับรับมาเฉพาะหน้าพระเถระรูปนั้นว่า
ayaṁ dhammo ayaṁ vinayo idaṁ satthusāsanan’ti.
satthusāsananti → satthu sāsananti (th) | satthusāsananti → satthu sāsanan ti (pts)‘นี้เป็นธรรม นี้เป็นวินัย นี้เป็นสัตถุสาสน์’
Tassa, bhikkhave, bhikkhuno bhāsitaṁ neva abhinanditabbaṁ nappaṭikkositabbaṁ.
neva → n eva (pts) | nappaṭikkositabbaṁ → na paṭikkositabbaṁ (pts)เธอทั้งหลายยังไม่ พึงชื่นชม ยังไม่พึงคัดค้านคำกล่าวของผู้นั้น
Anabhinanditvā appaṭikkositvā tāni padabyañjanāni sādhukaṁ uggahetvā sutte osāretabbāni, vinaye sandassetabbāni.
osāretabbāni → otāretabbāni (bj, pts); osāritabbāni (cck) | sandassetabbāni → sandassitabbāni (sya-all) | appaṭikkositvā → appaṭikositvā (pts) | padabyañjanāni → pada-vyañjanāni (pts)พึงเรียนบทและ พยัญชนะเหล่านั้นให้ดีแล้ว พึงสอบดูในสูตร เทียบดูในวินัย
Tāni ce sutte osāriyamānāni vinaye sandassiyamānāni na ceva sutte osaranti, na ca vinaye sandissanti, niṭṭhamettha gantabbaṁ:
osāriyamānāni → otāriyamānāni (bj, pts) | osaranti → otaranti (bj, pts) | ca → (pts) | ceva → eva (pts) | niṭṭhamettha → niṭṭham ettha (pts)ถ้าบทและพยัญชนะเหล่านั้น สอบลงในสูตรก็ไม่ได้ เทียบเข้าใน วินัยก็ไม่ได้ พึงลงสันนิษฐานว่า
‘addhā idaṁ na ceva tassa bhagavato vacanaṁ;
ceva → eva (pts)‘นี้มิใช่พระดำรัสของพระผู้มี พระภาคพระองค์นั้นแน่นอน
tassa ca therassa duggahitan’ti.
duggahitanti → duggahītan ti (pts)และพระเถระรูปนั้นรับมาผิด’
Itihetaṁ, bhikkhave, chaḍḍeyyātha.
itihetaṁ → iti hetaṁ (bjt) | itihetaṁ → iti h etaṁ (pts)เธอ ทั้งหลายพึงทิ้งเสีย
Tāni ca sutte osāriyamānāni vinaye sandassiyamānāni sutte ceva osaranti, vinaye ca sandissanti, niṭṭhamettha gantabbaṁ:
ca → ce (bj, pts) | osāriyamānāni → otāriyamānāni (bj, pts) | osaranti → otaranti (bj) | ceva osaranti → eva otaranti (pts) | niṭṭhamettha → niṭṭham ettha (pts)ถ้าบทและพยัญชนะเหล่านั้น สอบลงในสูตร ก็ได้ เทียบเข้าในวินัยก็ได้ พึงลงสันนิษฐานว่า
‘addhā idaṁ tassa bhagavato vacanaṁ;‘นี้เป็นพระดำรัส ของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นแน่นอน
tassa ca therassa suggahitan’ti.
suggahitanti → suggahītan ti (pts) | suggahitanti → sugahitanti (th)และพระเถระรูปนั้นรับ มาด้วยดี’
Idaṁ, bhikkhave, catutthaṁ mahāpadesaṁ dhāreyyātha.
dhāreyyātha → dhāreyyāthāti (pts)เธอทั้งหลายพึงจำมหาปเทสประการที่ ๔ นี้ไว้
Ime kho, bhikkhave, cattāro mahāpadese dhāreyyāthā”ti.
mahāpadese → mahā-padese (pts)ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงจำมหาปเทส ๔ ประการนี้แล
Tatrapi sudaṁ bhagavā bhoganagare viharanto ānande cetiye etadeva bahulaṁ bhikkhūnaṁ dhammiṁ kathaṁ karoti:
viharanto → viharati (sya-all) | Ānande → So Scd K : St Bm -ya. (pts note) | tatrapi → tatra pi (pts) | etadeva → etad eva (pts)ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคเมื่อประทับอยู่ที่อานันทเจดีย์ในโภคนคร ทรงแสดง ธรรมีกถาเป็นอันมากแก่ภิกษุทั้งหลายอย่างนี้ว่า
“iti sīlaṁ, iti samādhi, iti paññā.“ศีลมีลักษณะอย่างนี้ สมาธิ มีลักษณะอย่างนี้ ปัญญามีลักษณะอย่างนี้
Sīlaparibhāvito samādhi mahapphalo hoti mahānisaṁso.สมาธิอันบุคคลอบรมโดยมีศีลเป็นฐาน ย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก
Samādhiparibhāvitā paññā mahapphalā hoti mahānisaṁsā.
samādhiparibhāvitā → samādhi-paribhāvitā (pts)ปัญญาอันบุคคลอบรมโดยมีสมาธิเป็นฐาน ย่อมมี ผลมาก มีอานิสงส์มาก
Paññāparibhāvitaṁ cittaṁ sammadeva āsavehi vimuccati, seyyathidaṁ—
seyyathidaṁ → seyyathīdaṁ (th, pts) | paññāparibhāvitaṁ → paññā-paribhāvitaṁ (pts) | sammadeva → sammad eva (pts)จิตอันบุคคลอบรมโดยมีปัญญาเป็นฐาน ย่อมหลุดพ้นโดย ชอบจากอาสวะทั้งหลาย คือ
kāmāsavā, bhavāsavā, avijjāsavā”ti.
avijjāsavāti → diṭṭhāsavā avijjāsavā ti (pts) | + → cunda-kammāraputtakathā (bjt)กามาสวะ ภวาสวะ และอวิชชาสวะ”
23. Kammāraputtacundavatthuเรื่องนายจุนทกัมมารบุตร (บุตรช่างทอง)
Atha kho bhagavā bhoganagare yathābhirantaṁ viharitvā āyasmantaṁ ānandaṁ āmantesi:
atha kho → athakho (th)ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อประทับอยู่ตามความพอพระทัยใน โภคนครแล้ว รับสั่งเรียกท่านพระอานนท์มาตรัสว่า
“āyāmānanda, yena pāvā tenupasaṅkamissāmā”ti.
āyāmānanda → āyām ānanda (pts) | tenupasaṅkamissāmāti → ten upasaṁkamissāmāti (pts)“มาเถิด อานนท์ เราจะเข้าไป ยังกรุงปาวากัน”
“Evaṁ, bhante”ti kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi.
paccassosi → Recurs in Udāna viii. 5 (pts note) | evaṁ bhanteti → evambhanteti (bjt) | bhanteti → bhante ti (pts)ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระดำรัสแล้ว ต่อมา
Atha kho bhagavā mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṁ yena pāvā tadavasari.
atha kho → athakho (th) | bhikkhusaṅghena → bhikkhusaṁghena (ms2005) | bhikkhusaṅghena → bhikkhu-saṁghena (pts) | tadavasari → tad avasari (pts)พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วย ภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่เสด็จไปถึงกรุงปาวา
Tatra sudaṁ bhagavā pāvāyaṁ viharati cundassa kammāraputtassa ambavane.
kammāraputtassa → kammāra-puttassa (pts)ประทับอยู่ที่อัมพวันของนายจุนทกัมมารบุตร เขตกรุงปาวา
Assosi kho cundo kammāraputto: “bhagavā kira pāvaṁ anuppatto, pāvāyaṁ viharati mayhaṁ ambavane”ti.
anuppatto → SS omit Pāvaṁ anuppatto. Bm pāripāpaṁ anuppatto Pāvāraṁ viharati. Udāna adds a clause. (pts note) | kammāraputto → kammāra-putto (pts) | ambavaneti → ambavane ti (pts)เมื่อนายจุนทกัมมารบุตรได้ทราบว่า ‘พระผู้มีพระภาคเสด็จถึงกรุงปาวา ประทับอยู่ที่สวนมะม่วงของเรา’
Atha kho cundo kammāraputto yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi.
atha kho → athakho (th) | kammāraputto → kammāra-putto (pts) | tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts)จึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาท แล้วนั่ง ณ ที่สมควร
Ekamantaṁ nisinnaṁ kho cundaṁ kammāraputtaṁ bhagavā dhammiyā kathāya sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṁsesi.
kammāraputtaṁ → kammāra-puttaṁ (pts)พระผู้มีพระภาคทรงชี้แจงให้นายจุนทกัมมารบุตรเห็นชัด ชวนใจให้อยากรับเอาไปปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจให้สดชื่น ร่าเริงด้วยธรรมีกถา
Atha kho cundo kammāraputto bhagavatā dhammiyā kathāya sandassito samādapito samuttejito sampahaṁsito bhagavantaṁ etadavoca:
atha kho → athakho (th) | kammāraputto → kammāra-putto (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)ลำดับนั้น นายจุนทกัมมารบุตรผู้อันพระผู้มีพระภาคทรงชี้แจง ให้เห็นชัด ชวนใจให้อยากรับเอาไปปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลม ใจให้สดชื่นร่าเริงด้วยธรรมีกถา ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า
“adhivāsetu me, bhante, bhagavā svātanāya bhattaṁ saddhiṁ bhikkhusaṅghenā”ti.
bhikkhusaṅghenāti → bhikkhusaṁghenāti (ms2005, pts)“ข้าแต่พระองค์ ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์โปรดรับภัตตาหารของข้าพระองค์ ในวันพรุ่งนี้เถิด”
Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena.
tuṇhībhāvena → tuṇhī-bhāvena (pts)พระผู้มีพระภาคทรงรับนิมนต์ด้วยพระอาการดุษณี
Atha kho cundo kammāraputto bhagavato adhivāsanaṁ viditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṁ abhivādetvā padakkhiṇaṁ katvā pakkāmi.
atha kho → athakho (th) | kammāraputto → kammāra-putto (pts) | uṭṭhāyāsanā → uṭṭhāy āsanā (pts)เมื่อนายจุนทกัมมารบุตร ทราบอาการที่พระผู้มีพระภาคทรงรับนิมนต์แล้ว จึงลุก จากที่นั่งถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณแล้วจากไป
Atha kho cundo kammāraputto tassā rattiyā accayena sake nivesane paṇītaṁ khādanīyaṁ bhojanīyaṁ paṭiyādāpetvā pahūtañca sūkaramaddavaṁ bhagavato kālaṁ ārocāpesi:
atha kho → athakho (th) | kammāraputto → kammāra-putto (pts) | khādanīyaṁ bhojanīyaṁ → khādaniyaṁ bhojaniyaṁ (pts) | pahūtañca sūkaramaddavaṁ → pahūtañ ca sūkara-maddavaṁ (pts)ครั้นราตรีนั้นผ่านไป นายจุนทกัมมารบุตรได้เตรียมของขบฉันอันประณีตและ สูกรมัททวะ จำนวนเพียงพอไว้ในนิเวศน์ของตน ให้คนไปกราบทูลเวลาแด่พระผู้มีพระภาค ว่า
“kālo, bhante, niṭṭhitaṁ bhattan”ti.
bhattanti → bhattan ti (pts)“ได้เวลาแล้ว ภัตตาหารเสร็จแล้ว พระพุทธเจ้าข้า”
Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṁ nivāsetvā pattacīvaramādāya saddhiṁ bhikkhusaṅghena yena cundassa kammāraputtassa nivesanaṁ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi.
pubbaṇhasamayaṁ → pubbanhasamayaṁ (bj) | paññatte āsane → paññattāsane (sya-all) | atha kho → athakho (th) | bhikkhusaṅghena → bhikkhusaṁghena (ms2005) | pubbaṇhasamayaṁ → pubbaṇha-samayaṁ (pts) | pattacīvaramādāya → patta-cīvaram ādāya (pts) | bhikkhusaṅghena → bhikkhu-saṁghena (pts) | kammāraputtassa → kammāra-puttassa (pts) | tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts)ตอนเช้า พระผู้มีพระภาคทรงครองอันตรวาสกถือบาตรและจีวร พร้อมด้วย ภิกษุสงฆ์ เสด็จเข้าไปยังนิเวศน์ของนายจุนทกัมมารบุตร ประทับนั่งบนพุทธอาสน์ ที่ปูลาดไว้แล้ว
Nisajja kho bhagavā cundaṁ kammāraputtaṁ āmantesi:
kammāraputtaṁ → kammāra-puttaṁ (pts)รับสั่งเรียกนายจุนทกัมมารบุตรมาตรัสว่า
“yaṁ te, cunda, sūkaramaddavaṁ paṭiyattaṁ, tena maṁ parivisa.
yaṁ te → yante (bjt, th) | yaṁ → yan (pts) | sūkaramaddavaṁ → sūkara-maddavaṁ (pts)“จุนทะ ท่านจงประเคน สูกรมัททวะที่เตรียมไว้แก่เรา
Yaṁ panaññaṁ khādanīyaṁ bhojanīyaṁ paṭiyattaṁ, tena bhikkhusaṅghaṁ parivisā”ti.
bhikkhusaṅghaṁ → bhikkhusaṁghaṁ (ms2005) | panaññaṁ khādanīyaṁ bhojanīyaṁ → pan aññaṁ khādaniyaṁ bhojaniyaṁ (pts) | bhikkhusaṅghaṁ → bhikkhu-saṁghaṁ (pts)ประเคนของขบฉันอย่างอื่นที่เตรียมไว้แก่ภิกษุสงฆ์
“Evaṁ, bhante”ti kho cundo kammāraputto bhagavato paṭissutvā yaṁ ahosi sūkaramaddavaṁ paṭiyattaṁ, tena bhagavantaṁ parivisi.
evaṁ bhanteti → evambhanteti (bjt) | bhanteti → bhante ti (pts) | kammāraputto → kammāra-putto (pts) | sūkaramaddavaṁ → sūkara-maddavaṁ (pts)เขาทูลรับสนองพระดำรัสแล้ว ประเคนสูกรมัททวะที่เตรียมไว้แด่พระผู้มีพระภาค
Yaṁ panaññaṁ khādanīyaṁ bhojanīyaṁ paṭiyattaṁ, tena bhikkhusaṅghaṁ parivisi.
bhikkhusaṅghaṁ → bhikkhusaṁghaṁ (ms2005) | panaññaṁ khādanīyaṁ bhojanīyaṁ → pan aññaṁ khādaniyaṁ bhojaniyaṁ (pts) | bhikkhusaṅghaṁ → bhikkhu-saṁghaṁ (pts)ประเคนของขบฉันอย่างอื่นที่เตรียมไว้แด่ภิกษุสงฆ์
Atha kho bhagavā cundaṁ kammāraputtaṁ āmantesi:
atha kho → athakho (th) | kammāraputtaṁ → kammāra-puttaṁ (pts)ครั้นแล้ว พระผู้มีพระภาครับสั่งเรียกนายจุนทกัมมารบุตรมาตรัสว่า
“yaṁ te, cunda, sūkaramaddavaṁ avasiṭṭhaṁ, taṁ sobbhe nikhaṇāhi.
nikhaṇāhi → nikhanāhi (bj) | yaṁ te → yante (bjt, th) | yaṁ → yan (pts) | sūkaramaddavaṁ → sūkara-maddavaṁ (pts)“จุนทะ สูกรมัททวะที่เหลือเธอจงฝังลงในหลุม เรายังไม่เห็นใครในโลก
Nāhaṁ taṁ, cunda, passāmi sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya, yassa taṁ paribhuttaṁ sammā pariṇāmaṁ gaccheyya aññatra tathāgatassā”ti.
nāhaṁ taṁ → nāhantaṁ (th) | nāhaṁ → nāhan (pts) | sassamaṇabrāhmaṇiyā → sassamaṇa-brāhmaṇiyā (pts) | sadevamanussāya → sadeva-manussāya (pts) | sammā pariṇāmaṁ → sammāpariṇāmaṁ (pts)พร้อมเทวโลก มารโลก พรหมโลก และหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาหรือมนุษย์ ที่บริโภคสูกร มัททวะนั้นแล้วจะย่อยได้ด้วยดี นอกจากตถาคต”
“Evaṁ, bhante”ti kho cundo kammāraputto bhagavato paṭissutvā yaṁ ahosi sūkaramaddavaṁ avasiṭṭhaṁ, taṁ sobbhe nikhaṇitvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi.
evaṁ bhanteti → evambhanteti (bjt) | bhanteti → bhante ti (pts) | kammāraputto → kammāra-putto (pts) | sūkaramaddavaṁ → sūkara-maddavaṁ (pts) | tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts)นายจุนทกัมมารบุตรทูลรับสนองพระดำรัสแล้ว ฝังสูกรมัททวะที่เหลือลงในหลุม แล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทนั่ง ณ ที่สมควร
Ekamantaṁ nisinnaṁ kho cundaṁ kammāraputtaṁ bhagavā dhammiyā kathāya sandassetvā samādapetvā samuttejetvā sampahaṁsetvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi.
pakkāmi → pakkāmi lohitapakkhandikā ābādho (bj) | uṭṭhāyāsanā → uṭṭhāy āsanā (pts)พระผู้มีพระภาคทรงชี้แจงให้นายจุนทกัมมารบุตรเห็นชัด ชวนใจให้อยากรับ เอาไปปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจให้สดชื่นร่าเริงด้วยธรรมีกถา แล้วทรงลุกจากพุทธอาสน์เสด็จจากไป
Atha kho bhagavato cundassa kammāraputtassa bhattaṁ bhuttāvissa kharo ābādho uppajji, lohitapakkhandikā pabāḷhā vedanā vattanti māraṇantikā.
pabāḷhā → sabāḷhā (sya-all) | māraṇantikā tā → maraṇantikā tāpi (sya-all) | pabāḷhā → Bm bāḷhā; K sab-. Compare 2. 23. (pts note) | + → lohitapakkhandikā ābādho (bjt) | atha kho → athakho (th) | kammāraputtassa → kammāra-puttassa (pts) | lohitapakkhandikā → lohita-pakkhandikā (pts)หลังจากพระผู้มีพระภาคเสวยพระกระยาหารของนายจุนทกัมมารบุตร ได้เกิดอาการพระประชวรอย่างรุนแรง ลงพระบังคนหนักเป็นโลหิต ทรงมีทุกข เวทนาอย่างแสนสาหัส จวนเจียนจะปรินิพพาน
Tā sudaṁ bhagavā sato sampajāno adhivāsesi avihaññamāno.
Tā → Sc om.; Sd tatra; K tāpi. (pts note)พระองค์ทรงมีสติสัมปชัญญะ ทรงอดกลั้นทุกขเวทนาเหล่านั้นไว้ไม่พรั่นพรึง
Atha kho bhagavā āyasmantaṁ ānandaṁ āmantesi:
atha kho → athakho (th)รับสั่งเรียกท่านพระอานนท์มาตรัสว่า
“āyāmānanda, yena kusinārā tenupasaṅkamissāmā”ti.
āyāmānanda → āyām ānanda (pts) | tenupasaṅkamissāmāti → ten upasaṁkamissāmāti (pts)“มาเถิด อานนท์ เราจะเข้าไปยังกรุงกุสินารากัน”
“Evaṁ, bhante”ti kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi.
evaṁ bhanteti → evambhanteti (bjt) | evaṁ bhanteti → evam bhante ti (pts)ท่านพระอานนท์ทูลรับสนอง พระดำรัสแล้ว
Cundassa bhattaṁ bhuñjitvā, kammārassāti me sutaṁ;ข้าพเจ้าได้ฟังมาว่า พระผู้มีพระภาคผู้ทรงมีพระปรีชา เสวยภัตตาหารของนายจุนทกัมมารบุตรแล้ว Ābādhaṁ samphusī dhīro, pabāḷhaṁ māraṇantikaṁ.
samphusī → samphusi (sya-all) | samphusī → Sc phusayatī; Sd phusati; St phusati: Bm saṁphusati. (pts note) pabāḷhaṁ māraṇantikaṁ → sabāḷhaṁ maraṇantikaṁ (sya-all) | pabāḷhaṁ → sabāḷhaṁ (bj: syā) | pabāḷhaṁ → K sab-. (pts note)ทรงพระประชวรอย่างแสนสาหัส จวนเจียนจะปรินิพพานBhuttassa ca sūkaramaddavena, byādhippabāḷho udapādi satthuno;
ca → ve (sya-all) | ca → Ce. (pts note) | sūkaramaddavena → sūkara-maddavena vyādhi (pts) byādhippabāḷho → byādhippabāḷhe (bj); byādhī sabāḷhā (sya-all); vyādhi ppabāḷhā (pts) | satthuno → satthu (th)เมื่อพระศาสดาเสวยสูกรมัททวะแล้ว ได้เกิดอาการพระประชวรอย่างรุนแรง Virecamāno bhagavā avoca, “Gacchāmahaṁ kusināraṁ nagaran”ti.
virecamāno → viriñcamāno (bj); viriccamāno (pts) | viriñcamāno → virecamāno (bj: machasaṁ, sīmu); viriccamāno (bj: a.dīni) | Virecamāno → viriccamāno (cck: sī. syā. ka.); viriñcamāno (cck: ?) | Viriccamāno → K virec-. (pts note) nagaranti → nagaranti ānandena pānīyāharaṇaṁ (bj) | kusināraṁ → kusinaraṁ (sya-all) | Kusināraṁ → K kusinaraṁ. 6 Here K inserts in brackets in the text (imā gāthāyo Saṅgīti-kāle Saṅgīti-kārakehi vuttā), with footnote Sīhaḷapotthake ime gāṭhā na dissanti. (pts note) | + → imā gāthāyo saṅgītikāle saṅgītikārakehi vuttā (th) | gacchāmahaṁ → gacchām ahaṁ (pts) | nagaranti → nagaran ti (pts)ลงพระบังคนหนักตรัสว่า ‘เราจะไปยังกรุงกุสินารากัน’
24. Pānīyāharaṇaรับสั่งขอน้ำดื่ม
Atha kho bhagavā maggā okkamma yena aññataraṁ rukkhamūlaṁ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṁ ānandaṁ āmantesi:
yena aññataraṁ → yenaññataraṁ (bj) | atha kho → athakho (th) | yena → yen (pts) | rukkhamūlaṁ tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → rukkha-mūlaṁ ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts)ต่อมา พระผู้มีพระภาคทรงแวะลงข้างทางเสด็จเข้าไปยังควงไม้ต้นหนึ่ง รับสั่งเรียกท่านพระอานนท์มาตรัสว่า
“iṅgha me tvaṁ, ānanda, catugguṇaṁ saṅghāṭiṁ paññapehi, kilantosmi, ānanda, nisīdissāmī”ti.
paññapehi kilantosmi → paññāpehi kilanto smi (pts) | saṅghāṭiṁ paññapehi kilantosmi → saṁghāṭiṁ paññāpehi kilanto smi (pts)“อานนท์ เธอช่วยปูสังฆาฏิซ้อนกัน ๔ ชั้น เราเหน็ดเหนื่อยจะนั่งพัก”
“Evaṁ, bhante”ti kho āyasmā ānando bhagavato paṭissutvā catugguṇaṁ saṅghāṭiṁ paññapesi.
paññapesi → paññāpesi (pts) | evaṁ bhanteti → evambhanteti (bjt) | bhanteti → bhante ti (pts) | saṅghāṭiṁ paññapesi → saṁghāṭiṁ paññāpesi (pts)ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระดำรัสแล้วปูสังฆาฏิซ้อนกัน ๔ ชั้น
Nisīdi bhagavā paññatte āsane.พระผู้มีพระภาคประทับบนอาสนะที่ท่านพระอานนท์ปูลาดถวายไว้
Nisajja kho bhagavā āyasmantaṁ ānandaṁ āmantesi:รับสั่งเรียก ท่านพระอานนท์มาตรัสว่า
“iṅgha me tvaṁ, ānanda, pānīyaṁ āhara, pipāsitosmi, ānanda, pivissāmī”ti.
pipāsitosmi → pipāsitomhi (bj) | pipāsitosmi → pipāsito smi (pts)“อานนท์ เธอช่วยไปนำน้ำดื่มมา เรากระหายจะดื่มน้ำ”
Evaṁ vutte, āyasmā ānando bhagavantaṁ etadavoca:
etadavoca → etad avoca (pts)เมื่อพระผู้มีพระภาครับสั่งอย่างนี้ ท่านพระอานนท์ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาค ดังนี้ว่า
“idāni, bhante, pañcamattāni sakaṭasatāni atikkantāni, taṁ cakkacchinnaṁ udakaṁ parittaṁ luḷitaṁ āvilaṁ sandati.
atikkantāni → abhikkantāni (sya-all) | sakaṭasatāni → sakaṭa-satāni (pts) | cakkacchinnaṁ → cakka-cchinnaṁ (pts)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เกวียนประมาณ ๕๐๐ เล่ม เพิ่งข้ามไป เมื่อกี้นี้ น้ำนั้นมีน้อย ถูกล้อเกวียนย่ำจนขุ่นเป็นตมไหลไป
Ayaṁ, bhante, kakudhā nadī avidūre acchodakā sātodakā sītodakā setodakā suppatitthā ramaṇīyā.
setodakā → setakā (bj, pts1ed) | kakudhā → kakutthā (bj, pts) | setodakā suppatitthā → setakā supatitthā (bj) | kakudhā nadī → kakudhanadī (sya-all) | acchodakā → acchodikā (bj: machasaṁ) | setakā → setodakā (bj: machasaṁ) | supatitthā → suppatitthā (bj: machasaṁ) | kakudhā → kakuthā (cck: sī. pī.) | setodakā → setakā (cck: sī.) | kakudhanadī → kakutthā nadītipi kakudhā nadītipi pāṭho (sya-all: sī.) | setodakā → a. evaṁ. sī. setakā (sya-all note) | Kakutthā → Sc kuk-; Bm K kakuḍha (throughout). (pts note) | sītodikā → K -akā. (pts note)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แม่น้ำ กกุธาอยู่ไม่ไกลแค่นี้เอง มีน้ำใส จืดสนิท เย็นสะอาด มีท่าเทียบน่ารื่นรมย์
Ettha bhagavā pānīyañca pivissati, gattāni ca sītī karissatī”ti.
sītī → sītaṁ (pts1ed, mr) | sītī → sītaṁ (pts) | sītī → sītaṁ (cck: sī. pī. ka.) | sītī karissatīti → sītīkarissatīti (bjt, th) | pānīyañca → pānīyañ ca (pts)ขอพระ ผู้มีพระภาคเสด็จไปทรงดื่มและสรงสนานพระวรกายในแม่น้ำกกุธานี้เถิด”
Dutiyampi kho bhagavā āyasmantaṁ ānandaṁ āmantesi:
dutiyampi → dutiyam pi (pts)แม้ครั้งที่ ๒ พระผู้มีพระภาครับสั่งเรียกท่านพระอานนท์มาตรัสว่า
“iṅgha me tvaṁ, ānanda, pānīyaṁ āhara, pipāsitosmi, ānanda, pivissāmī”ti.
pipāsitosmi → pipāsito smi (pts)“อานนท์ เธอช่วยไปนำน้ำดื่มมา เรากระหายจะดื่มน้ำ”
Dutiyampi kho āyasmā ānando bhagavantaṁ etadavoca:
dutiyampi → dutiyam pi (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)แม้ครั้งที่ ๒ ท่านพระอานนท์ได้ กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า
“idāni, bhante, pañcamattāni sakaṭasatāni atikkantāni, taṁ cakkacchinnaṁ udakaṁ parittaṁ luḷitaṁ āvilaṁ sandati.
atikkantāni → abhikkantāni (sya-all) | sakaṭasatāni → sakaṭa-satāni (pts) | cakkacchinnaṁ → cakka-cchinnaṁ (pts)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เกวียนประมาณ ๕๐๐ เล่ม เพิ่งข้ามไป เมื่อกี้นี้ น้ำนั้นมีน้อย ถูกล้อเกวียนย่ำจนขุ่นเป็นตมไหลไป
Ayaṁ, bhante, kakudhā nadī avidūre acchodakā sātodakā sītodakā setodakā suppatitthā ramaṇīyā.
kakudhā → kakutthā (bj, pts) | setodakā → setakā (bj) | kakudhā nadī → kakudhanadī (sya-all) | setakā → setodakā (bj: machasaṁ) | suppatitthā → suppatitthā (bj: machasaṁ) | suppatitthā → supatitthā (th)ข้าแต่ พระองค์ผู้เจริญ แม่น้ำกกุธาอยู่ไม่ไกลแค่นี้เอง มีน้ำใส จืดสนิท เย็นสะอาด มีท่าเทียบน่ารื่นรมย์
Ettha bhagavā pānīyañca pivissati, gattāni ca sītīkarissatī”ti.
gattāni ca → gattānipi (sya-all) | sītīkarissatīti tatiyampi → sītaṁ karissatīti tatiyam pi (pts) | sītaṁ → St sītim; K sītī. (pts note) | pānīyañca → pānīyañ ca (pts)ขอพระผู้มีพระภาคเสด็จไปทรงดื่มและสรงสนานพระวรกาย ในแม่น้ำกกุธานี้เถิด”
Tatiyampi kho bhagavā āyasmantaṁ ānandaṁ āmantesi:
tatiyampi → tatiyam pi (pts)แม้ครั้งที่ ๓ พระผู้มีพระภาคก็รับสั่งเรียกท่านพระอานนท์มาตรัสว่า
“iṅgha me tvaṁ, ānanda, pānīyaṁ āhara, pipāsitosmi, ānanda, pivissāmī”ti.
pipāsitosmi → pipāsito smi (pts)“อานนท์ เธอช่วยไปนำน้ำดื่มมา เรากระหายจะดื่มน้ำ”
“Evaṁ, bhante”ti kho āyasmā ānando bhagavato paṭissutvā pattaṁ gahetvā yena sā nadikā tenupasaṅkami.
evaṁ bhanteti → evambhanteti (bjt) | bhanteti → bhante ti (pts) | tenupasaṅkami → ten upasaṁkami (pts)ท่านพระอานนท์จึงทูลรับสนอง พระดำรัสแล้ว ถือบาตรเดินเข้าไปยังลำธารนั้น
Atha kho sā nadikā cakkacchinnā parittā luḷitā āvilā sandamānā, āyasmante ānande upasaṅkamante acchā vippasannā anāvilā sandittha.
sandittha → sandati (sya-all, km) | sandittha atha kho → sandati athakho (sya-all) | sandittha → sandati (cck: syā.) | sandittha → Bm K sandati. (pts note) | cakkacchinnā → cakka-cchinnā (pts) | upasaṅkamante → upasaṁkamante (pts)ขณะนั้น ลำธารนั้น มีน้ำน้อย ถูกล้อเกวียนย่ำจนขุ่นเป็นตมไหลไป แต่เมื่อท่านพระอานนท์เข้าไปใกล้ก็กลับใสสะอาด ไม่ขุ่น ไหลไป
Atha kho āyasmato ānandassa etadahosi:
āyasmato → āyasmate (bj) | atha kho → athakho (th) | etadahosi → etad ahosi (pts)ท่านพระอานนท์จึงคิดว่า
“acchariyaṁ vata bho, abbhutaṁ vata bho, tathāgatassa mahiddhikatā mahānubhāvatā.“น่าอัศจรรย์จริง ไม่เคยปรากฏ พระตถาคต ทรงมีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมาก
Ayañhi sā nadikā cakkacchinnā parittā luḷitā āvilā sandamānā mayi upasaṅkamante acchā vippasannā anāvilā sandatī”ti.
ayañhi → ayaṁ hi (bjt, th, pts) | upasaṅkamante → upasaṁkamante (pts)ลำธารนี้มีน้ำน้อย ถูกล้อเกวียนย่ำขุ่นเป็นตมไหลไป เมื่อเราเข้ามาใกล้ ก็กลับใสสะอาด ไม่ขุ่น ไหลไป
Pattena pānīyaṁ ādāya yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṁ etadavoca:
tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)จึงใช้บาตรตักน้ำแล้วเข้าไปเฝ้า พระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับแล้ว กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า
“acchariyaṁ, bhante, abbhutaṁ, bhante, tathāgatassa mahiddhikatā mahānubhāvatā.“ข้าแต่พระองค์ ผู้เจริญ น่าอัศจรรย์จริง ไม่เคยปรากฏ พระตถาคตทรงมีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมาก
Idāni sā bhante nadikā cakkacchinnā parittā luḷitā āvilā sandamānā mayi upasaṅkamante acchā vippasannā anāvilā sandittha.
upasaṅkamante → upasaṁkamante (pts)เดี๋ยวนี้เอง ลำธารนั้นมีน้ำน้อย ถูกล้อเกวียนย่ำจนขุ่นเป็นตมไหลไป เมื่อข้าพระองค์ เดินเข้าไปใกล้ ก็กลับใสสะอาด ไม่ขุ่น ไหลไป
Pivatu bhagavā pānīyaṁ pivatu sugato pānīyan”ti.
pānīyanti → pānīyan ti (pts)ขอพระผู้มีพระภาคทรงดื่มน้ำเถิด ขอพระสุคตทรงดื่มน้ำเถิด”
Atha kho bhagavā pānīyaṁ apāyi.
apāyi → Sc apāsi; Bm pāniyaṁ mapāsi. (pts note) | apāyi → apāsi pukkusamallaputtakathā (bjt) | atha kho → athakho (th)ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงดื่มน้ำแล้ว
25. Pukkusamallaputtavatthuเรื่องปุกกุสะ มัลลบุตร
Tena kho pana samayena pukkuso mallaputto āḷārassa kālāmassa sāvako kusinārāya pāvaṁ addhānamaggappaṭipanno hoti.
kho → rokho (cck) | addhānamaggappaṭipanno → addhānamaggappaṭippanno (my) | addhānamaggappaṭipanno → addhānamaggapaṭipanno (bjt, th) | mallaputto → malla-putto (pts) | addhānamaggappaṭipanno → addhānamagga-paṭipanno (pts)ก็สมัยนั้น โอรสเจ้ามัลละพระนามว่าปุกกุสะ เป็นสาวกของ อาฬารดาบส กาลามโคตร เดินทางไกลจากกรุงกุสินาราไปกรุงปาวา
Addasā kho pukkuso mallaputto bhagavantaṁ aññatarasmiṁ rukkhamūle nisinnaṁ.
mallaputto → malla-putto (pts) | rukkhamūle → rukkha-mūle (pts)เห็นพระผู้มี พระภาคประทับอยู่ที่ควงไม้ต้นหนึ่ง
Disvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinno kho pukkuso mallaputto bhagavantaṁ etadavoca:
disvā → disvāna (sya-all) | tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts) | mallaputto → malla-putto (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)ครั้นแล้วจึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ ประทับ ถวายอภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่สมควร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า
“acchariyaṁ, bhante, abbhutaṁ, bhante, santena vata, bhante, pabbajitā vihārena viharanti.“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ น่าอัศจรรย์จริง ไม่เคยปรากฏ บรรพชิตทั้งหลายย่อมอยู่ด้วย ธรรมเป็นเครื่องอยู่อันสงบอย่างยิ่ง
Bhūtapubbaṁ, bhante, āḷāro kālāmo addhānamaggappaṭipanno maggā okkamma avidūre aññatarasmiṁ rukkhamūle divāvihāraṁ nisīdi.
divāvihāraṁ → divāvihāre (pts) | addhānamaggappaṭipanno → addhānamaggappaṭippanno (my) | addhānamaggappaṭipanno → addhānamaggapaṭipanno (bjt, th) | bhūtapubbaṁ → bhūta-pubbaṁ (pts) | addhānamaggappaṭipanno → addhānamagga-paṭipanno (pts) | rukkhamūle divāvihāraṁ → rukkha-mūle divā-vihāre (pts)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เรื่องมีอยู่ว่า อาฬารดาบส กาลามโคตร เดินทางไกลแวะลงข้างทางที่ควงไม้ต้นหนึ่งในที่ไม่ไกล
Atha kho, bhante, pañcamattāni sakaṭasatāni āḷāraṁ kālāmaṁ nissāya nissāya atikkamiṁsu.
nissāya → Sc Bm K omit here, but not in the repetition. (pts note) | atha kho → athakho (th) | sakaṭasatāni → sakaṭa-satāni (pts)เวลานั้นเกวียน ตั้ง ๕๐๐ เล่มได้ผ่านท่านอาฬารดาบส กาลามโคตร ติด ๆ กันไป
Atha kho, bhante, aññataro puriso tassa sakaṭasatthassa piṭṭhito piṭṭhito āgacchanto yena āḷāro kālāmo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āḷāraṁ kālāmaṁ etadavoca:
piṭṭhito → (pts) | sakaṭasatthassa → sakaṭasatassa (cck: ka.) | sakaṭa-satthassa → Sc satassa; Bm tassa. (pts note) | piṭṭhito → K piṭhito piṭhito. (pts note) | atha kho → athakho (th) | tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)ขณะนั้น บุรุษคนหนึ่งกำลังเดินตามหลังหมู่เกวียนมาเข้าไปหาท่านอาฬารดาบส กาลามโคตรถึงที่อยู่แล้ว ได้ถามท่านอาฬารดาบสดังนี้ว่า
‘api, bhante, pañcamattāni sakaṭasatāni atikkantāni addasā’ti?
atikkantāni → atikkamantāni (bj, pts) | atikkantāni addasāti → atikkamantāni addasā ti (bjt) | sakaṭasatāni atikkantāni → sakaṭa-satāni atikkamantāni (pts)‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านเห็นเกวียน ๕๐๐ เล่ม ผ่านไปบ้างหรือไม่’
‘Na kho ahaṁ, āvuso, addasan’ti.
addasanti → addasan ti (pts)ท่านอาฬารดาบสตอบว่า ‘เราไม่เห็นเลย ผู้มีอายุ’
‘Kiṁ pana, bhante, saddaṁ assosī’ti?
kiṁ pana → kimpana (bjt) | assosīti → assosī ti (bjt) | kiṁ → kim (pts)‘ท่านได้ยินเสียงหรือไม่’
‘Na kho ahaṁ, āvuso, saddaṁ assosin’ti.
assosinti → assosin ti (pts)‘เราไม่ได้ยิน ผู้มีอายุ’
‘Kiṁ pana, bhante, sutto ahosī’ti?
kiṁ pana → kimpana (bjt) | ahosīti → ahosī ti (bjt) | kiṁ → kim (pts)‘ท่านคงหลับกระมัง’
‘Na kho ahaṁ, āvuso, sutto ahosin’ti.
ahosinti → ahosin ti (pts)‘เราไม่ได้หลับ ผู้มีอายุ‘
‘Kiṁ pana, bhante, saññī ahosī’ti?
kiṁ pana → kimpana (bjt) | ahosīti → ahosī ti (bjt) | kiṁ → kim (pts)‘ท่านยังมีสัญญาอยู่หรือ’
‘Evamāvuso’ti.
evamāvusoti → evam āvuso ti (pts)‘เรายังมีอยู่ ผู้มีอายุ’
‘So tvaṁ, bhante, saññī samāno jāgaro pañcamattāni sakaṭasatāni nissāya nissāya atikkantāni neva addasa, na pana saddaṁ assosi;
atikkantāni → atikkamantāni (bj) | sakaṭasatāni → sakaṭa satāni (pts) | atikkantāni neva → atikkamantāni n eva (pts)‘ท่านยังมีสัญญาตื่นอยู่ (แต่) ไม่ได้เห็นเกวียนตั้ง ๕๐๐ เล่ม ที่ผ่านติด ๆ กันไป ทั้งไม่ได้ยินเสียง
apisu te, bhante, saṅghāṭi rajena okiṇṇā’ti?
apisu → apissu (bj); api hi (sya-all, km, pts1ed) | apisu → api hi (pts) | apisu → api hi (cck: sī. syā. pī.) | okiṇṇāti → okiṇṇā ti (bjt, pts) | saṅghāṭi → saṁghāṭi (pts)ก็ผ้าทาบของท่านเปรอะเปื้อนฝุ่นธุลีบ้างไหม’
‘Evamāvuso’ti.
evamāvusoti → evam āvuso ti (pts)‘เป็นอย่างนั้น ผู้มีอายุ’
Atha kho, bhante, tassa purisassa etadahosi:
atha kho → athakho (th) | etadahosi → etad ahosi (pts)บุรุษนั้นมีความคิดดังนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ
‘acchariyaṁ vata bho, abbhutaṁ vata bho, santena vata bho pabbajitā vihārena viharanti.น่าอัศจรรย์จริง ไม่เคยปรากฏ บรรพชิต ทั้งหลายย่อมอยู่ด้วยธรรมเป็นเครื่องอยู่อันสงบอย่างยิ่ง
Yatra hi nāma saññī samāno jāgaro pañcamattāni sakaṭasatāni nissāya nissāya atikkantāni neva dakkhati, na pana saddaṁ sossatī’ti.
atikkantāni → atikkamantāni (bj) | dakkhati → dakkhiti (bj) | dakkhiti → Scd -iti; K dakkhati; Bm atikkantāni n'; eva akkhasi. (pts note) | sossatīti → Bm assositi. (pts note) | sakaṭasatāni → sakaṭa-satāni (pts) | atikkantāni neva dakkhati → atikkamantāni n eva dakkhiti (pts)ดังที่ท่านอาฬารดาบส ผู้ยังมี สัญญาตื่นอยู่ (แต่) ไม่เห็นเกวียนตั้ง ๕๐๐ เล่ม ที่ผ่านติด ๆ กันไป ทั้งไม่ได้ยินเสียง’
Āḷāre kālāme uḷāraṁ pasādaṁ pavedetvā pakkāmī”ti.
pavedetvā → paveditvā (bj)เขาประกาศความเลื่อมใสอย่างยิ่งในท่านอาฬารดาบส กาลามโคตร แล้วจากไป”
“Taṁ kiṁ maññasi, pukkusa,
kiṁ maññasi → kimmaññasi (bjt)พระผู้มีพระภาคตรัสถามปุกกุสะว่า “ปุกกุสะ เธอเข้าใจเรื่องนั้นว่า อย่างไร
katamaṁ nu kho dukkarataraṁ vā durabhisambhavataraṁ vā—
katamaṁ nu → katamannu (bjt) | katamaṁ → kataman (pts)อย่างไหนทำได้ยากกว่ากัน เกิดขึ้นได้ยากกว่ากัน
yo vā saññī samāno jāgaro pañcamattāni sakaṭasatāni nissāya nissāya atikkantāni neva passeyya, na pana saddaṁ suṇeyya;
vā → (bj, pts) | atikkantāni → atikkamantāni (bj) | sakaṭasatāni → sakaṭa-satāni (pts) | atikkantāni neva → atikkamantāni n eva (pts)(ระหว่าง) ผู้ยังมีสัญญา ตื่นอยู่ ไม่เห็นเกวียนตั้ง ๕๐๐ เล่มที่ผ่านติด ๆ กันไป ทั้งไม่ได้ยินเสียง
yo vā saññī samāno jāgaro deve vassante deve gaḷagaḷāyante vijjullatāsu niccharantīsu asaniyā phalantiyā neva passeyya, na pana saddaṁ suṇeyyā”ti?
vijjullatāsu → vijjutāsu (bj, sya-all, km, pts1ed) | gaḷagaḷāyante vijjullatāsu → galagalāyante vijjutāsu (bj) | asaniyā → asaṇiyā (bj) | vijjullatāsu → vijjutāsu (pts) | vijjutāsu → vijjullatāsu (bj: machasaṁ) | vijjullatāsu → vijjutāsu (cck: sī. syā. pī.) | suṇeyyāti → suṇeyyā ti (bjt) | neva → n eva (pts)กับผู้ที่ ยังมีสัญญาตื่นอยู่ เมื่อฝนกำลังตก ตกอย่างหนัก ฟ้าแลบ ฟ้าผ่าอยู่ ก็ไม่ได้เห็น และไม่ได้ยินเสียง”
“Kiñhi, bhante, karissanti pañca vā sakaṭasatāni cha vā sakaṭasatāni satta vā sakaṭasatāni aṭṭha vā sakaṭasatāni nava vā sakaṭasatāni, sakaṭasahassaṁ vā sakaṭasatasahassaṁ vā.
aṭṭha vā sakaṭasatāni nava vā sakaṭasatāni → nava vā sakaṭasatāni dasa vā sakaṭasatāni (sya-all, km, pts1ed) | sakaṭasahassaṁ → dasa (sya-all) | bhante → bhante tāni (pts) | vā sakaṭasatasahassaṁ → (pts) | sakaṭasatāni → nava vā sakaṭasatāni dasa vā sakaṭasatāni (cck: sī.) | hi → Sc om. (pts note) | kiñhi → kiṁ hi (th, pts) | sakaṭasatasahassaṁ → sakaṭasatāni sahassaṁ (th) | sakaṭasatāni → sakaṭa-satāni (pts) | + → sakaṭa-satāni dasa vā (pts) | sakaṭasahassaṁ → sakaṭa-sataṁ (pts) | sakaṭasatasahassaṁ → sakaṭa-sahassaṁ (pts)ปุกกุสะทูลตอบว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เกวียน ๕๐๐ เล่ม ๖๐๐ เล่ม ๗๐๐ เล่ม ๘๐๐ เล่ม ๙๐๐ เล่ม ๑,๐๐๐ เล่ม ฯลฯ เกวียน ๑๐๐,๐๐๐ เล่ม จะเปรียบกันได้อย่างไร
Atha kho etadeva dukkaratarañceva durabhisambhavatarañca yo saññī samāno jāgaro deve vassante deve gaḷagaḷāyante vijjullatāsu niccharantīsu asaniyā phalantiyā neva passeyya, na pana saddaṁ suṇeyyā”ti.
gaḷagaḷāyante vijjullatāsu → galagalāyante vijjutāsu (bj) | asaniyā → asaṇiyā (bj) | atha kho → sakaṭasatāni athakho (sya-all) | vijjullatāsu → vijjutāsu (sya-all, pts) | pana → (pts) | sakaṭasatāni → sakaṭasatasahassaṁ vātipi pāṭhena bhavitabbaṁ (sya-all note) | dukkaratarañceva → dukkarataraṁ ceva (my, bjt) | etadeva dukkaratarañceva durabhisambhavatarañca → etad eva dukkarataraṁ eva durabhisambhavatarañ ca (pts) | neva → n eva (pts)แท้จริง ผู้ที่ยังมีสัญญาตื่นอยู่ เมื่อฝนกำลังตก ตกอย่างหนัก ฟ้าแลบ ฟ้าผ่าอยู่ ก็ไม่ได้เห็นและไม่ได้ยินเสียง อย่างนี้แหละทำได้ยากกว่าและ เกิดขึ้นได้ยากกว่า”
“Ekamidāhaṁ, pukkusa, samayaṁ ātumāyaṁ viharāmi bhusāgāre.
bhusāgāre → bhūsāgāre (bj, sya-all) | ekamidāhaṁ → ekaṁ idāhaṁ (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ปุกกุสะ คราวหนึ่ง เราพักอยู่ที่โรงกระเดื่อง เขตกรุง อาตุมา
Tena kho pana samayena deve vassante deve gaḷagaḷāyante vijjullatāsu niccharantīsu asaniyā phalantiyā avidūre bhusāgārassa dve kassakā bhātaro hatā cattāro ca balibaddā.
balibaddā → balivaddā (bj, pts1ed) | gaḷagaḷāyante vijjullatāsu → galagalāyante vijjutāsu (bj) | asaniyā → asaṇiyā (bj) | vijjullatāsu → vijjutāsu (sya-all, pts) | bhusāgārassa → bhūsāgārassa (sya-all) | avidūre → (pts) | balibaddā → balivaddā (pts) | balibaddā → balibaddā (cck: sī. pī.)เวลานั้น ฝนกำลังตก ตกอย่างหนัก ฟ้าแลบ ฟ้าผ่าอยู่ ชาวนา ๒ คนพี่น้อง และโคงาน ๔ ตัว ถูกฟ้าผ่าใกล้โรงกระเดื่อง
Atha kho, pukkusa, ātumāya mahājanakāyo nikkhamitvā yena te dve kassakā bhātaro hatā cattāro ca balibaddā tenupasaṅkami.
cattāro → cattārā (bj) | balibaddā → balivaddā (bj) | ātumāya → ātumāyaṁ (sya-all) | balibaddā tenupasaṅkami → balivaddā ten upasaṁkami (pts) | Ātumāya → Sc -mayā; Sdt -māyā; Bm Pukkuasāhumāyaṁ; K -yaṁ. (pts note) | atha kho → athakho (th) | mahājanakāyo → mahā-jana-kāyo (pts)ขณะนั้น หมู่มหาชนในกรุงอาตุมา ออกไปมุงดูชาวนา ๒ คนพี่น้องและโคงาน ๔ ตัวที่ถูกฟ้าผ่า
Tena kho panāhaṁ, pukkusa, samayena bhusāgārā nikkhamitvā bhusāgāradvāre abbhokāse caṅkamāmi.
bhusāgārā → bhūsāgārā (sya-all) | bhusāgāradvāre → bhūsāgāradvāre (sya-all) | bhusāgāradvāre → bhusāgāra-dvāre (pts) | caṅkamāmi → caṁkamāmi (pts)เราออกจากโรง กระเดื่อง จงกรมอยู่ที่กลางแจ้งใกล้ประตูโรงกระเดื่อง
Atha kho, pukkusa, aññataro puriso tamhā mahājanakāyā yenāhaṁ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā maṁ abhivādetvā ekamantaṁ aṭṭhāsi. Ekamantaṁ ṭhitaṁ kho ahaṁ, pukkusa, taṁ purisaṁ etadavocaṁ:
atha kho → athakho (th) | mahājanakāyā → mahā-janakāyā (pts) | tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts) | etadavocaṁ → etad avocaṁ (pts)บุรุษคนหนึ่งออกมาจากหมู่ มหาชนเข้ามาหาเราถึงที่อยู่ได้ไหว้เรา ยืน ณ ที่สมควร เราได้ถามบุรุษนั้นดังนี้ว่า
‘kiṁ nu kho eso, āvuso, mahājanakāyo sannipatito’ti?
kiṁ nu kho eso → kinnukho so (bj) | eso → so (sya-all, pts) | kiṁ nu → kinnu (th) | kiṁ → kin (pts) | mahājanakāyo sannipatitoti → mahā-jana-kāyo sannipatito ti (pts)‘ผู้มีอายุ หมู่มหาชนนั่นชุมนุมกันทำไม’
‘Idāni, bhante, deve vassante deve gaḷagaḷāyante vijjullatāsu niccharantīsu asaniyā phalantiyā dve kassakā bhātaro hatā cattāro ca balibaddā.
gaḷagaḷāyante vijjullatāsu → galagalāyante vijjutāsu (bj) | asaniyā → asaṇiyā (bj) | balibaddā → balivaddā (bj) | vijjullatāsu → vijjutāsu (sya-all, pts) | balibaddā ettheso → balivaddā etth eso (pts)บุรุษนั้นตอบว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เดี๋ยวนี้เอง ขณะที่ฝนกำลังตก ตกอย่างหนัก ฟ้าแลบ ฟ้าผ่าอยู่ ชาวนา ๒ คนพี่น้องและโคงาน ๔ ตัวถูกฟ้าผ่า
Ettheso mahājanakāyo sannipatito.
ettheso → ettha so (sya-all) | eso → Bm K ettha so. (pts note) | ettheso mahājanakāyo → etth eso mahā-jana-kāyo (pts)หมู่มหาชนชุมนุมกันเพราะเหตุนี้
Tvaṁ pana, bhante, kva ahosī’ti?
kva → kuhiṁ (bj) | kva → Scdt kuhiṁ; Bm omits. (pts note) | tvaṁ pana → tvampana (bjt) | kva ahosīti → kuhiṁ ahosī ti (bjt)ท่านไปอยู่เสียที่ไหนเล่า’
‘Idheva kho ahaṁ, āvuso, ahosin’ti.
idheva → idh eva (pts) | ahosinti → ahosin ti (pts)เราตอบว่า ‘เราก็อยู่ที่นี้แหละ’
‘Kiṁ pana, bhante, addasā’ti?
bhante → bhante na (bj) | kiṁ pana → kimpana (bjt) | addasāti → na addasā ti (bjt) | kiṁ → kim (pts)บุรุษนั้นถามว่า ‘ท่านเห็นหรือไม่’
‘Na kho ahaṁ, āvuso, addasan’ti.
ahaṁ → (pts) | addasanti → addasan ti (pts)เราตอบว่า ‘เราไม่เห็นเลย ผู้มีอายุ’
‘Kiṁ pana, bhante, saddaṁ assosī’ti?
kiṁ pana → kimpana (bjt) | assosīti → assosī ti (bjt) | kiṁ → kim (pts)บุรุษนั้นถามว่า ‘ท่านได้ยินเสียงหรือไม่’
‘Na kho ahaṁ, āvuso, saddaṁ assosin’ti.
assosinti → assosin ti (pts)เราตอบว่า ‘เราไม่ได้ยิน ผู้มีอายุ’
‘Kiṁ pana, bhante, sutto ahosī’ti?
kiṁ pana → kimpana (bjt) | ahosīti → ahosī ti (bjt) | kiṁ → kim (pts)บุรุษนั้นถามว่า ‘ท่านคงหลับกระมัง’
‘Na kho ahaṁ, āvuso, sutto ahosin’ti.
ahosinti → ahosin ti (pts)เราตอบว่า ‘เราไม่ได้หลับ ผู้มีอายุ’
‘Kiṁ pana, bhante, saññī ahosī’ti?
kiṁ pana → kimpana (bjt) | ahosīti → ahosī ti (bjt) | kiṁ → kim (pts)บุรุษนั้นถามว่า ‘ท่านยังมีสัญญาอยู่หรือ’
‘Evamāvuso’ti.
evamāvusoti → evam āvuso ti (pts)เราตอบว่า ‘เรายังมีอยู่ ผู้มีอายุ’
‘So tvaṁ, bhante, saññī samāno jāgaro deve vassante deve gaḷagaḷāyante vijjullatāsu niccharantīsu asaniyā phalantiyā neva addasa, na pana saddaṁ assosī’ti?
gaḷagaḷāyante vijjullatāsu → galagalāyante vijjutāsu (bj) | asaniyā → asaṇiyā (bj) | vijjullatāsu → vijjutāsu (sya-all, pts) | assosīti → assosī ti (bjt) | neva → n eva (pts)บุรุษนั้นถามว่า ‘ท่านยังมีสัญญาตื่นอยู่ ขณะฝนกำลังตก ตกอย่างหนัก ฟ้าแลบ ฟ้าผ่าอยู่ ไม่ได้เห็นและไม่ได้ยินเสียงเลยหรือ’
‘Evamāvuso’ti.
evamāvusoti → evam āvuso ti (pts)เราตอบว่า ‘เป็นอย่างนั้น ผู้มีอายุ’
Atha kho, pukkusa, tassa purisassa etadahosi:
tassa → (cck) | atha kho → athakho (th) | etadahosi → etad ahosi (pts)บุรุษนั้นมีความคิดดังนี้ว่า
‘acchariyaṁ vata bho, abbhutaṁ vata bho, santena vata bho pabbajitā vihārena viharanti.‘ท่านผู้เจริญ น่าอัศจรรย์จริง ไม่เคยปรากฏ บรรพชิตทั้งหลายย่อมอยู่ด้วยธรรมเป็นเครื่องอยู่อันสงบอย่างยิ่ง
Yatra hi nāma saññī samāno jāgaro deve vassante deve gaḷagaḷāyante vijjullatāsu niccharantīsu asaniyā phalantiyā neva dakkhati, na pana saddaṁ sossatī’ti.
sossatī’ti → suṇissati (sya-all); suṇissatīti (km) | gaḷagaḷāyante vijjullatāsu → galagalāyante vijjutāsu (bj) | asaniyā → asaṇiyā (bj) | dakkhati → dakkhiti (bj); dakkhissati (sya-all) | vijjullatāsu → vijjutāsu (sya-all, pts) | sossatīti → suṇissatīti (sya-all) | sossatī’ti → suṇissati (cck: syā.) | dakkhiti → Scdt K dakkhissati. (pts note) | sossatīti → K suṇissatīti. (pts note) | neva dakkhati → n eva dakkhiti (pts)ดังที่ท่านสมณะ ผู้ยังมีสัญญาตื่นอยู่ เมื่อฝนกำลังตก ตกอย่างหนัก ฟ้าแลบ ฟ้าผ่าอยู่ก็ไม่เห็นและ ไม่ได้ยินเสียงเลย ‘
Mayi uḷāraṁ pasādaṁ pavedetvā maṁ abhivādetvā padakkhiṇaṁ katvā pakkāmī”ti.
maṁ abhivādetvā → (sya-all)เขาประกาศความเลื่อมใสอย่างยิ่งในเรา กระทำประทักษิณแล้ว จากไป”
Evaṁ vutte, pukkuso mallaputto bhagavantaṁ etadavoca:
mallaputto → malla-putto (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้ ปุกกุสะ มัลลบุตรได้กราบทูลพระผู้มีพระภาค ดังนี้ว่า
“esāhaṁ, bhante, yo me āḷāre kālāme pasādo taṁ mahāvāte vā ophuṇāmi sīghasotāya vā nadiyā pavāhemi.
sīghasotāya → siṅghasotāya (mr) | ophuṇāmi → opunāmi (bj, pts); ophunāmi (sya-all) | me → (sya-all) | kālāme → kāḷāme (pts) | sīghasotāya → siṅghasotāya (cck: ka.) | me → K om. (pts note) | mahāvāte → mahā-vāte (pts) | ophuṇāmi sīghasotāya → opunāmi sīgha-sotāya (pts)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ขอโปรยความเลื่อมใสที่มีในอาฬาร ดาบส กาลามโคตร ไปตามกระแสลมที่พัดแรง หรือลอยในแม่น้ำกระแสเชี่ยว
Abhikkantaṁ, bhante, abhikkantaṁ, bhante.พระภาษิต ของพระผู้มีพระภาคชัดเจนไพเราะยิ่งนัก พระภาษิตของพระผู้มีพระภาคชัดเจน ไพเราะยิ่งนัก
Seyyathāpi, bhante, nikkujjitaṁ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṁ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṁ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṁ dhāreyya: ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti; evamevaṁ bhagavatā anekapariyāyena dhammo pakāsito.
dakkhantīti evamevaṁ → dakkhintīti evameva (bj, pts); dakkhanti evameva (sya-all) | telapajjotaṁ → telappajjotaṁ (th) | seyyathāpi → seyyathā pi (pts) | telapajjotaṁ → tela-pajjotam (pts) | dakkhantīti evamevaṁ → dakkhintīti evam eva (pts) | anekapariyāyena → aneka-pariyāyena (pts)พระผู้มีพระภาคทรงประกาศธรรมแจ่มแจ้งโดยประการต่าง ๆ เปรียบ เหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่ผู้หลงทาง หรือตามประทีป ในที่มืดโดยตั้งใจว่า ‘คนมีตาดีจักเห็นรูปได้’
Esāhaṁ, bhante, bhagavantaṁ saraṇaṁ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca.
bhikkhusaṅghañca → bhikkhusaṁghañca (ms2005) | dhammañca bhikkhusaṅghañca → dhammañ ca bhikkhu-saṁghañ ca (pts)ข้าพระองค์นี้ขอถึงพระผู้มีพระภาคพร้อมกับ พระธรรมและพระสงฆ์เป็นสรณะ
Upāsakaṁ maṁ bhagavā dhāretu ajjatagge pāṇupetaṁ saraṇaṁ gatan”ti.
saraṇaṁ gatanti → saraṇaṅgatanti (th) | ajjatagge → ajjat agge (pts) | gatanti → gatan ti (pts)ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็น อุบาสกผู้ถึงสรณะ ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไปจนตลอดชีวิต”
Atha kho pukkuso mallaputto aññataraṁ purisaṁ āmantesi:
atha kho → athakho (th) | mallaputto → malla-putto (pts)ลำดับนั้น ปุกกุสะ มัลลบุตร รับสั่งเรียกบุรุษคนหนึ่งมาตรัสว่า
“iṅgha me tvaṁ, bhaṇe, siṅgīvaṇṇaṁ yugamaṭṭhaṁ dhāraṇīyaṁ āharā”ti.
āharāti → āhārati (bj) | siṅgīvaṇṇaṁ → siṅgivaṇṇaṁ (sya-all) | siṅgīvaṇṇaṁ yugamaṭṭhaṁ → siṅgivaṇṇaṁ yugaṁ maṭṭaṁ (pts) | yugaṁ → Bm K yuga-, and below. (pts note) | yugamaṭṭhaṁ → yugaṁ maṭṭhaṁ (bjt) | siṅgīvaṇṇaṁ yugamaṭṭhaṁ → siṅgi-vaṇṇaṁ yugaṁ maṭṭaṁ (pts)“พนาย เธอช่วยนำผ้าเนื้อละเอียดสีทองน่าใช้คู่หนึ่ง (๒ ผืน) ของเรามา”
“Evaṁ, bhante”ti kho so puriso pukkusassa mallaputtassa paṭissutvā taṁ siṅgīvaṇṇaṁ yugamaṭṭhaṁ dhāraṇīyaṁ āhari.
āhari → āharasi (mr) | kho → (bj) | siṅgīvaṇṇaṁ → siṅgivaṇṇaṁ (sya-all) | siṅgīvaṇṇaṁ yugamaṭṭhaṁ → siṅgivaṇṇaṁ yugaṁ maṭṭaṁ (pts) | āhari → āharasi (cck: ka.) | āhari → Sct adāsi; Sd adāsiṁ (pts note) | yugamaṭṭhaṁ → yugaṁ maṭṭhaṁ (bjt) | bhanteti → bhante ti (pts) | mallaputtassa → malla-puttassa (pts) | siṅgīvaṇṇaṁ yugamaṭṭhaṁ → siṅgi-vaṇṇaṁ yugaṁ maṭṭaṁ (pts)บุรุษนั้น รับคำแล้ว นำคู่ผ้าเนื้อละเอียดสีทองน่าใช้คู่นั้นมาให้
Atha kho pukkuso mallaputto taṁ siṅgīvaṇṇaṁ yugamaṭṭhaṁ dhāraṇīyaṁ bhagavato upanāmesi:
siṅgīvaṇṇaṁ → siṅgivaṇṇaṁ (sya-all) | siṅgīvaṇṇaṁ yugamaṭṭhaṁ → siṅgivaṇṇaṁ yugaṁ maṭṭaṁ (pts) | yugamaṭṭhaṁ → yugaṁ maṭṭhaṁ (bjt) | atha kho → athakho (th) | mallaputto → malla-putto (pts) | siṅgīvaṇṇaṁ yugamaṭṭhaṁ → siṅgi-vaṇṇaṁ yugaṁ maṭṭaṁ (pts)จากนั้น ปุกกุสะ มัลลบุตร ได้น้อมคู่ผ้าเนื้อละเอียดสีทองน่าใช้คู่นั้นเข้าไป ถวายพระผู้มีพระภาคพร้อมกับกราบทูลว่า
“idaṁ, bhante, siṅgīvaṇṇaṁ yugamaṭṭhaṁ dhāraṇīyaṁ, taṁ me bhagavā paṭiggaṇhātu anukampaṁ upādāyā”ti.
paṭiggaṇhātu → patigaṇhātu (bj) | siṅgīvaṇṇaṁ → siṅgivaṇṇaṁ (sya-all) | me → me bhante (sya-all, pts) | siṅgīvaṇṇaṁ yugamaṭṭhaṁ → siṅgivaṇṇaṁ yugaṁ maṭṭaṁ (pts) | idaṁ bhante → idambhante (bjt) | yugamaṭṭhaṁ → yugaṁ maṭṭhaṁ (bjt) | taṁ me → tamme bhante (bjt) | siṅgīvaṇṇaṁ yugamaṭṭhaṁ → siṅgi-vaṇṇaṁ yugaṁ maṭṭaṁ (pts) | taṁ → tam (pts) | paṭiggaṇhātu → paṭigaṇhātu (pts)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มี พระภาคโปรดรับคู่ผ้าเนื้อละเอียดสีทองน่าใช้คู่นี้ เพื่ออนุเคราะห์ข้าพระองค์ด้วยเถิด”
“Tena hi, pukkusa, ekena maṁ acchādehi, ekena ānandan”ti.
tena hi → tenahi (th) | ānandanti → ānandan ti (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ปุกกุสะ ถ้าอย่างนั้น เธอจงให้เราครองผืนหนึ่ง อีกผืนหนึ่งให้อานนท์ครอง”
“Evaṁ, bhante”ti kho pukkuso mallaputto bhagavato paṭissutvā ekena bhagavantaṁ acchādeti, ekena āyasmantaṁ ānandaṁ.
acchādeti → acchādesi (bj, sya-all, pts) | evaṁ bhanteti → evambhanteti (bjt) | bhanteti → bhante ti (pts) | mallaputto → malla-putto (pts)ปุกกุสะ มัลลบุตร ทูลรับสนองพระดำรัสแล้ว ถวายให้พระผู้มีพระภาคทรง ครองผืนหนึ่ง ถวายให้ท่านพระอานนท์ครองอีกผืนหนึ่ง
Atha kho bhagavā pukkusaṁ mallaputtaṁ dhammiyā kathāya sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṁsesi.
atha kho → athakho (th) | mallaputtaṁ → malla-puttaṁ (pts)พระผู้มีพระภาคทรงชี้แจงให้ปุกกุสะ มัลลบุตร เห็นชัด ชวนใจให้อยากรับเอา ไปปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจให้สดชื่นร่าเริงด้วยธรรมีกถา
Atha kho pukkuso mallaputto bhagavatā dhammiyā kathāya sandassito samādapito samuttejito sampahaṁsito uṭṭhāyāsanā bhagavantaṁ abhivādetvā padakkhiṇaṁ katvā pakkāmi.
atha kho → athakho (th) | mallaputto → malla-putto (pts) | uṭṭhāyāsanā → uṭṭhāy āsanā (pts)ลำดับนั้น ปุกกุสะ มัลลบุตร ผู้อันพระผู้มีพระภาคทรงชี้แจงให้เห็นชัด ชวนใจให้ อยากรับเอาไปปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจให้สดชื่นร่าเริงด้วย ธรรมีกถา ลุกจากที่นั่งถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณแล้วจากไป
Atha kho āyasmā ānando acirapakkante pukkuse mallaputte taṁ siṅgīvaṇṇaṁ yugamaṭṭhaṁ dhāraṇīyaṁ bhagavato kāyaṁ upanāmesi.
siṅgīvaṇṇaṁ → siṅgivaṇṇaṁ (sya-all) | siṅgīvaṇṇaṁ yugamaṭṭhaṁ → siṅgivaṇṇaṁ yugaṁ maṭṭaṁ (pts) | yugamaṭṭhaṁ → yugaṁ maṭṭhaṁ (bjt) | atha kho → athakho (th) | acirapakkante → acira-pakkante (pts) | mallaputte → malla-putte (pts) | siṅgīvaṇṇaṁ yugamaṭṭhaṁ → siṅgi-vaṇṇaṁ yugaṁ maṭṭaṁ (pts)เมื่อปุกกุสะ มัลลบุตรจากไปไม่นาน ท่านพระอานนท์ได้น้อมคู่ผ้า เนื้อละเอียดสีทองน่าใช้คู่นั้นเข้าไปคลุมพระวรกายของพระผู้มีพระภาค
Taṁ bhagavato kāyaṁ upanāmitaṁ hataccikaṁ viya khāyati.
hataccikaṁ viya → vītaccikaṁ viya (bj, pts1ed); hatacchikaṁ viya (sya-all) | hataccikaṁ → vītaccikaṁ (bj, pts); hatacchikaṁ (sya-all) | viya → vītaccikaṁviya (cck: sī. pī.) | vītaccikaṁ → Sc vit-; Sd vitāsikaṁ; St vītasikaṁ; Bm satacchitaṁ; K hatacchikaṁ and below. (pts note)พอท่านพระ อานนท์น้อมเข้าไปคลุมพระวรกายของพระผู้มีพระภาค ผ้านั้นปรากฏสีเปล่งปลั่ง เหมือนถ่านไฟที่ปราศจากเปลว
Atha kho āyasmā ānando bhagavantaṁ etadavoca:
atha kho → athakho (th) | etadavoca → etad avoca (pts)ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า
“acchariyaṁ, bhante, abbhutaṁ, bhante, yāva parisuddho, bhante, tathāgatassa chavivaṇṇo pariyodāto.
chavivaṇṇo → chavi-vaṇṇo (pts)“ข้าแต่พระองค์ ผู้เจริญ น่าอัศจรรย์จริง ไม่เคยปรากฏ พระฉวีวรรณของพระตถาคตบริสุทธิ์ผุดผ่อง ยิ่งนัก
Idaṁ, bhante, siṅgīvaṇṇaṁ yugamaṭṭhaṁ dhāraṇīyaṁ bhagavato kāyaṁ upanāmitaṁ hataccikaṁ viya khāyatī”ti.
kāyaṁ → (bj); kāyaṁ upanāmesiṁ taṁ bhagavato kāyaṁ (pts) | hataccikaṁ → vītaccikaṁ (bj, pts); hatacchikaṁ (sya-all) | siṅgīvaṇṇaṁ → siṅgivaṇṇaṁ (sya-all) | siṅgīvaṇṇaṁ yugamaṭṭhaṁ → siṅgivaṇṇaṁ yugaṁ maṭṭaṁ (pts) | vītaccikaṁ → Sc vitasikaṁ; Sdt vītasikaṁ; Bm haticchitaṁ. (pts note) | idaṁ bhante → idambhante (bjt) | yugamaṭṭhaṁ → yugaṁ maṭṭhaṁ (bjt) | siṅgīvaṇṇaṁ yugamaṭṭhaṁ → siṅgi-vaṇṇaṁ yugaṁ maṭṭaṁ (pts)คู่ผ้าเนื้อละเอียดสีทองน่าใช้คู่นี้ พอข้าพระองค์น้อมเข้าไปคลุมพระวรกาย ของพระผู้มีพระภาค ปรากฏสีเปล่งปลั่งเหมือนถ่านไฟที่ปราศจากเปลว”
“Evametaṁ, ānanda, evametaṁ, ānanda, dvīsu kālesu ativiya tathāgatassa kāyo parisuddho hoti chavivaṇṇo pariyodāto.
evametaṁ → dvīsu kho (bj, sya-all) | dvīsu → (bj, sya-all); dvīsu kho ānanda (pts) | evametaṁ ānanda evametaṁ → evam etaṁ (pts) | kāyo → (pts) | chavivaṇṇo → chavi-vaṇṇo (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “อานนท์ ข้อนี้เป็นอย่างนั้น อานนท์ ข้อนี้เป็น อย่างนั้น กายของตถาคตย่อมบริสุทธิ์ ผิวพรรณผุดผ่องอย่างยิ่งอยู่ใน ๒ คราว กายของตถาคตย่อมบริสุทธิ์ ผิวพรรณผุดผ่องอย่างยิ่งอยู่
Katamesu dvīsu?ใน ๒ คราว อะไรบ้าง คือ
Yañca, ānanda, rattiṁ tathāgato anuttaraṁ sammāsambodhiṁ abhisambujjhati, yañca rattiṁ anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyati.
rattiṁ → rattiṁ tathāgato (bj) | yañca → yañ ca (pts) | nibbānadhātuyā → nibbāna-dhātuyā (pts)๑. ในราตรีที่ตถาคตตรัสรู้อนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณ ๒. ในราตรีที่ตถาคตปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ
Imesu kho, ānanda, dvīsu kālesu ativiya tathāgatassa kāyo parisuddho hoti chavivaṇṇo pariyodāto.
kāyo → (pts) | chavivaṇṇo → chavi-vaṇṇo (pts)อานนท์ กายของตถาคตย่อมบริสุทธิ์ ผิวพรรณผุดผ่องอย่างยิ่งอยู่ใน ๒ คราวนี้แล
Ajja kho panānanda, rattiyā pacchime yāme kusinārāyaṁ upavattane mallānaṁ sālavane antarena yamakasālānaṁ tathāgatassa parinibbānaṁ bhavissati.
bhavissati → bhavissatīti (mr) | antarena → antare (sya-all, km) | pacchime yāme → pacchimayāme (pts) | antarena → antare (cck: syā.) | bhavissati → bhavissatīti (cck: ka.) | panānanda → pan ānanda (pts) | pacchime yāme → pacchima-yāme (pts) | sālavane → sāla-vane (pts) | yamakasālānaṁ → yamaka-sālānaṁ (pts)ในปัจฉิมยามแห่งราตรีวันนี้ ตถาคตจะปรินิพพานในระหว่างไม้สาละทั้งคู่ ในสาลวัน ของมัลละ อันเป็นทางเข้า (ด้านทิศใต้) กรุงกุสินารา
Āyāmānanda, yena kakudhā nadī tenupasaṅkamissāmā”ti.
kakudhā → kakutthā (bj, pts) | kakudhā nadī → kakudhanadī (sya-all) | Kakutthā → Sct kuk-; Bm kakuma; K kakudha, and below. (pts note) | āyāmānanda → āyām ānanda (pts) | tenupasaṅkamissāmāti → ten upasaṁkamissāmāti (pts)มาเถิด อานนท์ เราจะเข้าไปยัง แม่น้ำกกุธากัน”
“Evaṁ, bhante”ti kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi.
evaṁ bhanteti → evambhanteti (bjt) | bhanteti → bhante ti (pts)ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระดำรัสแล้ว
Siṅgīvaṇṇaṁ yugamaṭṭhaṁ, pukkuso abhihārayi;
siṅgīvaṇṇaṁ → siṅgivaṇṇaṁ (sya-all) | siṅgīvaṇṇaṁ yugamaṭṭhaṁ → siṅgivaṇṇayugaṁ maṭṭam (pts) | Siṅgi-vaṇṇa-yugaṁ → Bm K siṅgivaṇṇaṁ yuga-. (pts note) | yugamaṭṭhaṁ → yugaṁ maṭṭhaṁ (bjt) | siṅgīvaṇṇaṁ yugamaṭṭhaṁ → siṅgi-vaṇṇa-yugaṁ maṭṭam (pts)ปุกกุสะน้อมถวายผ้าสีทองเนื้อละเอียดคู่หนึ่ง Tena acchādito satthā, hemavaṇṇo asobhathāti.
asobhathāti → asobhathāti ambavanūpagamanaṁ (bj) | hemavaṇṇo → somavaṇṇo (sya-all) | somavaṇṇo → hemavaṇṇo (sya-all: sī.) | hemavaṇṇo → hema-vaṇṇo (pts)พอพระศาสดาทรงครองผ้าคู่นั้น มีพระฉวีวรรณดั่งทอง งดงามนัก
Atha kho bhagavā mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṁ yena kakudhā nadī tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā kakudhaṁ nadiṁ ajjhogāhetvā nhatvā ca pivitvā ca paccuttaritvā yena ambavanaṁ tenupasaṅkami.
kakudhā → kakutthā (bj, pts) | kakudhaṁ → kakutthaṁ (bj, pts) | nhatvā → nhātvā (bj, sya-all); nahatvā (pts) | kakudhā nadī → kakudhanadī (sya-all) | kakudhaṁ nadiṁ → kakudhanadiṁ (sya-all) | nahatvā → Bm nhatvā. (pts note) | + → ambavanūpagamanaṁ (bjt) | atha kho → athakho (th) | bhikkhusaṅghena → bhikkhusaṁghena (ms2005) | bhikkhusaṅghena → bhikkhu-saṁghena (pts) | tenupasaṅkami upasaṅkamitvā kakudhaṁ → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā kakutthaṁ (pts) | tenupasaṅkami → ten upasaṁkami (pts)ต่อมา พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ เสด็จเข้าไปยัง แม่น้ำกกุธา เสด็จลงสรงในแม่น้ำกกุธา ทรงดื่มแล้วเสด็จขึ้นไปยังอัมพวัน
Upasaṅkamitvā āyasmantaṁ cundakaṁ āmantesi:
upasaṅkamitvā → upasaṁkamitvā (pts)รับสั่งเรียก ท่านพระจุนทกะมาตรัสว่า
“iṅgha me tvaṁ, cundaka, catugguṇaṁ saṅghāṭiṁ paññapehi, kilantosmi, cundaka, nipajjissāmī”ti.
tvaṁ → (bj) | paññapehi → paññāpehi (bj) | paññapehi kilantosmi → paññāpehi kilanto smi (pts) | saṅghāṭiṁ paññapehi kilantosmi → saṁghāṭiṁ paññāpehi kilanto smi (pts)“จุนทกะ เธอช่วยปูสังฆาฏิซ้อนกัน ๔ ชั้น เราเหน็ดเหนื่อย จะนอนพัก”
“Evaṁ, bhante”ti kho āyasmā cundako bhagavato paṭissutvā catugguṇaṁ saṅghāṭiṁ paññapesi.
paññapesi → paññāpesi (bj, pts) | evaṁ bhanteti → evambhanteti (bjt) | bhanteti → bhante ti (pts) | saṅghāṭiṁ paññapesi → saṁghāṭiṁ paññāpesi (pts)ท่านพระจุนทกะทูลรับสนองพระดำรัสแล้ว ปูสังฆาฏิซ้อนกัน ๔ ชั้น พระผู้มี พระภาคทรงสำเร็จสีหไสยา
Atha kho bhagavā dakkhiṇena passena sīhaseyyaṁ kappesi pāde pādaṁ accādhāya sato sampajāno uṭṭhānasaññaṁ manasikaritvā.
pāde → pādena (sya-all) | accādhāya → Sc acchādāya; Sd accādāya. (pts note) | manasikaritvā → manasi karitvā (bjt) | atha kho → athakho (th) | sīhaseyyaṁ → sīha-seyyaṁ (pts)โดยพระปรัศว์เบื้องขวา ทรงซ้อนพระบาทเหลื่อม พระบาท ทรงมีสติสัมปชัญญะ ทรงกำหนดพระทัยพร้อมจะเสด็จลุกขึ้น ส่วนท่าน
Āyasmā pana cundako tattheva bhagavato purato nisīdi.
tattheva → tatth eva (pts)พระจุนทกะนั่งเฝ้าอยู่เบื้องพระพักตร์ของพระผู้มีพระภาคในที่นั้น
Gantvāna buddho nadikaṁ kakudhaṁ, acchodakaṁ sātudakaṁ vippasannaṁ;
nadikaṁ kakudhaṁ → nadiyaṁ kakutthaṁ (bj) | nadiyaṁ → K -ikaṁ. (pts note) | Kakutthaṁ → Scdt kuk-; Bm K kakudhaṁ. (pts note) sātudakaṁ → sātodakaṁ (bj, sya-all) | vippasannaṁ → acchodakaṁ, sātudakā, vippasannaṁ (bj: machasaṁ) | Acchodi-sātodika-vippasannaṁ → Sct acchodikaṁ; Scdt sātodikaṁ; Bm K acchodakaṁ sātodakaṁ. (pts note)พระพุทธเจ้าผู้เป็นพระศาสดา ผู้ทรงเข้าถึงสภาวะตามความเป็นจริง Ogāhi satthā akilantarūpo, tathāgato appaṭimo ca loke.
akilantarūpo → sukilantarūpo (bj, pts1ed) | akilantarūpo → sukilantarūpo (pts) | akilantarūpo → sukilantarūpo (cck: sī. pī.) | akilantarūpo → sukilanta-rūpo (pts) appaṭimo ca → appaṭimodha (bj); appaṭimo va (pts1ed) | appaṭimo → appaṭimodha loke nahātvā (bj) | loke nhatvā ca pivitvā → pītvā (bj) | ca → va (pts) | ca → appaṭimodha (cck: pī.)หาผู้ใดในโลกเสมอเหมือนมิได้ เสด็จถึงแม่น้ำกกุธา ที่มีน้ำใสNhatvā ca pivitvā cudatāri satthā, purakkhato bhikkhugaṇassa majjhe;
Nhatvā ca pivitvā cudatāri satthā → nhātvā ca pivitvā cudakāni sutvā (sya-all); nahatvā pitvā cudatāri satthā (pts1ed); pivitvā ca uttari (mr) | nhatvā → nhātvā (sya-all) | satthā → pivitvā cundakena, pivitvā ca uttari (cck: ka.) | udatāri → SS K pivitvā; Bm K cudakāni. (pts note) | Satthā → K sutvā. (pts note) | nhatvā → nahātvā (bjt) | pivitvā → pītvā (bjt) bhikkhugaṇassa → bhikkhu-gaṇassa (pts)จืดสนิท สะอาด ลงสรงแล้วจึงทรงคลายเหน็ดเหนื่อย พระบรมศาสดาผู้ทรงพร่ำสอนแจกแจงธรรม ในพระศาสนานี้ Vattā pavattā bhagavā idha dhamme, upāgami ambavanaṁ mahesi.
Vattā → satthā (bj, sya-all, km, pts1ed) | vattā → satthā (bj, sya-all, pts) | bhagavā idha → bhagavādha (bj) | idha → dha (pts) | Vattā → satthā (cck: sī. syā. pī.) | pavattā → Bm sattāpiv-. (pts note) upāgami → upāgamī (bj)เป็นผู้แสวงหาคุณใหญ่ ครั้นสรงสนานและทรงดื่มน้ำแล้ว ก็เสด็จนำหน้าหมู่ภิกษุไปยังอัมพวันĀmantayi cundakaṁ nāma bhikkhuṁ, catugguṇaṁ santhara me nipajjaṁ;
āmantayi → āmantayī (bj, sya-all) santhara → patthara (bj, pts); santhari (sya-all) | nipajjaṁ → nipacchaṁ (bj); nipajjiṁ (sya-all) | nipacchaṁ → nipajjaṁ (bj: bahūsu) | patthara → Bm santara; K santhari. (pts note) | nipajjaṁ → K -jiṁ. (pts note)รับสั่งภิกษุชื่อจุนทกะมาตรัสว่า 'เธอช่วยปูสังฆาฏิซ้อนกัน ๔ ชั้นให้เป็นที่นอนพักแก่เรา' So codito bhāvitattena cundo, catugguṇaṁ santhari khippameva;
codito → vodito (bj); modito (pts) | vodito → modito (bj: machasaṁ) | modito → Sc Bm K codito. (pts note) santhari → patthari (bj) | santhari khippameva → patthari khippam eva (pts) | patthari → Bm santari; K santhari. (pts note)ท่านพระจุนทกะรูปนั้น ผู้ได้รับการฝึกมาดีแล้ว พอได้รับคำสั่งก็รีบปูสังฆาฏิซ้อนกัน ๔ ชั้น Nipajji satthā akilantarūpo, cundopi tattha pamukhe nisīdīti.
akilantarūpo → sukilantarūpo (bj) | akilantarūpo cundopi → sukilantarūpo cundo pi (pts) | akilantarūpo → sukilanta-rūpo (pts) pamukhe → samukhe (mr) | nisīdīti → nisīdīti dve piṇḍapātā samaphalā (bj) | pamukhe → samukhe (cck: ka.) | pamukhe → Sc -kho va; St -kho. (pts note) | cundopi → cundo pi (pts)พระศาสดาบรรทมแล้ว ทรงหายเหน็ดเหนื่อย ฝ่ายท่านพระจุนทกะ ก็นั่งเฝ้าเฉพาะพระพักตร์อยู่ในที่นั้น
Atha kho bhagavā āyasmantaṁ ānandaṁ āmantesi:
kho → yo kho (mr) | + → dve piṇḍapātā samaphalā (bjt) | atha kho → athakho (th)ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาครับสั่งเรียกท่านพระอานนท์มาตรัสว่า
“siyā kho panānanda, cundassa kammāraputtassa koci vippaṭisāraṁ uppādeyya:
uppādeyya → upadaheyya (bj, pts) | kho → yo kho (cck: ka.) | panānanda → pan ānanda (pts) | kammāraputtassa → kammāra-puttassa (pts)"อานนท์ อาจมีใครทำให้นายจุนทกัมมารบุตรร้อนใจว่า
‘tassa te, āvuso cunda, alābhā tassa te dulladdhaṁ, yassa te tathāgato pacchimaṁ piṇḍapātaṁ paribhuñjitvā parinibbuto’ti.
paribhuñjitvā → bhuñjitvā (bj) | paribhuñjitvā parinibbutoti → bhuñjitvā parinibbuto ti (pts)'จุนทะ การที่พระตถาคตเสวย บิณฑบาตของท่านเป็นมื้อสุดท้ายแล้วปรินิพพาน ท่านจะไม่ได้อานิสงส์ ความดีงาม ก็จะได้โดยยาก'
Cundassa, ānanda, kammāraputtassa evaṁ vippaṭisāro paṭivinetabbo:
cundassa ānanda → cundassānanda (bj) | paṭivinetabbo → vinetabbo (bj) | + → kho (th) | kammāraputtassa → kammāra-puttassa (pts)อานนท์ เธอพึงช่วยบรรเทาความร้อนใจของนายจุนทกัมมารบุตรอย่างนี้ว่า
‘tassa te, āvuso cunda, lābhā tassa te suladdhaṁ,
cunda → (bj, pts)'ผู้มีอายุจุนทะ
yassa te tathāgato pacchimaṁ piṇḍapātaṁ paribhuñjitvā parinibbuto.
paribhuñjitvā → bhuñjitvā (bj, pts)การที่พระตถาคตเสวยบิณฑบาตของท่านเป็นมื้อสุดท้ายแล้วปรินิพพาน ท่านจะได้รับอานิสงส์ ความดีงามก็จะได้โดยง่าย
Sammukhā metaṁ, āvuso cunda, bhagavato sutaṁ sammukhā paṭiggahitaṁ:
paṭiggahitaṁ → paṭiggahītaṁ (bj) | paṭiggahitaṁ dveme → paṭiggahītaṁ dve me (pts) | metaṁ → me taṁ (pts)เรื่องนี้เราได้สดับรับมาเฉพาะพระพักตร์ พระผู้มีพระภาค และจำได้ว่า
dveme piṇḍapātā samasamaphalā samavipākā, ativiya aññehi piṇḍapātehi mahapphalatarā ca mahānisaṁsatarā ca.
samasamaphalā → samaphalā (bj); samā samaphalā (mr) | samavipākā → samasamavipākā (sya-all, km, pts1ed) | samavipākā → samasamavipākā (pts) | samasamaphalā → samā samaphalā (cck: ka.) | samavipākā → samasamavipākā (cck: sī. syā. pī.) | dveme → dve me (my, pts) | samavipākā → samasama-vipākā (pts)'บิณฑบาต ๒ คราว มีผลเสมอกัน มีวิบากเสมอกัน มีผลมากกว่า มีอานิสงส์มากกว่า ยิ่งกว่าบิณฑบาตอื่น ๆ
Katame dve?บิณฑบาต ๒ คราว อะไรบ้าง คือ
Yañca piṇḍapātaṁ paribhuñjitvā tathāgato anuttaraṁ sammāsambodhiṁ abhisambujjhati, yañca piṇḍapātaṁ paribhuñjitvā tathāgato anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyati.
paribhuñjitvā → bhuñjitvā (bj, pts) | abhisambujjhati → abhisambujjhatī (bj) | yañca → yañ ca (pts) | nibbānadhātuyā → nibbāna-dhātuyā (pts)๑. บิณฑบาตที่พระตถาคตเสวยแล้วตรัสรู้อนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณ ๒. บิณฑบาตที่พระตถาคตเสวยแล้วปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสส นิพพานธาตุ
Ime dve piṇḍapātā samasamaphalā samavipākā, ativiya aññehi piṇḍapātehi mahapphalatarā ca mahānisaṁsatarā ca.
samasamaphalā → samaphalā (bj) | samavipākā → samasamavipākā (sya-all, pts) | ca → See Mil. 174. (pts note) | samasamaphalā samavipākā → samasama-phalā samasama-vipākā (pts)บิณฑบาต ๒ คราวนี้มีผลเสมอกัน มีวิบากเสมอกัน มีผลมากกว่า มีอานิสงส์ มากกว่า ยิ่งกว่าบิณฑบาตอื่น ๆ’
Āyusaṁvattanikaṁ āyasmatā cundena kammāraputtena kammaṁ upacitaṁ, vaṇṇasaṁvattanikaṁ āyasmatā cundena kammāraputtena kammaṁ upacitaṁ, sukhasaṁvattanikaṁ āyasmatā cundena kammāraputtena kammaṁ upacitaṁ, yasasaṁvattanikaṁ āyasmatā cundena kammāraputtena kammaṁ upacitaṁ, saggasaṁvattanikaṁ āyasmatā cundena kammāraputtena kammaṁ upacitaṁ, ādhipateyyasaṁvattanikaṁ āyasmatā cundena kammāraputtena kammaṁ upacitan’ti.
āyasmatā → panāyasmatā (bj) | vaṇṇasaṁvattanikaṁ āyasmatā → sukhasaṁvattanikaṁ panāyasmatā (bjt) | sukhasaṁvattanikaṁ āyasmatā → vaṇṇasaṁvattanikaṁ panāyasmatā (bjt) | + → adhipateyyasaṁvattanikaṁ (th) | āyusaṁvattanikaṁ → āyu-saṁvattanikaṁ (pts) | kammāraputtena → kammāra-puttena (pts) | vaṇṇasaṁvattanikaṁ → vaṇṇa-saṁvattanikaṁ (pts) | sukhasaṁvattanikaṁ → sukha-saṁvattanikaṁ (pts) | yasasaṁvattanikaṁ → yasa-saṁvattanikaṁ (pts) | saggasaṁvattanikaṁ → sagga-saṁvattanikaṁ (pts) | ādhipateyyasaṁvattanikaṁ → ādhipateyya-saṁvattanikaṁ (pts) | upacitanti → upacitan ti (pts)กรรมที่จุนทกัมมารบุตรสั่งสมไว้เป็นไปเพื่ออายุ เป็นไปเพื่อวรรณะ เป็นไปเพื่อสุขะ เป็นไปเพื่อยศ เป็นไปเพื่อเกิดในสวรรค์ เป็นไปเพื่อความเป็นใหญ่’
Cundassa, ānanda, kammāraputtassa evaṁ vippaṭisāro paṭivinetabbo”ti.
vippaṭisāro paṭivinetabboti → vippāṭisāro paṭivinetabbo ti (pts) | kammāraputtassa → kammāra-puttassa (pts)อานนท์ เธอพึงช่วยบรรเทาความร้อนใจของจุนทกัมมารบุตรอย่างนี้”
Atha kho bhagavā etamatthaṁ viditvā tāyaṁ velāyaṁ imaṁ udānaṁ udānesi:
atha kho → athakho (th) | etamatthaṁ → etam atthaṁ (pts) | imaṁ → imam (pts)เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงทราบความนั้นแล้ว ทรงเปล่งอุทานในเวลานั้นว่า
“Dadato puññaṁ pavaḍḍhati, saṁyamato veraṁ na cīyati;
cīyati → vīyati (sya-all) | cīyati → Sc ciyyati; St cīyy-; Bm veraṇana viyayati. (pts note) | saṁyamato → saññamato (bjt)“ผู้ให้ย่อมเพิ่มพูนบุญ ผู้สำรวมย่อมไม่ก่อเวร Kusalo ca jahāti pāpakaṁ, rāgadosamohakkhayā sanibbuto”ti.
ca → va (sya-all) | jahāti → Bm va hoti; K omits ca. (pts note) sa → K om. (pts note) | sanibbutoti → sa nibbutoti āḷāravedallabhāṇavāro (bjt) | rāgadosamohakkhayā sanibbutoti → rāga-dosa-moha-kkhayā sa nibbuto ti āḷāra-vedalla (pts)ส่วนผู้ฉลาดย่อมละกรรมชั่วได้ ผู้นั้นดับได้แล้วเพราะสิ้นราคะ โทสะ และโมหะ”
Catuttho bhāṇavāro.
bhāṇavāro → kusinārā gamanaṁ (bjt) | catuttho bhāṇavāro → nibbutoti catutthabhāṇavāraṁ (th) | catuttho bhāṇavāro → bhāṇavāraṁ niṭṭhitaṁ catutthaṁ (pts)ภาณวารที่ ๔ จบ
26. Yamakasālāเสด็จไปยังควงไม้สาละทั้งคู่
Atha kho bhagavā āyasmantaṁ ānandaṁ āmantesi:
atha kho → athakho (th)ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาครับสั่งเรียกท่านพระอานนท์มาตรัสว่า
“āyāmānanda, yena hiraññavatiyā nadiyā pārimaṁ tīraṁ, yena kusinārā upavattanaṁ mallānaṁ sālavanaṁ tenupasaṅkamissāmā”ti.
kusinārā → kusinārā yena (bj) | pārimaṁ tīraṁ → pārimatīraṁ (pts) | pārimaṁ tīraṁ → pārimantīraṁ (th) | āyāmānanda → āyām ānanda (pts) | sālavanaṁ tenupasaṅkamissāmāti → sāla-vanaṁ ten upasaṁkamissāmāti (pts)“มาเถิด อานนท์ เราจะข้ามไปยังฝั่งโน้นแห่งแม่น้ำหิรัญญวดี ตรงสาลวันของพวก เจ้ามัลละอันเป็นทางเข้ากรุงกุสินารากัน”
“Evaṁ, bhante”ti kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi.
evaṁ bhanteti → evambhanteti (bjt) | bhanteti → bhante ti (pts)ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระดำรัสแล้ว
Atha kho bhagavā mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṁ yena hiraññavatiyā nadiyā pārimaṁ tīraṁ, yena kusinārā upavattanaṁ mallānaṁ sālavanaṁ tenupasaṅkami. upasaṅkamitvā āyasmantaṁ ānandaṁ āmantesi:
kusinārā → kusinārā yena (bj) | pārimaṁ tīraṁ → pārimatīraṁ (pts) | atha kho → athakho (th) | pārimaṁ tīraṁ → pārimantīraṁ (th) | bhikkhusaṅghena → bhikkhusaṁghena (ms2005) | bhikkhusaṅghena → bhikkhu-saṁghena (pts) | pārimaṁ tīraṁ → pārima-tīraṁ (pts) | sālavanaṁ tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → sāla-vanaṁ ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts)พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ เสด็จไปยังฝั่งโน้นแห่งแม่น้ำหิรัญญวดี ตรงสาลวันของพวกเจ้ามัลละ อันเป็นทางเข้ากรุงกุสินารา แล้วรับสั่งเรียกท่าน พระอานนท์มาตรัสว่า
“iṅgha me tvaṁ, ānanda, antarena yamakasālānaṁ uttarasīsakaṁ mañcakaṁ paññapehi, kilantosmi, ānanda, nipajjissāmī”ti.
paññapehi → paññāpehi (bj) | paññapehi kilantosmi → paññāpehi kilanto smi (pts) | yamakasālānaṁ uttarasīsakaṁ → yamaka sālānaṁ uttara-sīsakaṁ (pts)“อานนท์ เธอช่วยตั้งเตียง ระหว่างต้นสาละทั้งคู่หันด้าน ศีรษะไปทางทิศเหนือ เราเหน็ดเหนื่อยจะนอนพัก”
“Evaṁ, bhante”ti kho āyasmā ānando bhagavato paṭissutvā antarena yamakasālānaṁ uttarasīsakaṁ mañcakaṁ paññapesi.
paññapesi → paññāpesi (bj, pts) | evaṁ bhanteti → evambhanteti (bjt) | bhanteti → bhante ti (pts) | yamakasālānaṁ uttarasīsakaṁ → yamaka-sālānaṁ uttara-sīsakaṁ (pts)ท่านพระอานนท์ทูลรับสนอง พระดำรัสแล้วตั้งเตียงระหว่างต้นสาละทั้งคู่หันด้านพระเศียรไปทางทิศเหนือ
Atha kho bhagavā dakkhiṇena passena sīhaseyyaṁ kappesi pāde pādaṁ accādhāya sato sampajāno.
pāde → pādena (sya-all) | pāde → Bm K pādena. (pts note) | accādhāya → Sc Bm acchādāya; Sd accādhāraya. (pts note) | atha kho → athakho (th) | sīhaseyyaṁ → sīha-seyyaṁ (pts)ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงสำเร็จสีหไสยาโดยพระปรัศว์เบื้องขวา ทรงซ้อน พระบาทเหลื่อมพระบาท ทรงมีสติสัมปชัญญะ
Tena kho pana samayena yamakasālā sabbaphāliphullā honti akālapupphehi.
sabba-phāliphullā → Scd pāli-; Bm pālipullā. (pts note) | yamakasālā sabbaphāliphullā → yamaka-sālā sabba-phāliphullā (pts) | akālapupphehi → akāla-pupphehi (pts)เวลานั้น ต้นสาละทั้งคู่ผลิดอกนอกฤดูกาลบานสะพรั่งเต็มต้น ดอกสาละ
Te tathāgatassa sarīraṁ okiranti ajjhokiranti abhippakiranti tathāgatassa pūjāya.เหล่านั้นร่วงหล่นโปรยปรายตกต้องพระสรีระของพระตถาคตเพื่อบูชาพระตถาคต
Dibbānipi mandāravapupphāni antalikkhā papatanti, tāni tathāgatassa sarīraṁ okiranti ajjhokiranti abhippakiranti tathāgatassa pūjāya.
antalikkhā → antaḷikkhā (bj) | papatanti → Bm patanti, and below. (pts note) | dibbānipi → dibbāni pi (bjt) | dibbānipi mandāravapupphāni → dibbāni pi mandārava-pupphāni (pts)ดอกมณฑารพอันเป็นทิพย์ก็ร่วงหล่นจากอากาศโปรยปรายตกต้องพระสรีระของ พระตถาคตเพื่อบูชาพระตถาคต
Dibbānipi candanacuṇṇāni antalikkhā papatanti, tāni tathāgatassa sarīraṁ okiranti ajjhokiranti abhippakiranti tathāgatassa pūjāya.
antalikkhā → antaḷikkhā (bj) | papatanti → sampatanti (sya-all) | papatanti → Bm patanti; K sampat-. (pts note) | dibbānipi → dibbāni pi (bjt) | dibbānipi candanacuṇṇāni → dibbāni pi candana-cuṇṇāni (pts)จุรณแห่งจันทน์อันเป็นทิพย์ก็ร่วงหล่นจากอากาศ โปรยปรายตกต้องพระสรีระของพระตถาคตเพื่อบูชาพระตถาคต
Dibbānipi tūriyāni antalikkhe vajjanti tathāgatassa pūjāya.
dibbānipi tūriyāni antalikkhe → dibbāni pi turiyāni antaḷikkhe (bj) | tūriyāni → turiyāni (sya-all) | dibbānipi tūriyāni → dibbāni pi turiyāni (pts) | vajjanti → vajjenti (pts) | vajjenti → Bm K -anti and below. (pts note)ดนตรีทิพย์ก็บรรเลง ในอากาศเพื่อบูชาพระตถาคต
Dibbānipi saṅgītāni antalikkhe vattanti tathāgatassa pūjāya.
antalikkhe → antaḷikkhe (bj) | dibbānipi → dibbāni pi (bjt, pts)ทั้งสังคีตทิพย์ก็บรรเลงในอากาศเพื่อบูชาพระตถาคต
Atha kho bhagavā āyasmantaṁ ānandaṁ āmantesi:
atha kho → athakho (th)ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาครับสั่งเรียกท่านพระอานนท์มาตรัสว่า
“sabbaphāliphullā kho, ānanda, yamakasālā akālapupphehi.
kho → Sc pāliphūlako; Sd phāliphullakokhā; Bm phālipullā kho. (pts note) | akālapupphehi → Bm adds te. (pts note) | sabbaphāliphullā → sabba-phāliphullā (pts) | yamakasālā → yamaka-sālā (pts)“อานนท์ ต้นสาละทั้งคู่ผลิดอกนอกฤดูกาลบานสะพรั่งเต็มต้น
Te tathāgatassa sarīraṁ okiranti ajjhokiranti abhippakiranti tathāgatassa pūjāya.
te → (sya-all, pts)ดอกสาละเหล่านั้นร่วงหล่น โปรยปรายตกต้องสรีระของตถาคตเพื่อบูชาตถาคต
Dibbānipi mandāravapupphāni antalikkhā papatanti, tāni tathāgatassa sarīraṁ okiranti ajjhokiranti abhippakiranti tathāgatassa pūjāya.
antalikkhā → antaḷikkhā (bj) | dibbānipi → dibbāni pi (bjt) | dibbānipi mandāravapupphāni → dibbāni pi mandārava-pupphāni (pts)ดอกมณฑารพอันเป็นทิพย์ก็ ร่วงหล่นจากอากาศโปรยปรายตกต้องสรีระของตถาคตเพื่อบูชาตถาคต
Dibbānipi candanacuṇṇāni antalikkhā papatanti, tāni tathāgatassa sarīraṁ okiranti ajjhokiranti abhippakiranti tathāgatassa pūjāya.
antalikkhā → antaḷikkhā (bj) | papatanti → Bm pat-, but K papat-. (pts note) | tāni → Bm tānitāni. (pts note) | sarīraṁ → Bm sariyaṁ (a second time). (pts note) | dibbānipi candanacuṇṇāni → dibbāni pi candana-cuṇṇāni (pts)จุรณแห่ง จันทน์อันเป็นทิพย์ก็ร่วงหล่นจากอากาศโปรยปรายตกต้องสรีระของตถาคตเพื่อบูชา
Dibbānipi tūriyāni antalikkhe vajjanti tathāgatassa pūjāya.
dibbānipi tūriyāni antalikkhe → dibbāni pi turiyāni antaḷikkhe (bj) | tūriyāni → turiyāni (sya-all) | dibbānipi tūriyāni → dibbāni pi turiyāni (pts) | vajjanti → vajjenti (pts)ตถาคต ดนตรีทิพย์ก็บรรเลงในอากาศเพื่อบูชาตถาคต
Dibbānipi saṅgītāni antalikkhe vattanti tathāgatassa pūjāya.
antalikkhe → antaḷikkhe (bj) | vattanti → Bm patt-. (pts note) | dibbānipi → dibbāni pi (bjt, pts)ทั้งสังคีตทิพย์ก็บรรเลง ในอากาศเพื่อบูชาตถาคต
Na kho, ānanda, ettāvatā tathāgato sakkato vā hoti garukato vā mānito vā pūjito vā apacito vā.
ettāvatā → ettāvatā va (sya-all)ตถาคตจะชื่อว่าอันบริษัทสักการะ เคารพ นับถือ บูชา นอบน้อม ด้วยเครื่องสักการะเพียงเท่านี้ก็หาไม่
Yo kho, ānanda, bhikkhu vā bhikkhunī vā upāsako vā upāsikā vā dhammānudhammappaṭipanno viharati sāmīcippaṭipanno anudhammacārī, so tathāgataṁ sakkaroti garuṁ karoti māneti pūjeti apaciyati, paramāya pūjāya.
apaciyati → idaṁ padaṁ bj, sya-all, km, pts1ed potthakesu na | garuṁ karoti → garukaroti (bj, sya-all, pts) | apaciyati → (sya-all, pts) | apaciyati → idaṁ padaṁ sīsyāipotthakesu na dissati (cck note) | Yo → Scdt ye; Bm K yo. (pts note) | dhammānudhammappaṭipanno → dhammānudhammapaṭipanno (bjt, th) | sāmīcippaṭipanno → sāmīcipaṭipanno (bjt, th) | dhammānudhammappaṭipanno → dhammānudhamma-paṭipanno (pts) | sāmīcippaṭipanno anudhammacārī → sāmīci paṭipanno anudhamma-cārī (pts)ผู้ใดไม่ว่าจะเป็นภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก หรืออุบาสิกา เป็นผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ปฏิบัติชอบ ปฏิบัติตามธรรม อยู่ ผู้นั้นชื่อว่าสักการะ เคารพ นับถือ บูชา นอบน้อม ด้วยการบูชาอย่าง ยอดเยี่ยม ฉะนั้น อานนท์
Tasmātihānanda, dhammānudhammappaṭipannā viharissāma sāmīcippaṭipannā anudhammacārinoti.
evaṁ → Bm K -ñ. (pts note) | dhammānudhammappaṭipannā → dhammānudhammapaṭipannā (th) | sāmīcippaṭipannā → sāmīcipaṭipannā (th)เธอทั้งหลายพึงสำเหนียกอย่างนี้ว่า ‘เราจะเป็นผู้ปฏิบัติ ธรรมสมควรแก่ธรรม ปฏิบัติชอบ ปฏิบัติตามธรรมอยู่’
Evañhi vo, ānanda, sikkhitabban”ti.
sikkhitabbanti → sikkhitabbanti upavāṇa thero (bj) | evañhi → hi (bjt, pts) | sikkhitabbanti → sikkhitabban ti (pts)อานนท์ เธอทั้งหลายพึง สำเหนียกอย่างนี้แล”
27. Upavāṇattheraเรื่องพระอุปวาณเถระ
Tena kho pana samayena āyasmā upavāṇo bhagavato purato ṭhito hoti bhagavantaṁ bījayamāno.
bījayamāno → vījamāno (bj, pts) | bījayamāno atha kho → vījamāno athakho (sya-all) | Upavāṇo → Scd -no throughout; St -vaṇo, afterwards -vāṇo. (pts note)เวลานั้น ท่านพระอุปวาณะยืนถวายงานพัดพระผู้มีพระภาคอยู่ตรง พระพักตร์
Atha kho bhagavā āyasmantaṁ upavāṇaṁ apasāresi:
apasāresi → apasādesi (bj, pts); apasādeti (sya-all) | apasādesi → Bm -sāreti; K -sādeti (throughout). (pts note) | atha kho → athakho (th)ขณะนั้น พระผู้มีพระภาครับสั่งท่านพระอุปวาณะให้ถอยไปด้วยพระดำรัสว่า
“apehi, bhikkhu, mā me purato aṭṭhāsī”ti.“ภิกษุ เธอจงหลบไป อย่ายืนตรงหน้าเรา”
Atha kho āyasmato ānandassa etadahosi:
atha kho → athakho (th) | etadahosi → etad ahosi (pts)ท่านพระอานนท์มีความดำริดังนี้ว่า
“ayaṁ kho āyasmā upavāṇo dīgharattaṁ bhagavato upaṭṭhāko santikāvacaro samīpacārī.
dīgharattaṁ → dīgha-rattaṁ (pts) | samīpacārī → samīpa-cārī (pts)“ท่านพระอุปวาณะนี้เคยเป็นอุปัฏฐากเฝ้า ใกล้ชิดพระผู้มีพระภาคมานาน
Atha ca pana bhagavā pacchime kāle āyasmantaṁ upavāṇaṁ apasāreti:
apasāreti → apasādesi (bj, pts); apasādeti (sya-all) | pana → Bm om. (pts note)ถึงกระนั้น ในปัจฉิมกาลพระผู้มีพระภาคตรัสสั่งให้ ท่านพระอุปวาณะถอยไปด้วยพระดำรัสว่า
‘apehi, bhikkhu, mā me purato aṭṭhāsī’ti.‘ภิกษุ เธอจงหลบไป อย่ายืนตรงหน้าเรา’
Ko nu kho hetu, ko paccayo, yaṁ bhagavā āyasmantaṁ upavāṇaṁ apasāreti:
apasāreti → apasādesi (bj, pts); apasādeti (sya-all) | apasādesi → apasāresi (bj: kesuci)อะไรหนอแลเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัย ให้พระผู้มีพระภาครับสั่งให้ท่านพระอุปวาณะ ถอยไปด้วยพระดำรัสว่า
‘apehi, bhikkhu, mā me purato aṭṭhāsī’”ti?‘ภิกษุ เธอจงหลบไป อย่ายืนตรงหน้าเรา”
Atha kho āyasmā ānando bhagavantaṁ etadavoca:
atha kho → athakho (th) | etadavoca → etad avoca (pts)ลำดับนั้น ท่านพระอานนท์ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า
“ayaṁ, bhante, āyasmā upavāṇo dīgharattaṁ bhagavato upaṭṭhāko santikāvacaro samīpacārī.
dīgharattaṁ → dīgha-rattaṁ (pts) | samīpacārī → samīpa-cārī (pts)“ข้าแต่พระองค์ ผู้เจริญ ท่านพระอุปวาณะนี้เคยเป็นอุปัฏฐากเฝ้าใกล้ชิดพระผู้มีพระภาคมานาน
Atha ca pana bhagavā pacchime kāle āyasmantaṁ upavāṇaṁ apasāreti:
apasāreti → apasādeti (bj, sya-all, pts)ถึงกระนั้น ในปัจฉิมกาลพระผู้มีพระภาครับสั่งให้ท่านพระอุปวาณะถอยไปด้วย พระดำรัสว่า
‘apehi, bhikkhu, mā me purato aṭṭhāsī’ti.‘ภิกษุ เธอจงหลบไป อย่ายืนตรงหน้าเรา’
Ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yaṁ bhagavā āyasmantaṁ upavāṇaṁ apasāreti:
apasāreti → apasādeti (bj, sya-all); apasādesi (pts)อะไรหนอแลเป็นเหตุ อะไร เป็นปัจจัย ให้พระผู้มีพระภาครับสั่งให้ท่านอุปวาณะถอยไปด้วยพระดำรัสว่า
‘apehi, bhikkhu, mā me purato aṭṭhāsī’”ti?‘ภิกษุ เธอจงหลบไป อย่ายืนตรงหน้าเรา”
“Yebhuyyena, ānanda, dasasu lokadhātūsu devatā sannipatitā tathāgataṁ dassanāya.
dasasu → dasasu sahassisu (bj) | lokadhātūsu → lokadhātusu (pts) | lokadhātūsu → loka-dhātusu (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “อานนท์ เทพโดยมากใน ๑๐ โลกธาตุ มาประชุมกันเพื่อจะเยี่ยมตถาคต
Yāvatā, ānanda, kusinārā upavattanaṁ mallānaṁ sālavanaṁ samantato dvādasa yojanāni, natthi so padeso vālaggakoṭinittudanamattopi mahesakkhāhi devatāhi apphuṭo.
vālaggakoṭinittudanamattopi → vāḷaggakoṭinittudana mattopi (bj) | sāla-vanaṁ → Bm upavattanasālavanaṁ omitting Kus- and Mall-. (pts note) | anamatto → Bm nituddhana-. (See Aṅguttara i. 65.) (pts note) | apphuṭo → Bm apuṭo. (pts note) | vālaggakoṭinittudanamattopi → vālaggakoṭinitudanamattopi (my) | dvādasa yojanāni → dvādasayojanāni (bjt) | vālaggakoṭinittudanamattopi → vālaggakoṭinituddanamattopi (th) | natthi → n atthi (pts) | vālaggakoṭinittudanamattopi → vālagga-koṭi-nittud anamatto pi (pts)สวนสาลวันของพวกเจ้ามัลละอันเป็นทางเข้า กรุงกุสินารานี้ มีเนื้อที่ ๑๒ โยชน์โดยรอบที่ที่พวกเทพผู้มีศักดิ์ใหญ่ ไม่ได้เบียดเสียด กันอยู่แม้เท่าปลายขนเนื้อทรายจดลงได้ก็ไม่มี
Devatā, ānanda, ujjhāyanti:
ujjhāyanti → Bm upajjh-. (pts note)พวกเทพจะโทษว่า
‘dūrā ca vatamha āgatā tathāgataṁ dassanāya.
vatamha → vatamhā (bj) | ca vatamha → vatamhā (sya-all, pts) | Dūrā → Bm inserts ca. (pts note) | Tathāgataṁ → K -tassa. (pts note) | ca vatamha → vat amhā (pts)พวกเรามาไกล ก็เพื่อจะเห็นพระตถาคต
Kadāci karahaci tathāgatā loke uppajjanti arahanto sammāsambuddhā.
tathāgatā → tathāgato (sya-all) | uppajjanti arahanto sammāsambuddhā → uppajjati arahaṁ sammāsambuddho (sya-all) | karahaci → Sc -hāci; so Sd corrected to -haci; Bm karassaci. (pts note) | Tathāgatā → Bm K -to. (pts note) | uppajjanti → K -jati arahaṁ -ddho (Bm -o). (pts note) | sammāsambuddhā → sammā-sambuddhā ajja (pts)มีเพียงครั้งคราวที่พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าจะ เสด็จอุบัติขึ้นในโลก
Ajjeva rattiyā pacchime yāme tathāgatassa parinibbānaṁ bhavissati.
pacchime yāme → pacchimayāme (sya-all, pts) | ajjeva → ajja ca (pts) | ca → Bm ajj'; eva. (pts note) | pacchime yāme → pacchima-yāme (pts)ในปัจฉิมยามแห่งราตรีวันนี้ พระตถาคตจะปรินิพพาน
Ayañca mahesakkho bhikkhu bhagavato purato ṭhito ovārento, na mayaṁ labhāma pacchime kāle tathāgataṁ dassanāyā’”ti.
dassanāyāti → dassanāyāti devatā ānanda ujjhāyantīti (pts) | ayañca → ayañ ca (pts) | bhagavato → bhavagato (pts)ภิกษุ ผู้มีศักดิ์ใหญ่รูปนี้ยืนบังอยู่เบื้องหน้าพระพักตร์พระผู้มีพระภาค (ทำให้) พวกเราไม่ได้ เฝ้าพระตถาคตในปัจฉิมกาล”
“Kathaṁbhūtā pana, bhante, bhagavā devatā manasikarotī”ti?
manasikarotī”ti → manasikarontīti (sya-all, km, mr) | manasikarotīti → manasikarontīti (sya-all) | manasikarotī’’ti → manasi karontīti (cck: syā. ka.) | ujjhāyantīti → K omits dev-tīti. (pts note) | kathaṁbhūtā → kathaṁ bhūtā (bjt) | manasikarotīti → manasi karotīti (bjt) | kathaṁbhūtā → devatā ānanda ujjhāyantīti kathaṁ-bhūtā (pts)ท่านพระอานนท์ทูลถามว่า “พวกเทวดาเป็นอย่างไร คิดกันอย่างไร พระพุทธเจ้าข้า”
“Santānanda, devatā ākāse pathavīsaññiniyo kese pakiriya kandanti, bāhā paggayha kandanti, chinnapātaṁ papatanti, āvaṭṭanti, vivaṭṭanti:
chinnapātaṁ papatanti → chinnaṁpādaṁ viya papatanti (sya-all); chinnapātaṁ viyapapatanti (km); chinnapapātaṁ papatanti (pts1ed) | pathavīsaññiniyo → paṭhavīsaññiniyo (sya-all); paṭhavisaññiniyo (pts) | chinnapātaṁ → chinnapādaṁ viya (sya-all); chinnapapātaṁ (pts) | papatanti → chinnaṁpādaṁviya papatanti (cck: syā.) | chinna-papātaṁ → K chinna-pātaṁ viya, and below; Bm chinna-pātaṁ papat-. (pts note) | āvaṭṭanti → Scdt -ṭenti, and below; Bm K -ṭanti. (pts note) | vivaṭṭanti → vivaṭṭantiatikhippaṁ (bjt) | santānanda → sant ānanda (pts) | pathavīsaññiniyo → paṭhavi-saññiniyo (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “อานนท์ มีเทวดาบางพวกเป็นผู้กำหนดแผ่นดิน ขึ้นบนอากาศ สยายผมประคองแขนร้องไห้คร่ำครวญ ล้มกลิ้งเกลือกไปมา
‘atikhippaṁ bhagavā parinibbāyissati, atikhippaṁ sugato parinibbāyissati, atikhippaṁ cakkhuṁ loke antaradhāyissatī’ti.
cakkhuṁ → cakkhumā (sya-all, km, mr) | antaradhāyissatīti → antaradhaṁāyissatīti (cck) | cakkhuṁ → cakkhumā (cck: syā. ka.) | loke → cakkhuṁ loke (sya-all: sī.) | cakkhuṁ → K cakkhumā (text), cakkhuṁ (note), and below. (pts note) | cakkhuṁ → cakkhu (bjt)เหมือนคน เท้าขาด เพ้อรำพันว่า ‘พระผู้มีพระภาคด่วนปรินิพพาน พระสุคตด่วนปรินิพพานเสีย จักษุของโลกจักด่วนอันตรธานไปแล้ว’
Santānanda, devatā pathaviyaṁ pathavīsaññiniyo kese pakiriya kandanti, bāhā paggayha kandanti, chinnapātaṁ papatanti, āvaṭṭanti, vivaṭṭanti:
pathaviyaṁ pathavīsaññiniyo → paṭhaviyā paṭhavīsaññiniyo (sya-all); paṭhaviyā paṭhavisaññiniyo (pts) | chinnapātaṁ → chinnapādaṁ viya (sya-all); chinnapapā taṁ (pts) | pathaviyaṁ pathavīsaññiniyo kese pakiriya → paṭhaviyaṁ paṭhavīsaññiniyo kesepakiriya (bjt) | santānanda → sant ānanda (pts) | pathaviyaṁ pathavīsaññiniyo → paṭhaviyā paṭhavi-saññiniyo (pts) | chinnapātaṁ → chinna-papā taṁ (pts)มีเทวดาบางพวกเป็นผู้กำหนดแผ่นดินขึ้นบนแผ่นดิน สยายผมประคองแขน ร้องไห้คร่ำครวญ ล้มกลิ้งเกลือกไปมา เหมือนคนเท้าขาด
‘atikhippaṁ bhagavā parinibbāyissati, atikhippaṁ sugato parinibbāyissati, atikhippaṁ cakkhuṁ loke antaradhāyissatī’ti.
cakkhuṁ → cakkhumā (sya-all) | cakkhu → cakkhumaṁ (bj: sīmu); cakkhuṁ (bj: __i__)เพ้อรำพันว่า ‘พระผู้มี พระภาคด่วนปรินิพพาน พระสุคตด่วนปรินิพพานเสีย จักษุของโลกจักด่วนอันตรธาน ไปแล้ว’
Yā pana tā devatā vītarāgā, tā satā sampajānā adhivāsenti:
sampajānā → sampajānadā (bj) | vītarāgā → vīta-rāgā (pts)ส่วนพวกเทวดาที่ไม่มีราคะ มีสติสัมปชัญญะก็อดกลั้นได้ว่า
‘aniccā saṅkhārā, taṁ kutettha labbhā’”ti.
kutettha labbhāti → kut ettha labbā ti (pts) | labbā → Cp. 3. 63; 6. 39. (pts note) | labbhāti → labbhā ti (bjt) | saṅkhārā → saṁkhārā (pts)สังขารทั้งหลาย ไม่เที่ยง เหล่าสัตว์จะพึงหาได้อะไรจากที่ไหนในสังขารนี้”
28. Catusaṁvejanīyaṭhānaสังเวชนียสถาน ๔ ตำบล
“Pubbe, bhante, disāsu vassaṁvuṭṭhā bhikkhū āgacchanti tathāgataṁ dassanāya.
vassaṁvuṭṭhā → vassaṁ vutthā (bj, sya-all, km, pts1ed) | vassaṁvuṭṭhā → vassaṁ vutthā (pts) | vuṭṭhā → vassaṁvutthā (cck: sī. syā. kaṁ. pī.) | vassaṁvuṭṭhā → vassaṁ vuṭṭhā (my)ท่านพระอานนท์กราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อก่อน ภิกษุทั้งหลายผู้จำพรรษาในทิศทั้งหลายมาเฝ้าพระตถาคต
Te mayaṁ labhāma manobhāvanīye bhikkhū dassanāya, labhāma payirupāsanāya.
payirupāsanāya → payirūpāsanāya (sya-all) | manobhāvanīye → K -nīye; SS all -niye here; but in Sum -nīye. (pts note)ข้าพระองค์ทั้งหลาย ย่อมได้พบ ได้ใกล้ชิดภิกษุทั้งหลายผู้เป็นที่เจริญใจ
Bhagavato pana mayaṁ, bhante, accayena na labhissāma manobhāvanīye bhikkhū dassanāya, na labhissāma payirupāsanāyā”ti.
payirupāsanāyāti cattārimāni → payirūpāsanāyāti cattārīmāni (sya-all)ก็เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จ ล่วงลับไป ข้าพระองค์ทั้งหลายจะไม่ได้พบ ไม่ได้ใกล้ชิดภิกษุทั้งหลายผู้เป็นที่ เจริญใจ (อีก)”
“Cattārimāni, ānanda, saddhassa kulaputtassa dassanīyāni saṁvejanīyāni ṭhānāni.
dassanīyāni → Sct throughout i; so at first Sd. K throughout ī. (pts note) | saṁvejanīyāni → Sct throughout i; so at first Sd. K throughout ī. (pts note) | cattārimāni → cattārīmāni (th) | cattārimāni → cattār imāni (pts) | kulaputtassa → kula-puttassa (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “อานนท์ สังเวชนียสถาน ๔ แห่งนี้เป็นสถานที่ (เป็น ศูนย์รวม) ที่กุลบุตรผู้มีศรัทธาควรไปดู
Katamāni cattāri?สังเวชนียสถาน ๔ แห่ง อะไรบ้าง คือ
‘Idha tathāgato jāto’ti, ānanda, saddhassa kulaputtassa dassanīyaṁ saṁvejanīyaṁ ṭhānaṁ.
jātoti → jāto ti (pts)๑. สังเวชนียสถานที่กุลบุตรผู้มีศรัทธาควรไปดู ด้วยระลึกว่า ‘ตถาคต ประสูติในที่นี้’
‘Idha tathāgato anuttaraṁ sammāsambodhiṁ abhisambuddho’ti, ānanda, saddhassa kulaputtassa dassanīyaṁ saṁvejanīyaṁ ṭhānaṁ.
sammāsambodhiṁ abhisambuddhoti → sammā-sambodhiṁ abhisambuddho ti (pts) | kulaputtassa → kula-puttassa (pts)๒. สังเวชนียสถานที่กุลบุตรผู้มีศรัทธาควรไปดู ด้วยระลึกว่า ‘ตถาคต ได้ตรัสรู้อนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณในที่นี้’
‘Idha tathāgatena anuttaraṁ dhammacakkaṁ pavattitan’ti, ānanda, saddhassa kulaputtassa dassanīyaṁ saṁvejanīyaṁ ṭhānaṁ.
dhammacakkaṁ pavattitanti → dhamma-cakkaṁ pavattitan ti (pts) | kulaputtassa → kula-puttassa (pts)๓. สังเวชนียสถานที่กุลบุตรผู้มีศรัทธาควรไปดู ด้วยระลึกว่า ‘ตถาคต ทรงประกาศธรรมจักรอันยอดเยี่ยมในที่นี้’
‘Idha tathāgato anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbuto’ti, ānanda, saddhassa kulaputtassa dassanīyaṁ saṁvejanīyaṁ ṭhānaṁ.
nibbānadhātuyā parinibbutoti → nibbāna-dhātuyā parinibbuto ti (pts) | kulaputtassa → kula-puttassa (pts)๔. สังเวชนียสถานที่กุลบุตรผู้มีศรัทธาควรไปดู ด้วยระลึกว่า ‘ตถาคต ได้เสด็จดับขันธปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุในที่นี้’
Imāni kho, ānanda, cattāri saddhassa kulaputtassa dassanīyāni saṁvejanīyāni ṭhānāni.
kulaputtassa → kula-puttassa (pts)อานนท์ สังเวชนียสถาน ๔ แห่งนี้เป็นสถานที่ที่กุลบุตรผู้มีศรัทธาควรไปดู
Āgamissanti kho, ānanda, saddhā bhikkhū bhikkhuniyo upāsakā upāsikāyo:
bhikkhū bhikkhuniyo upāsakā upāsikāyo → bhikkhubhikkhuniyo upāsakaupāsikāyo (pts) | bhikkhū bhikkhuniyo upāsakā upāsikāyo → bhikkhu-bhikkhuniyo upāsaka-upāsikāyo (pts)ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา ผู้มีศรัทธาจะมาดู ด้วยระลึกว่า
‘idha tathāgato jāto’tipi, ‘idha tathāgato anuttaraṁ sammāsambodhiṁ abhisambuddho’tipi, ‘idha tathāgatena anuttaraṁ dhammacakkaṁ pavattitan’tipi, ‘idha tathāgato anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbuto’tipi.
jātotipi → jāto ti pi (bjt, pts) | abhisambuddhotipi → abhisambuddho ti pi (bjt) | parinibbutotipi → parinibbuto ti pi (bjt, pts) | sammāsambodhiṁ abhisambuddhotipi → sammā-sambodhiṁ abhisambuddho ti pi (pts) | dhammacakkaṁ pavattitantipi → dhamma-cakkaṁ pavattitan ti pi (pts)‘ตถาคต ประสูติ ในที่นี้’ ... ว่า ‘ตถาคตได้ตรัสรู้อนุตตรสัมมสัมโพธิญาณในที่นี้’ ... ว่า ‘ตถาคต ประกาศธรรมจักรอันยอดเยี่ยมในที่นี้’ ... ว่า ‘ตถาคตได้เสด็จดับขันธปรินิพพาน ด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุในที่นี้’
Ye hi keci, ānanda, cetiyacārikaṁ āhiṇḍantā pasannacittā kālaṁ karissanti, sabbe te kāyassa bhedā paraṁ maraṇā sugatiṁ saggaṁ lokaṁ upapajjissantī”ti.
upapajjissantīti → upapajjissantīti ānanda pucchā kathā (bj); uppajjissantīti (pts) | kālaṁ karissanti → kālaṅkarissanti (my) | paraṁ maraṇā → parammaraṇā (bjt, th) | cetiyacārikaṁ → cetiya-cārikaṁ (pts) | paraṁ → param (pts)อานนท์ ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่งจาริกไปยังเจดีย์จักมีจิตเลื่อมใสตายไป ชนเหล่านั้น ทั้งหมดหลังจากตายแล้วจะไปเกิดในสุคติโลกสวรรค์
29. Ānandapucchākathāเรื่องคำถามพระอานนท์
“Kathaṁ mayaṁ, bhante, mātugāme paṭipajjāmā”ti?
paṭipajjāmāti → paṭipajjāmā ti (bjt)ท่านพระอานนท์ทูลถามว่า “พวกข้าพระองค์จะปฏิบัติต่อสตรีอย่างไร พระพุทธเจ้าข้า”
“Adassanaṁ, ānandā”ti.พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “อย่าดู”
“Dassane, bhagavā, sati kathaṁ paṭipajjitabban”ti?
paṭipajjitabbanti → paṭipajjitabban ti (pts)“เมื่อจำต้องดู จะปฏิบัติอย่างไร พระพุทธเจ้าข้า”
“Anālāpo, ānandā”ti.“อย่าพูดด้วย”
“Ālapantena pana, bhante, kathaṁ paṭipajjitabban”ti?
ālapantena pana → ālapante (sya-all) | paṭipajjitabbanti → paṭipajjitabban ti (pts)“เมื่อจำต้องพูด จะปฏิบัติอย่างไร พระพุทธเจ้าข้า”
“Sati, ānanda, upaṭṭhāpetabbā”ti.
upaṭṭhāpetabbāti → upaṭṭhāpetabbā ti (pts)“ต้องตั้งสติ ไว้”
“Kathaṁ mayaṁ, bhante, tathāgatassa sarīre paṭipajjāmā”ti?
paṭipajjāmāti → paṭipajjāmā ti (bjt)ท่านพระอานนท์ทูลถามว่า “พวกข้าพระองค์จะปฏิบัติต่อพระสรีระ ของพระตถาคตอย่างไร พระพุทธเจ้าข้า”
“Abyāvaṭā tumhe, ānanda, hotha tathāgatassa sarīrapūjāya.
sarīrapūjāya → sarīraṁ pūjāya (sya-all) | abyāvaṭā → avyāvaṭā (pts) | sarīrapūjāya → sarīra pūjāya (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “พวกเธออย่ากังวลเพื่อบูชาสรีระของตถาคต
Iṅgha tumhe, ānanda, sāratthe ghaṭatha anuyuñjatha, sāratthe appamattā ātāpino pahitattā viharatha.
ghaṭatha anuyuñjatha → sadatthamanuyujjatha (bj); sadatthe anuyuñjatha (sya-all, km); sadattham anuyuñjatha (pts1ed); sāratthe anuyuñjatha (mr) | sāratthe → sadatthe (bj, sya-all, pts1ed) | anuyuñjatha sāratthe → sadatthamanuyujjatha sadatthe (bj) | ghaṭatha → ghaṭatha sadatthe (sya-all); ghaṭatha sadattham (pts) | sāratthe → sadatthe (pts) | ghaṭatha → cakkhumā (bj: machasaṁ); cakṣurantardhayati (bj: sabbatthivādīnaṁ mahāparinibbānasutte) | sadatthe → sāratthe ghaṭhatha anuyuñjatha (bj: machasaṁ) | anuyuñjatha → sadatthe anuyuñjatha (cck: sī. syā.); sadatthaṁ anuyuñjatha (cck: pī.); sāratthe anuyuñjatha (cck: ka.) | sadattham → Bm -ttho; K -tthe. See Mil. 408. (pts note)จงพยายาม ขวนขวายทำหน้าที่ของตนเองเถิด อย่าประมาทในหน้าที่ของตน มีความเพียร อุทิศกายและใจอยู่เถิด
Santānanda, khattiyapaṇḍitāpi brāhmaṇapaṇḍitāpi gahapatipaṇḍitāpi tathāgate abhippasannā, te tathāgatassa sarīrapūjaṁ karissantī”ti.
abhippasannā → Bm atitapas-. (pts note) | khattiyapaṇḍitāpi brāhmaṇapaṇḍitāpi gahapatipaṇḍitāpi → khattiyapaṇḍitā pi brāhmaṇapaṇḍitā pi gahapatipaṇḍitā pi (bjt) | santānanda khattiyapaṇḍitāpi brāhmaṇapaṇḍitāpi gahapatipaṇḍitāpi → sant ānanda khattiya-paṇḍitā pi brāhmaṇapaṇḍitā pi gahapati-paṇḍitā pi (pts) | sarīrapūjaṁ → sarīra-pūjaṁ (pts)กษัตริย์ผู้เป็นบัณฑิต พราหมณ์ผู้เป็นบัณฑิต คหบดีผู้เป็นบัณฑิต ผู้เลื่อมใสในตถาคต จะทำการบูชาสรีระของตถาคตเอง”
“Kathaṁ pana, bhante, tathāgatassa sarīre paṭipajjitabban”ti?
paṭipajjitabbanti → paṭipajjitabban ti (pts)ท่านพระอานนท์ทูลถามว่า “พวกเขาพึงปฏิบัติต่อพระสรีระของพระ ตถาคตอย่างไร พระพุทธเจ้าข้า”
“Yathā kho, ānanda, rañño cakkavattissa sarīre paṭipajjanti, evaṁ tathāgatassa sarīre paṭipajjitabban”ti.
paṭipajjanti → Bm paṭipajjitabbanti. (pts note) | paṭipajjitabbanti → paṭipajjitabban ti (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “พึงปฏิบัติต่อสรีระของตถาคตเหมือนอย่างที่ พวกเขาปฏิบัติต่อพระบรมศพของพระเจ้าจักรพรรดินั่นแหละ”
“Kathaṁ pana, bhante, rañño cakkavattissa sarīre paṭipajjantī”ti?
paṭipajjantīti → paṭipajjantī ti (bjt)ท่านพระอานนท์ทูลถามว่า “พวกเขาปฏิบัติต่อพระบรมศพของพระเจ้า จักรพรรดิอย่างไร พระพุทธเจ้าข้า”
“Rañño, ānanda, cakkavattissa sarīraṁ ahatena vatthena veṭhenti, ahatena vatthena veṭhetvā vihatena kappāsena veṭhenti, vihatena kappāsena veṭhetvā ahatena vatthena veṭhenti.
sarīraṁ → sarīre (sya-all, km, mr) | veṭhenti → veṭhentī (bj) | ahatena → Bm āhatena always. (pts note)พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “พวกเขาใช้ผ้าใหม่ห่อพระบรมศพของพระเจ้า จักรพรรดิเสร็จแล้วจึงห่อด้วยสำลีบริสุทธิ์ แล้วจึงห่อด้วยผ้าใหม่อีกชั้นหนึ่ง
Etenupāyena pañcahi yugasatehi rañño cakkavattissa sarīraṁ veṭhetvā āyasāya teladoṇiyā pakkhipitvā aññissā āyasāya doṇiyā paṭikujjitvā sabbagandhānaṁ citakaṁ karitvā rañño cakkavattissa sarīraṁ jhāpenti.
etenupāyena → etena upāyena (sya-all, pts) | sarīraṁ → sarīre (sya-all) | āyasāya → ayasāya (sya-all, pts) | paṭikujjitvā → paṭikujjetvā (pts) | sarīraṁ → sarīre (bj: syā, kā) | sarīraṁ → sarīre (cck: syā. ka.) | sarīraṁ → K -re. (pts note) | ayasāya → Bm āyasāya corrected to -saya. (pts note) | paṭikujjitvā → paṭikkujjitvā (th) | yugasatehi → yuga-satehi (pts) | āyasāya teladoṇiyā → ayasāya tela-doṇiyā (pts)ทำโดย วิธีนี้จนห่อพระบรมศพของพระเจ้าจักพรรดิด้วยผ้าและสำลีได้ ๑,๐๐๐ ชั้น แล้วอัญเชิญ พระบรมศพลงในรางเหล็กเต็มด้วยน้ำมัน ใช้รางเหล็กอีกอันหนึ่งครอบแล้ว ทำ จิตกาธานด้วยไม้หอมล้วน แล้วถวายพระเพลิงพระบรมศพพระเจ้าจักรพรรดิ
Cātumahāpathe rañño cakkavattissa thūpaṁ karonti.
Cātumahāpathe → cātummahāpathe (bj, sya-all, km, pts1ed) | cātummahāpathe → cātumahāpattha (bj: PTS) | Cātumahāpathe → cātummahāpathe (cck: sī. syā. kaṁ. pī.) | cātummahāpathe → Bm catumahāpate. (pts note)สร้าง สถูปของพระเจ้าจักรพรรดิไว้ที่ทางใหญ่สี่แพร่ง
Evaṁ kho, ānanda, rañño cakkavattissa sarīre paṭipajjanti.อานนท์ พวกเขาปฏิบัติต่อพระบรมศพ ของพระเจ้าจักรพรรดิ อย่างนี้แล
Yathā kho, ānanda, rañño cakkavattissa sarīre paṭipajjanti, evaṁ tathāgatassa sarīre paṭipajjitabbaṁ.พวกเขาพึงปฏิบัติต่อสรีระของตถาคตเหมือนอย่างที่พวกเขาปฏิบัติต่อพระบรมศพ พระเจ้าจักรพรรดิ
Cātumahāpathe tathāgatassa thūpo kātabbo.
cātumahāpathe → cātummahāpathe (bjt, th, pts)พึงสร้างสถูปของตถาคตไว้ที่ทางใหญ่สี่แพร่ง
Tattha ye mālaṁ vā gandhaṁ vā cuṇṇakaṁ vā āropessanti vā abhivādessanti vā cittaṁ vā pasādessanti tesaṁ taṁ bhavissati dīgharattaṁ hitāya sukhāya.
cuṇṇakaṁ → vaṇṇakaṁ (pts1ed) | sukhāya → sukhāyāti thūpārahā puggalā (bj); sukhāyāti (sya-all) | ye → ye te (sya-all) | cuṇṇakaṁ → vaṇṇakaṁ (pts) | vā → (pts) | cuṇṇakaṁ → vaṇṇakaṁ (bj: PTS) | cuṇṇakaṁ → vaṇṇakaṁ (cck: sī. pī.) | vaṇṇakaṁ → Bm K cuṇṇakaṁ. See below 6. 17; Vin. iv. 341. (pts note) | pasādessanti → Bm pasādevāssanti. 6 Recurs Aṅguttara ii. 245. (pts note) | tesaṁ taṁ → tesantaṁ (bjt, th)ชนเหล่าใดจักยก ระเบียบดอกไม้ ของหอม หรือจุรณ จักอภิวาท หรือจักทำจิตให้เลื่อมใสในสถูปนั้น การกระทำนั้นจักเป็นไปเพื่อเกื้อกูล เพื่อสุขแก่ชนเหล่านั้นตลอดกาลนาน
30. Thūpārahapuggalaถูปารหบุคคล
Cattārome, ānanda, thūpārahā.
cattārome → cattāro me (pts)อานนท์ ถูปารหบุคคล (ผู้ควรสร้างสถูปถวาย) ๔ จำพวกนี้
Katame cattāro?ถูปารหบุคคล ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ
Tathāgato arahaṁ sammāsambuddho thūpāraho, paccekasambuddho thūpāraho, tathāgatassa sāvako thūpāraho, rājā cakkavattī thūpārahoti.
cakkavattī → cakkavatti (sya-all, km, mr) | cakkavattī thūpārahoti → cakkavatti thūpāraho (sya-all) | paccekasambuddho → paccekabuddho (pts) | tathāgatassa sāvako → tathāgatasāvako (pts) | cakkavattī → cakkavatti (cck: syā. ka.) | Tathāgata-sāvako → Bm K Tathāgatassa sāvako, and so below. (pts note) | sammāsambuddho → sammā-sambuddho (pts) | paccekasambuddho → pacceka-buddho (pts) | thūpārahoti → thūpāraho katamañ (pts)๑. พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเป็นถูปารหบุคคล ๒. พระปัจเจกสัมพุทธเจ้าเป็นถูปารหบุคคล ๓. พระสาวกของพระตถาคตเป็นถูปารหบุคคล ๔. พระเจ้าจักรพรรดิเป็นถูปารหบุคคล
Kiñcānanda, atthavasaṁ paṭicca tathāgato arahaṁ sammāsambuddho thūpāraho?
kiñcānanda → katamācānanda (sya-all: sī.) | Ānanda → -8 Scdt Katamānanda; K Kiñcān- (text): in a note, Katamācān-. In each subsequent par. Kiñcān-. (pts note) | kiñcānanda atthavasaṁ → ānanda attha-vasaṁ (pts) | sammāsambuddho → sammā-sambuddho (pts)พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเป็นถูปารหบุคคล เพราะอาศัยอำนาจ ประโยชน์ อะไร
‘Ayaṁ tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa thūpo’ti, ānanda, bahujanā cittaṁ pasādenti.
bahujanā → bahū janā (bj, sya-all); bahujano (pts) | pasādenti → pasādeti (pts) | pasādeti → Bm K bahujanā . . . pasādenti throughout. Bm inserts te after cittaṁ. (pts note) | sammāsambuddhassa thūpoti → sammā-sambuddhassa thūpo ti (pts)คือ ชนเป็นอันมากทำจิตให้เลื่อมใสด้วยคิดว่า ‘นี้เป็นสถูปของพระผู้มีพระภาค อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น’
Te tattha cittaṁ pasādetvā kāyassa bhedā paraṁ maraṇā sugatiṁ saggaṁ lokaṁ upapajjanti.
upapajjanti → uppajjanti (pts) | uppajjanti → Bm K upap-, and below. (pts note) | paraṁ maraṇā → parammaraṇā (bjt, th) | paraṁ → param (pts)พวกเขาทำจิตให้เลื่อมใสในสถูปนั้น หลังจาก ตายแล้วจะไปเกิดในสุคติโลกสวรรค์
Idaṁ kho, ānanda, atthavasaṁ paṭicca tathāgato arahaṁ sammāsambuddho thūpāraho.
atthavasaṁ → attha-vasaṁ (pts) | sammāsambuddho → sammā-sambuddho (pts)พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเป็น ถูปารหบุคคล เพราะอาศัยอำนาจประโยชน์ข้อนี้แล
Kiñcānanda, atthavasaṁ paṭicca paccekasambuddho thūpāraho?
Ānanda → -11 St Kañcānanda; St Katamānanda; so each in next par. Bm K Kiñcān-, and below. (pts note) | kiñcānanda atthavasaṁ → katamañ ānanda attha-vasaṁ (pts)พระปัจเจกสัมพุทธเจ้าเป็นถูปารหบุคคล เพราะอาศัยอำนาจประโยชน์ อะไร คือ
‘Ayaṁ tassa bhagavato paccekasambuddhassa thūpo’ti, ānanda, bahujanā cittaṁ pasādenti.
bhagavato paccekasambuddhassa → paccekabuddhassa (sya-all) | bahujanā → bahū janā (sya-all); bahujano (pts) | pasādenti → pasādeti (pts) | paccekasambuddhassa thūpoti → pacceka-sambuddhassa thūpo ti (pts) | bahujanā → bahu-jano (pts)ชนเป็นอันมากทำจิตให้เลื่อมใสด้วยคิดว่า ‘นี้เป็นสถูปของพระปัจเจก สัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น
Te tattha cittaṁ pasādetvā kāyassa bhedā paraṁ maraṇā sugatiṁ saggaṁ lokaṁ upapajjanti.
upapajjanti → uppajjanti (pts) | paraṁ maraṇā → parammaraṇā (bjt, th) | paraṁ → param (pts)พวกเขาทำจิตให้เลื่อมใสในสถูปนั้น หลังจากตายแล้วจะไป เกิดในสุคติโลกสวรรค์
Idaṁ kho, ānanda, atthavasaṁ paṭicca paccekasambuddho thūpāraho.
atthavasaṁ → attha-vasaṁ (pts) | paccekasambuddho → pacceka-sambuddho (pts)พระปัจเจกสัมพุทธเจ้าเป็นถูปารหบุคคล เพราะอาศัยอำนาจ ประโยชน์ข้อนี้แล
Kiñcānanda, atthavasaṁ paṭicca tathāgatassa sāvako thūpāraho?
tathāgatassa sāvako → tathāgatasāvako (pts)พระสาวกของพระตถาคตเป็นถูปารหบุคคล เพราะอาศัยอำนาจประโยชน์ อะไร
‘Ayaṁ tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa sāvakassa thūpo’ti, ānanda, bahujanā cittaṁ pasādenti.
bahujanā → bahū janā (bj, sya-all); bahujano (pts) | sāvakassa thūpoti → sāvakathūpoti (sya-all, pts) | pasādenti → pasādeti (pts) | pasādenti → bahujano cittaṁ pasādeti (bj: PTS) | sammāsambuddhassa sāvakassa thūpoti → sammā-sambuddhassa sāvaka-thūpo ti (pts)คือ ชนเป็นอันมากทำจิตให้เลื่อมใสด้วยคิดว่านี้เป็นสถูปของพระสาวกของ พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น
Te tattha cittaṁ pasādetvā kāyassa bhedā paraṁ maraṇā sugatiṁ saggaṁ lokaṁ upapajjanti.
upapajjanti → uppajjanti (pts) | paraṁ maraṇā → parammaraṇā (bjt, th) | paraṁ → param (pts)พวกเขาทำจิตให้เลื่อมใสใน สถูปนั้น หลังจากตายแล้วจะไปเกิดในสุคติโลกสวรรค์
Idaṁ kho, ānanda, atthavasaṁ paṭicca tathāgatassa sāvako thūpāraho.
tathāgatassa sāvako → tathāgatasāvako (pts) | thūpāraho → sāvakathūpo (bj: PTS) | atthavasaṁ → attha-vasaṁ (pts) | tathāgatassa sāvako → tathāgata-sāvako (pts)พระสาวกของพระตถาคตนั้น เป็นถูปารหบุคคล เพราะอาศัยอำนาจประโยชน์ข้อนี้แล
Kiñcānanda, atthavasaṁ paṭicca rājā cakkavattī thūpāraho?
cakkavattī → cakkavatti (sya-all) | Ānanda → -1 Sc katamāncān-; Sdt katamānanda; Bm kiñcāpinanda. (pts note) | kiñcānanda atthavasaṁ → katamañ ānanda attha-vasaṁ (pts)พระเจ้าจักรพรรดิเป็นถูปารหบุคคล เพราะอาศัยอำนาจประโยชน์อะไร
‘Ayaṁ tassa dhammikassa dhammarañño thūpo’ti, ānanda, bahujanā cittaṁ pasādenti.
tassa → (bj) | bahujanā → bahū janā (bj, sya-all); bahujano (pts) | pasādenti → pasādeti (pts) | thūpoti → thūpo ti (pts) | bahujanā → bahu-jano (pts)คือ ชนเป็นอันมากทำจิตให้เลื่อมใสด้วยคิดว่า นี้เป็นพระสถูปของพระธรรม ราชาผู้ทรงธรรมพระองค์นั้น
Te tattha cittaṁ pasādetvā kāyassa bhedā paraṁ maraṇā sugatiṁ saggaṁ lokaṁ upapajjanti.
upapajjanti → uppajjanti (pts) | paraṁ maraṇā → parammaraṇā (bjt, th) | paraṁ → param (pts)พวกเขาทำจิตให้เลื่อมใสในพระสถูปนั้น หลังจากตาย แล้วจะไปเกิดในสุคติโลกสวรรค์
Idaṁ kho, ānanda, atthavasaṁ paṭicca rājā cakkavattī thūpāraho.
cakkavattī → cakkavatti (sya-all) | atthavasaṁ → attha-vasaṁ (pts)พระเจ้าจักรพรรดิเป็นถูปารหบุคคล เพราะอาศัย อำนาจประโยชน์ข้อนี้แล
Ime kho, ānanda, cattāro thūpārahā”ti.
thūpārahāti → thūpārahāti ānandattherassa acchariyadhammā (bj) | Ime → Scdt iti; Bm K ime. (pts note) | thūpārahāti → thūpārahā ti (pts)อานนท์ ถูปารหบุคคล ๔ จำพวกนี้แล”
31. Ānandaacchariyadhammaเรื่องความเป็นอัจฉริยะของพระอานนท์
Atha kho āyasmā ānando vihāraṁ pavisitvā kapisīsaṁ ālambitvā rodamāno aṭṭhāsi:
kapisīsaṁ → See Jāt. iii. 23.; Vin. ii. 121. (pts note) | atha kho → athakho (th)เวลานั้น ท่านพระอานนท์เข้าไปสู่พระวิหาร ยืนเหนี่ยวไม้สลักเพชร ร้องไห้อยู่ว่า
“ahañca vatamhi sekho sakaraṇīyo, satthu ca me parinibbānaṁ bhavissati, yo mama anukampako”ti.
mama → mamaṁ (bj) | mama anukampakoti → mamaṁ anukampako ti (pts) | mamaṁ → mama (bj: machasaṁ) | sekho → K sekkho. See Thera-Gāthā 1045. (pts note) | bhavissati → Scdt om., and below. (pts note) | yo → Scdt so, and below. (pts note) | ahañca vatamhi → ahañ ca vat amhi (pts)“เรายังเป็นเสขบุคคล มีกิจที่จะต้องทำ แต่พระศาสดาผู้ทรงอนุเคราะห์ เราจะปรินิพพานเสียแล้ว”
Atha kho bhagavā bhikkhū āmantesi:
atha kho → athakho (th)ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาครับสั่งเรียกภิกษุทั้งหลายมาตรัสถามว่า
“kahaṁ nu kho, bhikkhave, ānando”ti?
kahaṁ nu → kahannu (bjt) | kahaṁ → kahan (pts) | ānandoti → ānando ti (pts)“อานนท์ไปไหน”
“Eso, bhante, āyasmā ānando vihāraṁ pavisitvā kapisīsaṁ ālambitvā rodamāno ṭhito:พวกภิกษุกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านพระอานนท์เข้าไปยังพระ วิหาร ยืนเหนี่ยวไม้สลักเพชรร้องไห้อยู่ว่า
‘ahañca vatamhi sekho sakaraṇīyo, satthu ca me parinibbānaṁ bhavissati, yo mama anukampako’”ti.
mama anukampakoti → mamaṁ ānukampakoti (bj); mamaṁ anukampako ti (pts) | sekho → sekkho (th) | ahañca vatamhi → ahañ ca vat amhi (pts)‘เรายังเป็นเสขบุคคล มีกิจที่จะต้องทำ แต่พระศาสดาผู้ทรงอนุเคราะห์เราจะปรินิพพานเสียแล้ว”
Atha kho bhagavā aññataraṁ bhikkhuṁ āmantesi:
atha kho → athakho (th)ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาครับสั่งเรียกภิกษุรูปหนึ่งมาตรัสว่า
“ehi tvaṁ, bhikkhu, mama vacanena ānandaṁ āmantehi:
ānandaṁ → ānandam (pts)“ภิกษุ เธอจงไป บอกอานนท์ตามคำเราว่า
‘satthā taṁ, āvuso ānanda, āmantetī’”ti.‘ท่านอานนท์ พระศาสดารับสั่งหาท่าน”
“Evaṁ, bhante”ti kho so bhikkhu bhagavato paṭissutvā yenāyasmā ānando tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṁ ānandaṁ etadavoca:
evaṁ bhanteti → evambhanteti (bjt) | bhanteti → bhante ti (pts) | yenāyasmā → yen āyasmā (pts) | tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)ภิกษุรูปนั้นทูลรับสนองพระดำรัสแล้ว เข้าไปหาท่านพระอานนท์ถึงที่อยู่ บอกว่า
“satthā taṁ, āvuso ānanda, āmantetī”ti.“ท่านอานนท์ พระศาสดารับสั่งหาท่าน”
“Evamāvuso”ti kho āyasmā ānando tassa bhikkhuno paṭissutvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinnaṁ kho āyasmantaṁ ānandaṁ bhagavā etadavoca:
evamāvusoti → evaṁ āvuso ti (pts) | tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)ท่านพระอานนท์รับคำแล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาท แล้วนั่ง ณ ที่สมควร
“alaṁ, ānanda, mā soci mā paridevi, nanu etaṁ, ānanda, mayā paṭikacceva akkhātaṁ:
nanu etaṁ → na nu evaṁ (sya-all) | paṭikacceva → paṭigacc eva (pts) | soci → Bm soca. (pts note) | paridevi → Bm -vā. (pts note)พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับพระอานนท์ดังนี้ว่า “อย่าเลย อานนท์ เธออย่า เศร้าโศก อย่าคร่ำครวญเลย เราบอกไว้ก่อนแล้วมิใช่หรือว่า
‘sabbeheva piyehi manāpehi nānābhāvo vinābhāvo aññathābhāvo’;
sabbeheva → sabbeh eva (pts) | nānābhāvo vinābhāvo aññathābhāvo → nānā-bhāvo vinā-bhāvo aññathā-bhāvo (pts)‘ความพลัดพราก ความทอดทิ้ง ความแปรเปลี่ยนเป็นอย่างอื่นจากของรักของชอบใจทุกอย่างจะต้องมี
taṁ kutettha, ānanda, labbhā. Yaṁ taṁ jātaṁ bhūtaṁ saṅkhataṁ palokadhammaṁ, ‘taṁ vata tathāgatassāpi sarīraṁ mā palujjī’ti netaṁ ṭhānaṁ vijjati.
ānanda → (sya-all) | tathāgatassāpi sarīraṁ → (sya-all, pts) | palujjīti → Bm taṁ vata Tathāgatassāpi sariraṁ (sic) mā palujjitaṁ. (pts note) | yaṁ taṁ → yantaṁ (bjt, th) | kutettha → kut ettha (pts) | yaṁ → yan (pts) | palokadhammaṁ → paloka-dhammaṁ (pts) | netaṁ → n etaṁ (pts)ฉะนั้น จะพึงหาได้อะไรจากที่ไหนในสังขารนี้ สิ่งที่เกิดขึ้น มีขึ้น ถูกปัจจัยปรุงแต่ง ล้วนแตกสลายเป็นธรรมดา เป็นไปไม่ได้ที่จะปรารถนาว่า ‘ขอสิ่งนั้นอย่าเสื่อมสลาย ไปเลย’
Dīgharattaṁ kho te, ānanda, tathāgato paccupaṭṭhito mettena kāyakammena hitena sukhena advayena appamāṇena, mettena vacīkammena hitena sukhena advayena appamāṇena, mettena manokammena hitena sukhena advayena appamāṇena.
dīgharattaṁ → dīgha-rattaṁ (pts) | kāyakammena → kāya-kammena (pts) | vacīkammena hitena sukhena advayena appamāṇena → vacī-kammena (pts) | manokammena → mano-kammena (pts)เธออุปัฏฐากตถาคตมาช้านาน ด้วยเมตตากายกรรม อันเกื้อกูล ให้เกิดสุข เสมอต้นเสมอปลาย ไม่มีประมาณ ด้วยเมตตาวจีกรรม อันเกื้อกูล ให้เกิดสุข เสมอต้นเสมอปลาย ไม่มีประมาณ ด้วยเมตตามโนกรรม อันเกื้อกูล ให้เกิดสุข เสมอต้นเสมอปลาย ไม่มีประมาณ อานนท์
Katapuññosi tvaṁ, ānanda, padhānamanuyuñja, khippaṁ hohisi anāsavo”ti.
hohisi → hehisi (bj); hohipi (sya-all) | hehisi → hohisi (bj: machasaṁ) | hohisi → Scdt hosi; K hohipi. See Sum i. 10. (pts note) | katapuññosi → katapuñño si (pts) | padhānamanuyuñja → padhānaṁ anuyuñja (pts) | anāsavoti → anāsavo ti (pts)เธอได้ทำบุญไว้แล้ว จงประกอบ ความเพียรเข้าเถิด เธอจะเป็นผู้สิ้นอาสวะโดยเร็ว”
Atha kho bhagavā bhikkhū āmantesi:
atha kho → athakho (th)จากนั้น พระผู้มีพระภาครับสั่งเรียกภิกษุทั้งหลายมาตรัสว่า
“yepi te, bhikkhave, ahesuṁ atītamaddhānaṁ arahanto sammāsambuddhā, tesampi bhagavantānaṁ etapparamāyeva upaṭṭhākā ahesuṁ, seyyathāpi mayhaṁ ānando.
eta-paramā → Bm ekapparamā, and below. See S. v. 164. (pts note) | yepi → ye pi (bjt, pts) | etapparamāyeva → etaparamāyeva (bjt, th) | atītamaddhānaṁ → atītam addhānaṁ (pts) | sammāsambuddhā tesampi → sammā-sambuddhā tesam pi (pts) | etapparamāyeva → eta-paramā yeva (pts) | seyyathāpi → seyyathā pi (pts)“ภิกษุ ทั้งหลาย ภิกษุผู้อุปัฏฐากของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายใน อดีตกาล ที่จัดว่าเป็นผู้อุปัฏฐากผู้ยอดเยี่ยมก็เหมือนอานนท์ของเรานี้เอง
Yepi te, bhikkhave, bhavissanti anāgatamaddhānaṁ arahanto sammāsambuddhā, tesampi bhagavantānaṁ etapparamāyeva upaṭṭhākā bhavissanti, seyyathāpi mayhaṁ ānando.
yepi → ye pi (bjt, pts) | etapparamāyeva → etaparamāyeva (bjt, th) | anāgatamaddhānaṁ → anāgatam addhānaṁ (pts) | sammāsambuddhā tesampi → sammā-sambuddhā tesam pi (pts) | etapparamāyeva → eta-paramā yeva (pts) | seyyathāpi → seyyathā pi (pts)ภิกษุผู้อุปัฏฐากของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายใน อนาคตกาล ที่จัดว่าเป็นอุปัฏฐากผู้ยอดเยี่ยมก็เหมือนอานนท์ของเรานี้เอง
Paṇḍito, bhikkhave, ānando;
bhikkhave ānando medhāvī → kho (pts) | kho → Bm K om. (pts note)อานนท์เป็นบัณฑิต
medhāvī, bhikkhave, ānando.อานนท์มีปัญญาหลักแหลม ย่อมรู้ว่า
Jānāti ‘ayaṁ kālo tathāgataṁ dassanāya upasaṅkamituṁ bhikkhūnaṁ, ayaṁ kālo bhikkhunīnaṁ, ayaṁ kālo upāsakānaṁ, ayaṁ kālo upāsikānaṁ, ayaṁ kālo rañño rājamahāmattānaṁ titthiyānaṁ titthiyasāvakānan’ti.
upasaṅkamituṁ → upasaṅkamituṁ ayaṁ kālo (sya-all) | rājamahāmattānaṁ → rājamahāmattānaṁ ayaṁ kālo (sya-all) | titthiyānaṁ → titthiyānaṁ ayaṁ kālo (sya-all) | bhikkhūnaṁ → Bm K repeat ayaṁ kālo before bhikkhūnaṁ. (pts note) | upāsikānaṁ → Bm omits this phrase. (pts note) | titthiyānaṁ → K has ayaṁ kālo before both last terms; and Bm omits titthiyānaṁ. (pts note) | upasaṅkamituṁ → upasaṁkamituṁ (pts) | rājamahāmattānaṁ → rāja-mahāmattānaṁ (pts) | titthiyasāvakānanti → titthiya-sāvakānan ti (pts)‘นี้เป็นเวลา ของภิกษุที่จะเข้าเฝ้าพระตถาคต นี้เป็นเวลาของภิกษุณี นี้เป็นเวลาของอุบาสก นี้เป็นเวลาของอุบาสิกา นี้เป็นเวลาของพระราชา นี้เป็นเวลาของราชมหาอำมาตย์ นี้เป็นเวลาของเดียรถีย์ นี้เป็นเวลาของสาวกเดียรถีย์’
Cattārome, bhikkhave, acchariyā abbhutā dhammā ānande.
abbhutā dhammā → abbhutadhammā (sya-all, km, mr) | dhammā → abbhutadhammā (cck: syā. ka.) | abbhutā → K abbhūta, and below: Bm here abbhudhā but abbhūta below. See Aṅguttara ii. 132. (pts note) | cattārome → cattāro me (pts)ภิกษุทั้งหลาย ความเป็นอัจฉริยะ ไม่เคยปรากฏ ๔ ประการนี้ มีอยู่ ในอานนท์
Katame cattāro?ความเป็นอัจฉริยะไม่เคยปรากฏ ๔ ประการ อะไรบ้าง คือ
Sace, bhikkhave, bhikkhuparisā ānandaṁ dassanāya upasaṅkamati, dassanena sā attamanā hoti.
bhikkhuparisā → bhikkhu-parisā (pts) | upasaṅkamati → upasaṁkamati (pts)๑. ถ้าภิกษุบริษัทเข้าพบอานนท์ แม้เพียงได้พบก็มีใจยินดี
Tatra ce ānando dhammaṁ bhāsati, bhāsitenapi sā attamanā hoti.
bhāsitenapi → bhāsitena pi (bjt, pts)ถ้าอานนท์ แสดงธรรมในภิกษุบริษัทนั้น แม้เพียงแสดงธรรมก็มีใจยินดี
Atittāva, bhikkhave, bhikkhuparisā hoti, atha kho ānando tuṇhī hoti.
kho → (sya-all, pts) | atha → Bm adds kho, and so below. (pts note) | atittāva → atittā va (th, pts) | bhikkhuparisā → bhikkhu-parisā (pts)ภิกษุบริษัทยังไม่เต็มอิ่ม เมื่ออานนท์หยุดแสดง
Sace, bhikkhave, bhikkhunīparisā ānandaṁ dassanāya upasaṅkamati, dassanena sā attamanā hoti.
bhikkhunīparisā → bhikkhunī-parisā upāsaka-parisā upāsikā-parisā (pts) | upasaṅkamati → upasaṁkamati (pts)๒. ถ้าภิกษุณีบริษัทเข้าพบอานนท์ แม้เพียงได้พบก็มีใจยินดี ถ้า
Tatra ce ānando dhammaṁ bhāsati, bhāsitenapi sā attamanā hoti.
bhāsitenapi → bhāsitena pi (pts)อานนท์แสดงธรรมในภิกษุณีบริษัทนั้น แม้เพียงแสดงธรรมก็มีใจ ยินดี
Atittāva, bhikkhave, bhikkhunīparisā hoti, atha kho ānando tuṇhī hoti.
kho → (sya-all) | hoti → Bm K add Ime kho bhikkhave cattāro acchariyā abbhūta-dhammā Ānande. (pts note) | atittāva → atittā va (th, pts) | bhikkhunīparisā → upāsikā parisā (pts)ภิกษุณีบริษัทยังไม่เต็มอิ่ม เมื่ออานนท์หยุดแสดง
Sace, bhikkhave, upāsakaparisā ānandaṁ dassanāya upasaṅkamati, dassanena sā attamanā hoti.๓. ถ้าอุบาสกบริษัทเข้าพบอานนท์ แม้เพียงได้พบก็มีใจยินดี
Tatra ce ānando dhammaṁ bhāsati, bhāsitenapi sā attamanā hoti.ถ้าอานนท์ แสดงธรรมในอุบาสกบริษัทนั้น แม้เพียงแสดงธรรมก็มีใจยินดี
Atittāva, bhikkhave, upāsakaparisā hoti, atha kho ānando tuṇhī hoti.
kho → (sya-all) | atittāva → atittā va (th)อุบาสกบริษัทยังไม่เต็มอิ่ม เมื่ออานนท์หยุดแสดง
Sace, bhikkhave, upāsikāparisā ānandaṁ dassanāya upasaṅkamati, dassanena sā attamanā hoti.๔. ถ้าอุบาสิกาบริษัทเข้าพบอานนท์ แม้เพียงได้พบก็มีใจยินดี
Tatra ce ānando dhammaṁ bhāsati, bhāsitenapi sā attamanā hoti.ถ้าอานนท์แสดงธรรมในอุบาสิกาบริษัทนั้น แม้เพียงแสดงธรรม ก็มีใจยินดี
Atittāva, bhikkhave, upāsikāparisā hoti, atha kho ānando tuṇhī hoti.
kho → (sya-all, pts) | atittāva → atittā va (th)อุบาสิกาบริษัทยังไม่เต็มอิ่ม เมื่ออานนท์หยุดแสดง
Ime kho, bhikkhave, cattāro acchariyā abbhutā dhammā ānande.
abbhutā dhammā → abbhutadhammā (sya-all) | ime kho bhikkhave → (pts)ภิกษุทั้งหลาย ความเป็นอัจฉริยะไม่เคยปรากฏ ๔ ประการนี้แล มีอยู่ใน อานนท์
Cattārome, bhikkhave, acchariyā abbhutā dhammā raññe cakkavattimhi.
abbhutā dhammā → abbhutadhammā (sya-all) | cakkavattimhi → The usual link katame cattāro is not in SS Bm or K. It is in the Aṅguttara ii. 133. (pts note)ภิกษุทั้งหลาย ความเป็นอัจฉริยะไม่เคยปรากฏ ๔ ประการนี้มีอยู่ในพระเจ้า จักรพรรดิ
Katame cattāro?
khattiya-parisā → K places rājānaṁ . . . hoti here first; and continues Sace bhikkhave brāhmaṇa-parisā . . . gahapati-parisā . . . samaṇa-parisā rājānaṁ . . . hoti. Bm has it twice, for Khattiyas and Samaṇas. (pts note) | pe → spelled out in full (pts)ความเป็นอัจฉริยะไม่เคยปรากฏ ๔ ประการ อะไรบ้าง คือ
Sace, bhikkhave, khattiyaparisā rājānaṁ cakkavattiṁ dassanāya upasaṅkamati, dassanena sā attamanā hoti.๑. ถ้าขัตติยบริษัทเข้าเฝ้าพระเจ้าจักรพรรดิ แม้เพียงได้เข้าเฝ้าก็มีใจ ยินดี ถ้าพระเจ้าจักรพรรดิมีพระราชปฏิสันถารในขัตติยบริษัทนั้น แม้เพียงมีพระราชปฏิสันถารก็มีใจยินดี ขัตติยบริษัทยังไม่เต็มอิ่ม เมื่อพระเจ้าจักรพรรดิทรงนิ่ง
Tatra ce rājā cakkavattī bhāsati, bhāsitenapi sā attamanā hoti.
cakkavattī → cakkavatti (sya-all)๒. ถ้าพราหมณบริษัทเข้าเฝ้าพระเจ้าจักรพรรดิ แม้เพียงได้เข้าเฝ้าก็ มีใจยินดี ถ้าพระเจ้าจักรพรรดิมีพระราชปฏิสันถารในพราหมณ บริษัทนั้น แม้เพียงมีพระราชปฏิสันถารก็มีใจยินดี พราหมณบริษัท ยังไม่เต็มอิ่ม เมื่อพระเจ้าจักรพรรดิทรงนิ่ง
Atittāva, bhikkhave, khattiyaparisā hoti. Atha kho rājā cakkavattī tuṇhī hoti.
kho → (sya-all) | cakkavattī → cakkavatti (sya-all) | atittāva → atittā va (th)๓. ถ้าคหบดีบริษัทเข้าเฝ้าพระเจ้าจักรพรรดิ แม้เพียงได้เข้าเฝ้าก็มี ใจยินดี ถ้าพระเจ้าจักรพรรดิมีพระราชปฏิสันถารในคหบดีบริษัทนั้น
Sace bhikkhave, brāhmaṇaparisā …pe…
gahapatiparisā …pe…
samaṇaparisā rājānaṁ cakkavattiṁ dassanāya upasaṅkamati, dassanena sā attamanā hoti.แม้เพียงมีพระราชปฏิสันถารก็มีใจยินดี คหบดีบริษัทยังไม่เต็มอิ่ม เมื่อพระเจ้าจักรพรรดิทรงนิ่ง
Tatra ce rājā cakkavattī bhāsati, bhāsitenapi sā attamanā hoti.
cakkavattī → cakkavatti (sya-all) | bhāsitenapi → bhāsitena pi (bjt)๔. ถ้าสมณบริษัทเข้าเฝ้าพระเจ้าจักรพรรดิ แม้เพียงได้เข้าเฝ้าก็มีใจ ยินดี ถ้าพระเจ้าจักรพรรดิมีพระราชปฏิสันถารในสมณบริษัทนั้น แม้เพียงมีพระราชปฏิสันถารก็มีใจยินดี สมณบริษัทยังไม่เต็มอิ่ม เมื่อพระเจ้าจักรพรรดิทรงนิ่ง ฉันใด
Atittāva, bhikkhave, samaṇaparisā hoti. Atha kho rājā cakkavattī tuṇhī hoti.
kho → (sya-all, pts) | cakkavattī → cakkavatti (sya-all) | hoti → hotīti (sya-all) | atittāva → atittā va (th)ภิกษุทั้งหลาย ความเป็นอัจฉริยะไม่เคยปรากฏ ๔ ประการนี้แล มีอยู่ในพระเจ้า จักรพรรดิ
Evameva kho, bhikkhave, cattārome acchariyā abbhutā dhammā ānande.
abbhutā dhammā → abbhutadhammā (sya-all) | cattārome → cattāro (th)ภิกษุทั้งหลาย ความเป็นอัจฉริยะไม่เคยปรากฏ ๔ ประการ ก็ฉันนั้นเหมือนกัน มีอยู่ในอานนท์ ความเป็นอัจฉริยะไม่เคยปรากฏ ๔ ประการ อะไรบ้าง คือ
Sace, bhikkhave, bhikkhuparisā ānandaṁ dassanāya upasaṅkamati, dassanena sā attamanā hoti.
bhikkhuparisā → bhikkhuparisā bhikkhunīparisā upāsakaparisā upāsikāparisā (pts) | dassanena → dassanena pi (pts) | bhikkhu-parisā → K arranges this par. like the preceding. (pts note) | pi → Bm K omit. (pts note) | bhikkhuparisā → bhikkhu-parisā bhikkhunī-parisā upāsaka-parisā upāsikā-parisā (pts) | upasaṅkamati → upasaṁkamati (pts)๑. ถ้าภิกษุบริษัทเข้าพบอานนท์ แม้เพียงได้พบก็มีใจยินดี ถ้า อานนท์แสดงธรรมในภิกษุบริษัทนั้น แม้เพียงแสดงธรรมก็มีใจ ยินดี ภิกษุบริษัทยังไม่เต็มอิ่ม เมื่ออานนท์หยุดแสดง
Tatra ce ānando dhammaṁ bhāsati, bhāsitenapi sā attamanā hoti.
bhāsitenapi → bhāsitena pi (bjt, pts)๒. ถ้าภิกษุณีบริษัทเข้าพบอานนท์ แม้เพียงได้พบก็มีใจยินดี ถ้า อานนท์แสดงธรรมในภิกษุณีบริษัทนั้น แม้เพียงแสดงธรรมก็มีใจ ยินดี
Atittāva, bhikkhave, bhikkhuparisā hoti.
atittāva → atittā va (th)ภิกษุณีบริษัทยังไม่เต็มอิ่ม
Atha kho ānando tuṇhī hoti.
kho → (sya-all)เมื่ออานนท์หยุดแสดง
Sace, bhikkhave bhikkhunīparisā …pe…
bhikkhave → (bj)
upāsakaparisā …pe…
upāsikāparisā ānandaṁ dassanāya upasaṅkamati, dassanena sā attamanā hoti.๓. ถ้าอุบาสกบริษัทเข้าพบอานนท์ แม้เพียงได้พบก็มีใจยินดี ถ้า อานนท์แสดงธรรมในอุบาสกบริษัทนั้น แม้เพียงแสดงธรรมก็มี ใจยินดี อุบาสกบริษัทยังไม่เต็มอิ่ม เมื่ออานนท์หยุดแสดง
Tatra ce ānando dhammaṁ bhāsati, bhāsitenapi sā attamanā hoti.๔. ถ้าอุบาสิกาบริษัทเข้าพบอานนท์ แม้เพียงได้พบก็มีใจยินดี ถ้า อานนท์แสดงธรรมในอุบาสิกาบริษัทนั้น แม้เพียงแสดงธรรมก็มี ใจยินดี
Atittāva, bhikkhave, upāsikāparisā hoti.
atittāva → atittā va (th, pts)อุบาสิกาบริษัทยังไม่เต็มอิ่ม
Atha kho ānando tuṇhī hoti.
kho → (pts) | atha kho → athakho (th)เมื่ออานนท์หยุดแสดง
Ime kho, bhikkhave, cattāro acchariyā abbhutā dhammā ānande”ti.
ānandeti → ānandeti mahāsudassana sutta desanā (bj) | abbhutā dhammā → abbhutadhammā (sya-all) | ānandeti → ānande ti (pts)ภิกษุทั้งหลาย ความเป็นอัจฉริยะ ไม่เคยปรากฏ ๔ ประการนี้แล มีอยู่ใน อานนท์”
32. Mahāsudassanasuttadesanāทรงแสดงมหาสุทัสสนสูตร
Evaṁ vutte, āyasmā ānando bhagavantaṁ etadavoca:
etadavoca → etad avoca (pts)เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ท่านพระอานนท์ได้กราบทูล พระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า
“mā, bhante, bhagavā imasmiṁ khuddakanagarake ujjaṅgalanagarake sākhānagarake parinibbāyi.
khuddakanagarake → kuḍḍanagarake (bj, pts) | parinibbāyi → parinibbāyī (bj) | sākhānagarake parinibbāyi → sākhanagarake parinibbāyatu (pts) | kuḍḍanagarake → khuddanagarake (bj: machasaṁ) | parinibbāyī → __kusinārāyaṁ (bj: machasaṁ__) | kuḍḍa-nagarake → Sc kuḍḍha-; Bm K khuddaka-. Comp. J. v. 102, 105, 106, and below, p. 169. (pts note) | sākha-nagarake → Sd K sākhā-. (pts note) | parinibbāyatu → Bm K -bāyi. (pts note) | khuddakanagarake ujjaṅgalanagarake sākhānagarake parinibbāyi → kuḍḍa-nagarake ujjaṅgala-nagarake sākha-nagarake parinibbāyatu (pts)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคอย่าได้ปรินิพพานใน เมืองเล็ก เมืองดอน เมืองกิ่งเช่นนี้
Santi, bhante, aññāni mahānagarāni, seyyathidaṁ—
santi → santi hi (pts) | hi → Sc Bm K om. (pts note) | seyyathidaṁ → seyyathīdaṁ (th) | mahānagarāni seyyathidaṁ → mahā-nagarāni seyyathīdaṁ (pts)เมืองใหญ่เหล่าอื่นยังมีอยู่ เช่น กรุงจัมปา กรุงราชคฤห์
campā rājagahaṁ sāvatthī sāketaṁ kosambī bārāṇasī;
kosambī bārāṇasī → kosambi bārāṇasi (pts) | sāvatthī → sāvatthi (pts)กรุงสาวัตถี เมืองสาเกต กรุงโกสัมพี กรุงพาราณสี ขอพระผู้มี
ettha bhagavā parinibbāyatu.
parinibbāyatu → parinibbātu (bj)พระภาคโปรดปรินิพพานในเมืองเหล่านี้เถิด
Ettha bahū khattiyamahāsālā, brāhmaṇamahāsālā gahapatimahāsālā tathāgate abhippasannā.
khattiyamahāsālā brāhmaṇamahāsālā gahapatimahāsālā → khattiya-mahāsālā brāhmaṇa mahāsālā gahapati-mahāsālā (pts)ขัตติยมหาศาล พราหมณมหาศาล คหบดีมหาศาล ผู้เลื่อมใสอย่างยิ่งในพระตถาคต มีอยู่มากในเมืองเหล่านั้น
Te tathāgatassa sarīrapūjaṁ karissantī”ti
sarīrapūjaṁ → sarīra-pūjaṁ (pts)ท่าน เหล่านั้นจะทำการบูชาพระสรีระของพระตถาคต”
“mā hevaṁ, ānanda, avaca, mā hevaṁ, ānanda, avaca:
mā hevaṁ → māhevaṁ (my, bjt) | hevaṁ → h evaṁ (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “อานนท์ เธออย่ากล่าวอย่างนั้น
‘khuddakanagarakaṁ ujjaṅgalanagarakaṁ sākhānagarakan’ti.
khuddakanagarakaṁ → kuḍḍanagarakaṁ (bj, pts) | kuḍḍa-nagarakaṁ → Sct khudda-; Bm K khuddaka-. (pts note) | khuddakanagarakaṁ ujjaṅgalanagarakaṁ sākhānagarakanti → kuḍḍa-nagarakaṁ ujjaṅgala-nagarakaṁ sākha-nagarakan ti (pts)อย่าพูดอย่างนั้นว่า ‘กุสินาราเป็นเมืองเล็ก เมืองดอน เมืองกิ่ง’
Bhūtapubbaṁ, ānanda, rājā mahāsudassano nāma ahosi cakkavattī dhammiko dhammarājā cāturanto vijitāvī janapadatthāvariyappatto sattaratanasamannāgato.
janapadatthāvariyappatto → janapadaṭṭhāvariyappatto (sya-all) | vijitāvī → Bm jivijitāvi. (pts note) | janapadatthāvariyappatto → Bm -ttāpariya-. (pts note) | janapadatthāvariyappatto → janappadatthāvariyappatto (my) | cakkavattī → cakkavatti (th) | bhūtapubbaṁ → bhūta-pubbaṁ (pts) | mahāsudassano → mahā-sudassano (pts) | dhammarājā → dhamma-rājā (pts) | sattaratanasamannāgato → satta-ratana-samannāgato (pts)อานนท์ เรื่องเคยมีมาแล้ว ได้มีพระเจ้าจักรพรรดิพระนามว่ามหาสุทัสสนะ ผู้ทรงธรรม ครองราชย์โดยธรรม ทรงเป็นใหญ่ในแผ่นดิน มีมหาสมุทรทั้งสี่เป็น ขอบเขต ทรงได้รับชัยชนะ มีพระราชอาณาจักรมั่นคง สมบูรณ์ด้วยรัตนะ ๗ ประการ
Rañño, ānanda, mahāsudassanassa ayaṁ kusinārā kusāvatī nāma rājadhānī ahosi.
mahāsudassanassa → mahā-sudassanassa (pts) | kusāvatī → kusāvātī (pts)กรุงกุสินารานี้มีนามว่ากรุงกุสาวดี ได้เป็นราชธานีของพระเจ้ามหาสุทัสสนะ
puratthimena ca pacchimena ca dvādasayojanāni āyāmena; uttarena ca dakkhiṇena ca sattayojanāni vitthārena.
dvādasayojanāni → dvādasa yojanāni (pts) | sattayojanāni → satta yojanāni (pts)ด้านทิศ ตะวันออกและทิศตะวันตกยาว ๑๒ โยชน์ ด้านทิศเหนือและทิศใต้กว้าง ๗ โยชน์
Kusāvatī, ānanda, rājadhānī iddhā ceva ahosi phītā ca bahujanā ca ākiṇṇamanussā ca subhikkhā ca.
phītā → Scdt pītā; St pitātā; afterwards Scdt always pītā, Bm pītā. See ante, p. 106, below p. 170, and J. i. 29(verse 212). (pts note) | ceva → eva (pts) | bahujanā → bahu-janā (pts) | ākiṇṇamanussā → ākiṇṇa-manussā (pts)กรุงกุสาวดีเป็นราชธานีที่เจริญรุ่งเรือง มีประชากรมาก มีพลเมืองหนาแน่น เศรษฐกิจดี
Seyyathāpi, ānanda, devānaṁ āḷakamandā nāma rājadhānī iddhā ceva hoti phītā ca bahujanā ca ākiṇṇayakkhā ca subhikkhā ca;
āḷakamandā → ālakamandā (sya-all) | hoti → ahosi (sya-all) | Āḷakamandā → Bm -manta. (pts note) | iddhā → Bm attha. (pts note) | eva → Bm K hoti. (pts note) | seyyathāpi → seyyathā pi (pts) | bahujanā → bahu-janā (pts) | ākiṇṇayakkhā → ākiṇṇa-yakkhā (pts)เหมือนกับกรุงอาฬกมันทา ซึ่งเป็นราชธานีของทวยเทพที่เจริญรุ่งเรือง มีประชากรมาก มียักษ์หนาแน่น เศรษฐกิจดี
evameva kho, ānanda, kusāvatī rājadhānī iddhā ceva ahosi phītā ca bahujanā ca ākiṇṇamanussā ca subhikkhā ca.
evameva → evam eva (pts) | ceva → eva (pts) | bahujanā → bahu-janā (pts) | ākiṇṇamanussā → ākiṇṇa-manussā (pts)
Kusāvatī, ānanda, rājadhānī dasahi saddehi avivittā ahosi divā ceva rattiñca, seyyathidaṁ—
avivittā → Bm avitvā. See J. i. 3. Asl. 319. (pts note) | rattī → Bm K -tiñ. (pts note) | seyyathidaṁ → seyyathīdaṁ (th) | ceva rattiñca seyyathidaṁ → eva rattī ca seyyathīdaṁ (pts)อานนท์ กรุงกุสาวดีเป็นราชธานีที่อึกทึกครึกโครม เพราะเสียง ๑๐ ชนิด ทั้งวันทั้งคืน ได้แก่
hatthisaddena assasaddena rathasaddena bherisaddena mudiṅgasaddena vīṇāsaddena gītasaddena saṅkhasaddena sammasaddena pāṇitāḷasaddena ‘asnātha pivatha khādathā’ti dasamena saddena.
pāṇitāḷasaddena → tālasaddena (bj) | saṅkhasaddena → (sya-all, pts) | pāṇitāḷasaddena asnātha → tālasaddena asatha (sya-all) | mudiṅgasaddena → mutiṅgasaddena (pts) | pāṇitāḷasaddena asnātha pivatha khādathāti → tālasaddena asnāthapivathakhādathāti (pts) | gīta-saddena → Bm saṅkha-s-. (pts note) | tālasaddena → Bm pāṇi. (pts note)เสียงช้าง เสียงม้า เสียงรถ เสียงกลอง เสียงตะโพน เสียงพิณ เสียงขับร้อง เสียงกังสดาล เสียงประโคมดนตรี และเสียงว่า ‘ท่านทั้งหลายโปรดบริโภค ดื่ม เคี้ยวกิน’
Gaccha tvaṁ, ānanda, kusināraṁ pavisitvā kosinārakānaṁ mallānaṁ ārocehi:
kusināraṁ → kusinārāyaṁ (sya-all, pts) | Kusinārāyaṁ → Sc -nāraṁ. (pts note)ไปเถิด อานนท์ เธอจงเข้าไปกรุงกุสินาราแจ้งแก่เจ้ามัลละทั้งหลายผู้ครอง กรุงกุสินาราว่า
‘ajja kho, vāseṭṭhā, rattiyā pacchime yāme tathāgatassa parinibbānaṁ bhavissati.
vāseṭṭhā → vāsiṭṭhā (sya-all) | vāsiṭṭhā → vāseṭṭhā (sya-all: sī.) | Vāseṭṭhā → K Vāsiṭṭhā in text, and at 6. 12: in note Vāseṭṭhā. (pts note)‘วาเสฏฐะทั้งหลาย พระตถาคตจะปรินิพพานในปัจฉิมยามแห่งราตรี วันนี้
Abhikkamatha, vāseṭṭhā, abhikkamatha, vāseṭṭhā.
vāseṭṭhā → vāsiṭṭhā (sya-all) | abhikkamatha → abhikkhamatha (pts)ท่านทั้งหลายจงรีบออกไป จงรีบออกไป
Mā pacchā vippaṭisārino ahuvattha—จะได้ไม่เสียใจในภายหลังว่า
amhākañca no gāmakkhette tathāgatassa parinibbānaṁ ahosi, na mayaṁ labhimhā pacchime kāle tathāgataṁ dassanāyā’”ti.
amhākañca → amhākañ ca (pts)‘พระตถาคตปรินิพพานในเขตบ้านเมืองของพวกเรา พวกเรา (กลับ) ไม่ได้เฝ้าพระตถาคต เป็นครั้งสุดท้าย”
“Evaṁ, bhante”ti kho āyasmā ānando bhagavato paṭissutvā nivāsetvā pattacīvaramādāya attadutiyo kusināraṁ pāvisi.
pāvisi → pāvisi mallānaṁ vandanā (bj) | pattacīvaramādāya attadutiyo kusināraṁ → pattacīvaraṁ ādāya adutiyo kusinārāyaṁ (sya-all) | kusināraṁ → kusinārāyaṁ (pts) | adutiyo → attadutiyo (sya-all: sī.) | atta-dutiyo → K adutiyo (text): attadutiyo (note). (pts note) | evaṁ bhanteti → evambhanteti (bjt) | bhanteti → bhante ti (pts) | pattacīvaramādāya attadutiyo kusināraṁ → patta-cīvaraṁ ādāya atta-dutiyo kusinārāyaṁ (pts)ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระดำรัสแล้ว ครองอันตรวาสกถือ บาตรและจีวรเข้าไปยังกรุงกุสินาราเพียงผู้เดียว
33. Mallānaṁvandanāการถวายอภิวาทของเจ้ามัลละ
Tena kho pana samayena kosinārakā mallā sandhāgāre sannipatitā honti kenacideva karaṇīyena.
sandhāgāre → santhāgāre (bj, pts1ed); saṇṭhāgāre (sya-all, km) | sandhāgāre → santhāgāre (pts) | sandhāgāre → santhāgāre (cck: sī. syā. pī.) | kenacideva → kenacid eva (pts)ขณะนั้น พวกเจ้ามัลละผู้ครองกรุงกุสินารา กำลังประชุมกันอยู่ที่ สัณฐาคารด้วยราชกิจบางอย่าง
Atha kho āyasmā ānando yena kosinārakānaṁ mallānaṁ sandhāgāraṁ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā kosinārakānaṁ mallānaṁ ārocesi:
sandhāgāraṁ → santhāgāraṁ (bj); saṇṭhāgāraṁ (sya-all) | sandhāgāraṁ tenupasaṅkami → santhāgāraṁ ten upasaṁkami (pts) | atha kho → athakho (th) | sandhāgāraṁ tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → santhāgāraṁ ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts)ท่านพระอานนท์เข้าไปที่สัณฐาคารของพวกเจ้ามัลละ ถวายพระพรว่า
“ajja kho, vāseṭṭhā, rattiyā pacchime yāme tathāgatassa parinibbānaṁ bhavissati.
vāseṭṭhā → vāsiṭṭhā (sya-all)“วาเสฏฐะทั้งหลาย พระตถาคตจะปรินิพพานในปัจฉิมยามแห่ง ราตรีวันนี้
Abhikkamatha, vāseṭṭhā, abhikkamatha, vāseṭṭhā.
vāseṭṭhā → vāsiṭṭhā (sya-all)ท่านทั้งหลายจงรีบออกไป จงรีบออกไป
Mā pacchā vippaṭisārino ahuvattha:จะได้ไม่เสียพระทัยในภายหลังว่า
‘amhākañca no gāmakkhette tathāgatassa parinibbānaṁ ahosi, na mayaṁ labhimhā pacchime kāle tathāgataṁ dassanāyā’”ti.
na → naṁ (bj) | tathāgataṁ → tathāgatassa (sya-all) | amhākañca → amhākañ ca (pts)‘พระตถาคตปรินิพพานในเขตบ้านเมืองของพวกเรา พวกเรา(กลับ)ไม่ได้เฝ้าพระ ตถาคตเป็นครั้งสุดท้าย’
Idamāyasmato ānandassa vacanaṁ sutvā mallā ca mallaputtā ca mallasuṇisā ca mallapajāpatiyo ca aghāvino dummanā cetodukkhasamappitā appekacce kese pakiriya kandanti, bāhā paggayha kandanti, chinnapātaṁ papatanti, āvaṭṭanti vivaṭṭanti:
papatanti → patanti (bj) | vacanaṁ → (sya-all, pts) | chinnapātaṁ → chinnapādaṁ viya (sya-all); chinnapapātaṁ (pts) | vivaṭṭanti → (sya-all) | chinna-papātaṁ → K chinna-pātaṁ viya, cp. 6 and vi. 24. (pts note) | vivaṭṭanti → Scdt -ṭenti, cp. 6, ante: K -ṭanti, om. viv-. (pts note) | idamāyasmato → idam āyasmato (pts) | mallasuṇisā → malla-suṇisā (pts) | mallapajāpatiyo → malla-pajāpatiyo (pts) | cetodukkhasamappitā appekacce → ceto-dukkha-samappitā app ekacce (pts)พวกเจ้ามัลละ โอรส สุณิสา และปชาบดีของพวกเจ้ามัลละพอสดับคำของ ท่านพระอานนท์ ทรงเศร้าเสียพระทัย เปี่ยมไปด้วยโทมนัส บางพวกสยายพระเกศา ทรงประคองพระพาหา กันแสงคร่ำครวญ ล้มกลิ้งเกลือกไปมา เหมือนคนเท้าขาด ทรงเพ้อรำพันว่า
“atikhippaṁ bhagavā parinibbāyissati, atikhippaṁ sugato parinibbāyissati, atikhippaṁ cakkhuṁ loke antaradhāyissatī”ti.
cakkhuṁ → cakkhumā (sya-all) | cakkhu → cakkhumā (bj: machasaṁ) | cakkhuṁ → K cakkhumā (without note). (pts note) | atikhippaṁ → atikhippam (pts)“พระผู้มีพระภาคด่วนปรินิพพาน พระสุคตด่วนปรินิพพานเสีย จักษุของโลกจักด่วนอันตรธานไป’
Atha kho mallā ca mallaputtā ca mallasuṇisā ca mallapajāpatiyo ca aghāvino dummanā cetodukkhasamappitā yena upavattanaṁ mallānaṁ sālavanaṁ yenāyasmā ānando tenupasaṅkamiṁsu.
ca → (pts) | Upavattanaṁ → Scdt -tān-. (pts note) | atha kho → athakho (th) | + → malla-puttā (pts) | mallaputtā → malla-suṇisā (pts) | cetodukkhasamappitā → ceto-dukkha-samappitā (pts) | sālavanaṁ yenāyasmā → sāla-vanaṁ yen āyasmā (pts) | tenupasaṅkamiṁsu → ten upasaṁkamiṁsu (pts)จากนั้น พวกเจ้ามัลละ โอรส สุณิสา และปชาบดีของพวกเจ้ามัลละ ทรงเศร้า เสียพระทัย เปี่ยมไปด้วยโทมนัสต่างพากันเข้าไปหาท่านพระอานนท์ที่สาลวันซึ่งเป็น ทางเข้ากรุงกุสินาราของพวกเจ้ามัลละ
Atha kho āyasmato ānandassa etadahosi:
atha kho → athakho (th) | etadahosi → etad ahosi (pts)ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์คิดดังนี้ว่า
“sace kho ahaṁ kosinārake malle ekamekaṁ bhagavantaṁ vandāpessāmi, avandito bhagavā kosinārakehi mallehi bhavissati, athāyaṁ ratti vibhāyissati.
vandāpessāmi avandito → vandāpessamiṁ avanditova (bj) | avandito → avandito ca (sya-all) | ekamekaṁ → ekam-ekaṁ (pts)“ถ้าเราจะให้เจ้ามัลละทั้งหลายผู้ครองกรุง กุสินาราถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคทีละองค์ ๆ จะถวายอภิวาทไม่ทั่วกัน ราตรี จะสว่างก่อน
Yannūnāhaṁ kosinārake malle kulaparivattaso kulaparivattaso ṭhapetvā bhagavantaṁ vandāpeyyaṁ:
yannūnāhaṁ → yaṁnūnāhaṁ (my) | yannūnāhaṁ → yan nūnāhaṁ (pts) | kulaparivattaso kulaparivattaso → kula-parivattaso kula-parivattaso (pts)ทางที่ดี เราควรให้ได้ถวายอภิวาทตามลำดับตระกูล โดยกราบทูลว่า
‘itthannāmo, bhante, mallo saputto sabhariyo sapariso sāmacco bhagavato pāde sirasā vandatī’”ti.‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เจ้ามัลละมีชื่อนี้พร้อมโอรส ชายา บริษัท และอำมาตย์ ขอถวายอภิวาทพระยุคลบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยพระเศียร”
Atha kho āyasmā ānando kosinārake malle kulaparivattaso kulaparivattaso ṭhapetvā bhagavantaṁ vandāpesi:
atha kho → athakho (th) | kulaparivattaso kulaparivattaso → kula-parivattaso kula-parivattaso (pts)แล้วจึงจัดให้เจ้า มัลละทั้งหลายผู้ครองกรุงกุสินาราถวายอภิวาทตามลำดับตระกูล โดยกราบทูลว่า
“itthannāmo, bhante, mallo saputto sabhariyo sapariso sāmacco bhagavato pāde sirasā vandatī”ti.“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เจ้ามัลละมีชื่อนี้พร้อมโอรส ชายา บริษัท และอำมาตย์ ขอถวายอภิวาทพระยุคลบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยพระเศียร”
Atha kho āyasmā ānando etena upāyena paṭhameneva yāmena kosinārake malle bhagavantaṁ vandāpesi.
vandāpesi → vandāpesi subhadda paribbājaka vatthu (bj) | Kosinārake → K Kos- as above; SS Ch Kus-. (pts note) | atha kho → athakho (th) | paṭhameneva → paṭhamen eva (pts)ด้วยวิธีนี้ ท่าน พระอานนท์สามารถจัดให้เจ้ามัลละทั้งหลายถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคได้เสร็จชั่ว เวลาปฐมยามเท่านั้น
34. Subhaddaparibbājakavatthuเรื่องสุภัททปริพาชก
Tena kho pana samayena subhaddo nāma paribbājako kusinārāyaṁ paṭivasati.สมัยนั้น สุภัททปริพาชกอาศัยอยู่ในกรุงกุสินารา
Assosi kho subhaddo paribbājako:ได้ทราบว่า
“ajja kira rattiyā pacchime yāme samaṇassa gotamassa parinibbānaṁ bhavissatī”ti.
ajja kira → ajjeva (sya-all) | ajja → ajj eva (pts) | eva → Scdt ajja; Bm K ajj'; eva. (pts note)“พระสมณโคดมจะปรินิพพานในปัจฉิมยามแห่งราตรีวันนี้”
Atha kho subhaddassa paribbājakassa etadahosi:
atha kho → athakho (th) | etadahosi → etad ahosi (pts)เขาคิดดังนี้ว่า
“sutaṁ kho pana metaṁ paribbājakānaṁ vuḍḍhānaṁ mahallakānaṁ ācariyapācariyānaṁ bhāsamānānaṁ:
vuḍḍhānaṁ → vuddhānaṁ (bj, pts) | metaṁ → me taṁ (pts) | ācariyapācariyānaṁ → ācariya-pācariyānaṁ (pts)“เราได้ฟัง คำของพวกปริพาชกผู้แก่ ผู้เฒ่า ผู้เป็นอาจารย์ และผู้เป็นปาจารย์พูดกันว่า
‘kadāci karahaci tathāgatā loke uppajjanti arahanto sammāsambuddhā’ti.
sammāsambuddhāti ajjeva → sammāsambuddhā ti ajja ca (pts) | Sammā-Sambuddhā → Sc Tathāgato loke uppanno arahaṁ sammāsambuddho; Sdt pl. as in text; Scdt K omit ti, here and below in 24. Comp. vi. 28 (below p. 168). (pts note) | sammāsambuddhāti → sammā-sambuddhā ti ajja (pts)‘พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าจะทรงอุบัติขึ้นในโลกเป็นครั้งคราว’
Ajjeva rattiyā pacchime yāme samaṇassa gotamassa parinibbānaṁ bhavissati.
ajjeva → ca (pts)พระสมณ โคดมจะปรินิพพานในปัจฉิมยามแห่งราตรีวันนี้
Atthi ca me ayaṁ kaṅkhādhammo uppanno,
kaṅkhādhammo → kaṅkhā-dhammo (pts)ก็เรายังมีความสงสัยอยู่
evaṁ pasanno ahaṁ samaṇe gotame, ‘pahoti me samaṇo gotamo tathā dhammaṁ desetuṁ, yathāhaṁ imaṁ kaṅkhādhammaṁ pajaheyyan’”ti.
yathāhaṁ → yathā ahaṁ (sya-all, pts) | Gotame → Sct samaṇo Gotamo. (pts note) | evaṁ pasanno → evampasanno (th) | kaṅkhādhammaṁ pajaheyyanti → kaṅkhā-dhammaṁ pajaheyyan ti (pts)เราเลื่อมใส ท่านพระสมณโคดมอย่างนี้ว่า ‘พระสมณโคดมจะแสดงธรรมให้เราละความสงสัย นี้ได้’
Atha kho subhaddo paribbājako yena upavattanaṁ mallānaṁ sālavanaṁ, yenāyasmā ānando tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṁ ānandaṁ etadavoca:
yenāyasmā → yena āyasmā (bj) | atha kho → athakho (th) | yenāyasmā → yen āyasmā (pts) | tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)จึงเข้าไปหาท่านพระอานนท์ที่สาลวันซึ่งเป็นทางเข้ากรุงกุสินาราของพวกเจ้า มัลละได้กล่าวกับท่านพระอานนท์ดังนี้ว่า
“sutaṁ metaṁ, bho ānanda, paribbājakānaṁ vuḍḍhānaṁ mahallakānaṁ ācariyapācariyānaṁ bhāsamānānaṁ:
vuḍḍhānaṁ → vuddhānaṁ (bj, pts) | metaṁ → me taṁ (pts) | ācariyapācariyānaṁ → ācariya-pācariyānaṁ (pts)“ท่านอานนท์ ข้าพเจ้าได้ฟังคำของพวก ปริพาชกผู้แก่ ผู้เฒ่า ผู้เป็นอาจารย์ และผู้เป็นปาจารย์พูดกันว่า
‘kadāci karahaci tathāgatā loke uppajjanti arahanto sammāsambuddhā’ti.
sammāsambuddhāti ajjeva → sammāsambuddhā ti ajja ca (pts) | sammāsambuddhāti → sammā-sambuddhā ti ajja (pts)‘พระตถาคต อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าจะทรงอุบัติขึ้นในโลกเป็นครั้งคราว’
Ajjeva rattiyā pacchime yāme samaṇassa gotamassa parinibbānaṁ bhavissati.
ajjeva → ca (pts)พระสมณโคดมจะ ปรินิพพานในปัจฉิมยามแห่งราตรีวันนี้
Atthi ca me ayaṁ kaṅkhādhammo uppanno—
kaṅkhādhammo → kaṅkhā-dhammo (pts)ข้าพเจ้ายังมีความสงสัยอยู่
evaṁ pasanno ahaṁ samaṇe gotame ‘pahoti me samaṇo gotamo tathā dhammaṁ desetuṁ, yathāhaṁ imaṁ kaṅkhādhammaṁ pajaheyyan’ti.
pajaheyyanti → pajaheyyaṁ (bj, sya-all) | yathāhaṁ → yathā ahaṁ (sya-all, pts) | pajaheyyanti sādhāhaṁ → pajaheyyaṁ svāhaṁ (pts) | evaṁ pasanno → evampasanno (th) | kaṅkhādhammaṁ pajaheyyanti → kaṅkhā-dhammaṁ pajaheyyaṁ (pts)ข้าพเจ้าเลื่อมใส พระสมณโคดมอย่างนี้ว่า ‘พระสมณโคดมจะแสดงธรรมให้ข้าพเจ้าละความสงสัยนี้ได้’
Sādhāhaṁ, bho ānanda, labheyyaṁ samaṇaṁ gotamaṁ dassanāyā”ti.
sādhāhaṁ → svāhaṁ (sya-all: sī.) | Svāhaṁ → K sādhāhaṁ (with svāhaṁ in note). (pts note)ขอโอกาสให้ข้าพเจ้าได้เฝ้าพระสมณโคดมเถิด”
Evaṁ vutte, āyasmā ānando subhaddaṁ paribbājakaṁ etadavoca:
etadavoca → etad avoca (pts)เมื่อสุภัททปริพาชกกล่าวอย่างนี้ ท่านพระอานนท์ตอบว่า
“alaṁ, āvuso subhadda, mā tathāgataṁ viheṭhesi, kilanto bhagavā”ti.
bhagavāti → bhagavā ti (pts)“อย่าเลย สุภัททะ ผู้มีอายุ ท่านอย่ารบกวนพระตถาคตเลย พระผู้มีพระภาคทรงเหน็ดเหนื่อย”
Dutiyampi kho subhaddo paribbājako …pe…
dutiyampi → dutiyam pi (pts)แม้ครั้งที่ ๒ สุภัททปริพาชกก็กล่าวกับท่านพระอานนท์ดังนี้ว่า ฯลฯ
tatiyampi kho subhaddo paribbājako āyasmantaṁ ānandaṁ etadavoca:
tatiyampi → tatiyam pi (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)แม้ครั้งที่ ๓ สุภัททปริพาชกก็กล่าวกับท่านพระอานนท์ดังนี้ว่า
“sutaṁ metaṁ, bho ānanda, paribbājakānaṁ vuḍḍhānaṁ mahallakānaṁ ācariyapācariyānaṁ bhāsamānānaṁ:
vuḍḍhānaṁ → vuddhānaṁ (bj, pts) | metaṁ → me taṁ (pts) | ācariyapācariyānaṁ → ācariya-pācariyānaṁ (pts)“ท่านอานนท์ ข้าพเจ้าได้ฟังคำของพวกปริพาชกผู้แก่ ผู้เฒ่า ผู้เป็นอาจารย์ และผู้เป็นปาจารย์ พูดกันว่า
‘kadāci karahaci tathāgatā loke uppajjanti arahanto sammāsambuddhā’ti.
sammāsambuddhāti ajjeva → sammāsambuddhā ti ajja ca (pts) | sammāsambuddhāti → sammā-sambuddhā ti ajja (pts)‘พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าจะทรงอุบัติขึ้นในโลกเป็นครั้งคราว’
Ajjeva rattiyā pacchime yāme samaṇassa gotamassa parinibbānaṁ bhavissati.
ajjeva → ca (pts)พระสมณโคดมจะปรินิพพานในปัจฉิมยามแห่งราตรีวันนี้
Atthi ca me ayaṁ kaṅkhādhammo uppanno—
kaṅkhādhammo → kaṅkhā dhammo (bjt, pts)ข้าพเจ้ายังมีความสงสัยอยู่
evaṁ pasanno ahaṁ samaṇe gotame, ‘pahoti me samaṇo gotamo tathā dhammaṁ desetuṁ, yathāhaṁ imaṁ kaṅkhādhammaṁ pajaheyyan’ti.
kaṅkhādhammaṁ pajaheyyanti → kaṅkhā dhammaṁ pajaheyyaṁ (bj) | yathāhaṁ → yathā ahaṁ (sya-all, pts) | pajaheyyanti → pajaheyyaṁ (sya-all) | pajaheyyanti sādhāhaṁ → pajaheyyaṁ svāhaṁ (pts) | evaṁ pasanno → evampasanno (th)ข้าพเจ้าเลื่อมใสพระสมณโคดมอย่างนี้ว่า ‘พระสมณโคดมจะแสดงธรรมให้ข้าพเจ้า ละความสงสัยนี้ได้’
Sādhāhaṁ, bho ānanda, labheyyaṁ samaṇaṁ gotamaṁ dassanāyā”ti.
sādhāhaṁ → svāhaṁ (pts)ขอโอกาสให้ข้าพเจ้าได้เฝ้าพระสมณโคดมเถิด”
Tatiyampi kho āyasmā ānando subhaddaṁ paribbājakaṁ etadavoca:
tatiyampi → tatiyam pi (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)แม้ครั้งที่ ๓ ท่านพระอานนท์ก็กล่าวกับสุภัททปริพาชกดังนี้ว่า
“alaṁ, āvuso subhadda, mā tathāgataṁ viheṭhesi, kilanto bhagavā”ti.
bhagavāti → bhagavā ti (pts)“อย่าเลย สุภัททะผู้มีอายุ ท่านอย่ารบกวนพระตถาคตเลย พระผู้มีพระภาคทรงเหน็ดเหนื่อย”
Assosi kho bhagavā āyasmato ānandassa subhaddena paribbājakena saddhiṁ imaṁ kathāsallāpaṁ.
kathāsallāpaṁ → kathā-sallāpaṁ (pts)พระผู้มีพระภาคทรงได้ยินถ้อยคำของท่านพระอานนท์เจรจากับ สุภัททปริพาชก
Atha kho bhagavā āyasmantaṁ ānandaṁ āmantesi:
atha kho → athakho (th)จึงรับสั่งเรียกท่านพระอานนท์มาตรัสว่า
“alaṁ, ānanda, mā subhaddaṁ vāresi, labhataṁ, ānanda, subhaddo tathāgataṁ dassanāya.
labhataṁ → labhatu (sya-all)“อย่าห้ามสุภัททะเลย อานนท์ ให้สุภัททะเข้ามาหาตถาคต
Yaṁ kiñci maṁ subhaddo pucchissati, sabbaṁ taṁ aññāpekkhova pucchissati, no vihesāpekkho.
sabbaṁ taṁ aññāpekkhova → sabbantaṁ aññāpekkho va maṁ (sya-all) | aññā-pekho → K pekkho, and in next clause. (pts note) | yaṁ kiñci → yaṅkiñci (th) | sabbaṁ → sabban (pts) | aññāpekkhova → aññā-pekho va (pts) | vihesāpekkho → vihesā-pekho (pts)เขาจะถามปัญหาบางอย่างกับเรา เขาจะถาม เพื่อหวังความรู้เท่านั้น ไม่หวังรบกวนเรา
Yañcassāhaṁ puṭṭho byākarissāmi, taṁ khippameva ājānissatī”ti.
yañcassāhaṁ → yaṁ cassāhaṁ (my) | yañcassāhaṁ → yañ assāhaṁ (pts) | byākarissāmi → vyākarissāmi (pts) | khippameva → khippam eva (pts)อนึ่ง เมื่อเราตอบสิ่งที่ถาม เขาจะรู้ได้ทันที”
Atha kho āyasmā ānando subhaddaṁ paribbājakaṁ etadavoca:
atha kho → athakho (th) | etadavoca → etad avoca (pts)ลำดับนั้น ท่านพระอานนท์ได้กล่าวกับสุภัททปริพาชกดังนี้ว่า
“gacchāvuso subhadda, karoti te bhagavā okāsan”ti.
gacchāvuso → gacch āvuso (pts) | okāsanti → okāsan ti (pts)“ไปเถิดสุภัททะ ผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคประทานโอกาสแก่ท่าน”
Atha kho subhaddo paribbājako yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṁ sammodi, sammodanīyaṁ kathaṁ sāraṇīyaṁ vītisāretvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinno kho subhaddo paribbājako bhagavantaṁ etadavoca:
sāraṇīyaṁ → sārāṇīyaṁ (bj, sya-all, pts) | atha kho → athakho (th) | tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)สุภัททปริพาชกจึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ได้สนทนาปราศรัย พอเป็นที่บันเทิงใจ พอเป็นที่ระลึกถึงกันแล้วนั่ง ณ ที่สมควร ได้ทูลถามพระผู้มี พระภาคว่า
“yeme, bho gotama, samaṇabrāhmaṇā saṅghino gaṇino gaṇācariyā ñātā yasassino titthakarā sādhusammatā bahujanassa,
sādhusammatā → sādhusammatā ca (pts) | ca → Sdt va; M omits. (pts note) | saṅghino → saṁghino (ms2005) | yeme → ye me (pts) | samaṇabrāhmaṇā saṅghino → samaṇa-brāhmaṇā saṁghino (pts) | sādhusammatā bahujanassa → sādhu-sammatā ca bahu-janassa (pts)“ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ สมณพราหมณ์ที่เป็นเจ้าหมู่เจ้าคณะ เป็นอาจารย์ มีชื่อเสียงเกียรติยศ เป็นเจ้าลัทธิ ประชาชนยกย่องกันว่าเป็นคนดี ได้แก่
seyyathidaṁ—pūraṇo kassapo, makkhali gosālo, ajito kesakambalo, pakudho kaccāyano, sañcayo belaṭṭhaputto, nigaṇṭho nāṭaputto,
sañcayo → sañjayo (bj) | nāṭaputto sabbete → nātaputto sabbe te (bj); nāthaputto sabbe te (pts) | sañcayo belaṭṭhaputto → sañjayo velaṭṭhaputto (sya-all); sañjayo belaṭṭhiputto (pts) | ajito kesakambalo → ajitakesakambalī (pts) | kesakambalo → kesakambalī (sya-all: sī.) | velaṭṭhaputto → velaṭṭhiputto (sya-all: sī.) | Ajita-Kesakambalī → M. and D. i. p. 48 Ajito; K -kambalo (with -lī in footnote). (pts note) | Pakudho → Sdt kak-. (pts note) | seyyathidaṁ → seyyathīdaṁ (th, pts) | sañcayo belaṭṭhaputto → sañjayo belaṭṭhi-putto (pts) | nāṭaputto → nātha-putto (pts)ปูรณะ กัสสปะ มักขลิ โคศาล อชิตะ เกสกัมพล ปกุธะ กัจจายนะ สัญชัย เวลัฏฐบุตร นิครนถ์ นาฏบุตร
sabbete sakāya paṭiññāya abbhaññiṁsu, sabbeva na abbhaññiṁsu, udāhu ekacce abbhaññiṁsu, ekacce na abbhaññiṁsū”ti?
na abbhaññiṁsūti → nābbhaññiṁsūti (bj) | abbhaññiṁsu sabbeva → abbhaññaṁsu sabbe va (pts) | abbhaññiṁsu → abbhaññaṁsu (pts) | sabbete → sabbe te (bjt, th, pts) | na abbhaññiṁsūti → nābbhaññiṁsū ti (bjt) | sabbeva → sabbe pana (th) | abbhaññiṁsūti → abbhaññaṁsūti (pts)เจ้าลัทธิเหล่านั้นทั้งหมดรู้ตามที่ตนกล่าวอ้าง หรือ ไม่ได้รู้ตามที่ตนกล่าวอ้าง หรือบางพวกรู้ บางพวกไม่รู้”
“Alaṁ, subhadda, tiṭṭhatetaṁ:
subhadda → subhaddaṁ (bj) | alaṁ → dhammante (sya-all) | tiṭṭhatetaṁ → tiṭṭhat etaṁ (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “สุภัททะ
‘sabbete sakāya paṭiññāya abbhaññiṁsu, sabbeva na abbhaññiṁsu, udāhu ekacce abbhaññiṁsu, ekacce na abbhaññiṁsū’ti.
na abbhaññiṁsūti → nābbhaññiṁsūti (bj) | sabbete → sabbe te (bjt, th, pts) | sabbeva → sabbe pana (th) | abbhaññiṁsu sabbeva → abbhaññaṁsu sabbe va (pts) | abbhaññiṁsu → abbhaññaṁsu (pts) | abbhaññiṁsūti → abbhaññaṁsūti (pts)อย่าเลย เรื่องที่เธอถามว่า ‘เจ้าลัทธิ เหล่านั้นทั้งหมดรู้ตามที่ตนกล่าวอ้าง หรือไม่รู้ตามที่ตนกล่าวอ้าง หรือบางพวกรู้ บางพวกไม่รู้’
Dhammaṁ te, subhadda, desessāmi;
desessāmi → desissāmi (bj) | dhammaṁ te → dhammante (th)อย่าได้สนใจเลย เราจะแสดงธรรมแก่เธอ
taṁ suṇāhi sādhukaṁ manasikarohi, bhāsissāmī”ti.
manasikarohi → manasi-karohi (pts)เธอจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจะกล่าว”
“Evaṁ, bhante”ti kho subhaddo paribbājako bhagavato paccassosi.
bhanteti → bhante ti (pts)สุภัททปริพาชกทูลรับสนองพระดำรัสแล้ว
Bhagavā etadavoca:
etadavoca → etad avoca (pts)พระผู้มีพระภาคจึงได้ตรัสดังนี้ว่า
“Yasmiṁ kho, subhadda, dhammavinaye ariyo aṭṭhaṅgiko maggo na upalabbhati, samaṇopi tattha na upalabbhati. Dutiyopi tattha samaṇo na upalabbhati. Tatiyopi tattha samaṇo na upalabbhati. Catutthopi tattha samaṇo na upalabbhati.
samaṇopi tattha → samaṇo pi (bj) | dutiyopi → dutiyo pi (bjt, pts) | tatiyopi → tatiyo pi (bjt, pts) | catutthopi → catuttho pi (bjt, pts) | dhammavinaye → dhamma-vinaye (pts)“สุภัททะ ในธรรมวินัยที่ไม่มีอริยมรรคมีองค์ ๘ ย่อมไม่มีสมณะที่ ๑ ย่อมไม่มีสมณะที่ ๒ ย่อมไม่มีสมณะที่ ๓ ย่อมไม่มีสมณะที่ ๔
Yasmiñca kho, subhadda, dhammavinaye ariyo aṭṭhaṅgiko maggo upalabbhati, samaṇopi tattha upalabbhati, dutiyopi tattha samaṇo upalabbhati, tatiyopi tattha samaṇo upalabbhati, catutthopi tattha samaṇo upalabbhati.
ca → idheva (mr) | dutiyopi → dutiyo pi (bjt, pts) | tatiyopi → tatiyo pi (bjt, pts) | catutthopi → catuttho pi (bjt, pts) | yasmiñca → yasmiñ ca (pts) | dhammavinaye → dhamma-vinaye (pts) | samaṇopi → samaṇo pi (pts)ในธรรมวินัยที่มี อริยมรรคมีองค์ ๘ ย่อมมีสมณะที่ ๑ ย่อมมีสมณะที่ ๒ ย่อมมีสมณะที่ ๓ ย่อมมี สมณะที่ ๔
Imasmiṁ kho, subhadda, dhammavinaye ariyo aṭṭhaṅgiko maggo upalabbhati, idheva, subhadda, samaṇo, idha dutiyo samaṇo, idha tatiyo samaṇo, idha catuttho samaṇo, suññā parappavādā samaṇebhi aññehi.
aññehi → aññe (bj, pts1ed) | samaṇebhi aññehi → samaṇehi aññe (bj, pts) | aññehi → aññe (cck: pī.) | upalabbhati → Two lines here recur at Majjhima i. 63 and at Aṅguttara ii. 238. (pts note) | idheva → idhe va (bjt) | dhammavinaye → dhamma-vinaye (pts) | idheva → idh eva (pts)สุภัททะ ในธรรมวินัยนี้มีอริยมรรคมีองค์ ๘ สมณะที่ ๑ มีอยู่ในธรรม วินัยนี้เท่านั้น สมณะที่ ๒ มีอยู่ในธรรมวินัยนี้เท่านั้น สมณะที่ ๓ มีอยู่ในธรรมวินัยนี้ เท่านั้น สมณะที่ ๔ ก็มีอยู่ในธรรมวินัยนี้เท่านั้น ลัทธิอื่นว่างจากสมณะทั้งหลายผู้รู้ ทั่วถึง
Ime ca, subhadda, bhikkhū sammā vihareyyuṁ, asuñño loko arahantehi assāti.
assāti → assa (pts) | ca → ime (bj: kā) | ca → idheva (cck: ka.) | ca → Scdt idheva both here and below. See Sum. and Mil. 130. (pts note) | loko → Scdt lokehi. (pts note)สุภัททะ ถ้าภิกษุเหล่านี้เป็นอยู่โดยชอบ โลกจะไม่พึงว่างจากพระอรหันต์ ทั้งหลาย
Ekūnatiṁso vayasā subhadda, yaṁ pabbajiṁ kiṅkusalānuesī;
ekūnatiṁso → ekūnatiṁsa (sya-all) | ekūnatiṁsa → ekūnatiṁso (sya-all: sī.) | Ekūnatiṁso → K -sa (with -so in footnote). (pts note) pabbajiṁ → Sdt -ji. (pts note) | kiṅkusalānuesī → kiṁkusalānuesī (my, th, ms2005) | kiṅkusalānuesī → kiṁ kusalānuesī (bjt) | kiṅkusalānuesī → kiṁ-kusalānuesī (pts)สุภัททะ เราบวชขณะอายุ ๒๙ ปี แสวงหาว่าอะไร คือกุศล Vassāni paññāsa samādhikāni, yato ahaṁ pabbajito subhadda;
paññāsa samādhikāni → paññāsasamādhikāni (th)เราบวชมาได้ ๕๐ ปีกว่า ยังไม่มีแม้สมณะที่ ๑ ภายนอกธรรมวินัยนี้ Ñāyassa dhammassa padesavattī, ito bahiddhā samaṇopi natthi.
padesavattī → padesavatti (sya-all) | Ñāyassa → Sum. ñaṇassa. But see Aṅg. v. 184. (pts note) | padesavattī → padesa-vattī (pts) samaṇopi natthi dutiyopi → (pts) | natthi → ekūnatriṁśo vayasānuprāpetā (bj: mahāvastu); ekona triṁśatko vayasā subhadra yat prāvrajaṁ kiṁ kuśalaṁ gaveṣī, paṁcāśad varṣāṇi samādhikāni, yasmādahaṁ pravrajitaඃ subhadra, āryasya dharmasya, pradēśavartanī ito bahir vai śramaṇe’sti nānyaඃ (bj: avadānaśataka)ผู้อาจแสดงธรรมเป็นเครื่องนำออกจากทุกข์ได้
Dutiyopi samaṇo natthi.
natthi → pi n atthi dutiyo (pts)ไม่มีสมณะที่ ๒
Tatiyopi samaṇo natthi.
tatiyopi → pi (pts) | natthi → n atthi tatiyo (pts)ไม่มีสมณะที่ ๓
Catutthopi samaṇo natthi.
catutthopi → pi samaṇo n atthi catuttho pi (pts) | natthi → n atthi (pts)ไม่มีสมณะที่ ๔
Suññā parappavādā samaṇebhi aññehi.
samaṇebhi aññehi → samaṇehi aññe (bj, pts)ลัทธิอื่นว่างจากสมณะทั้งหลาย ผู้รู้ทั่วถึง
Ime ca, subhadda, bhikkhū sammā vihareyyuṁ, asuñño loko arahantehi assā”ti.
arahantehi assāti → arahantehīti (bj) | arahantehī”ti → asuññōloko, arahatetāhi assāti (bj: PTS, machasaṁ)สุภัททะ ถ้าภิกษุเหล่านี้เป็นอยู่โดยชอบ โลกจะไม่พึงว่างจากพระอรหันต์ ทั้งหลาย”
Evaṁ vutte, subhaddo paribbājako bhagavantaṁ etadavoca:
etadavoca → etad avoca (pts)เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้ สุภัททปริพาชกได้กราบทูลว่า
“abhikkantaṁ, bhante, abhikkantaṁ, bhante.“ข้าแต่ พระองค์ผู้เจริญ พระภาษิตของพระผู้มีพระภาคชัดเจนไพเราะยิ่งนัก ข้าแต่พระองค์ ผู้เจริญ พระภาษิตของพระผู้มีพระภาคชัดเจนไพเราะยิ่งนัก
Seyyathāpi, bhante, nikkujjitaṁ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṁ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṁ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṁ dhāreyya: ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti; evamevaṁ bhagavatā anekapariyāyena dhammo pakāsito.
dakkhantīti evamevaṁ → dakkhintīti evameva (bj, pts); dakkhanti evameva (sya-all) | seyyathāpi → seyyathā pi (bjt, pts) | telapajjotaṁ → telappajjotaṁ (th) | telapajjotaṁ → telappajotaṁ (pts) | dakkhantīti evamevaṁ → dakkhintīti evam eva (pts) | anekapariyāyena → aneka-pariyāyena (pts)พระผู้มีพระภาคทรง ประกาศธรรมแจ่มแจ้งโดยประการต่าง ๆ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิด ของที่ปิด บอกทางแก่ผู้หลงทาง หรือตามประทีปในที่มืดด้วยตั้งใจว่า ‘คนมีตาดีจัก เห็นรูปได้’
Esāhaṁ, bhante, bhagavantaṁ saraṇaṁ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca.
bhikkhusaṅghañca → bhikkhusaṁghañca (ms2005) | dhammañca bhikkhusaṅghañca → dhammañ ca bhikkhu-saṁghañ ca (pts)ข้าพระองค์นี้ขอถึงพระผู้มีพระภาค พร้อมทั้งพระธรรมและพระสงฆ์เป็น สรณะ
Labheyyāhaṁ, bhante, bhagavato santike pabbajjaṁ, labheyyaṁ upasampadan”ti.
labheyyāhaṁ → labheyyāmahaṁ (sya-all) | bhante → (pts) | Labheyyāhaṁ → Sc K insert bhante. (pts note) | labheyyaṁ → Sd -yāhaṁ. 3 Recurs D. i. 176; M. i. 391, 494; S. ii. 21, &c. (pts note) | upasampadanti → upasampadan ti (pts)และข้าพระองค์พึงได้การบรรพชา พึงได้การอุปสมบทในสำนักของพระผู้มี พระภาค”
“Yo kho, subhadda, aññatitthiyapubbo imasmiṁ dhammavinaye ākaṅkhati pabbajjaṁ, ākaṅkhati upasampadaṁ, so cattāro māse parivasati. Catunnaṁ māsānaṁ accayena āraddhacittā bhikkhū pabbājenti upasampādenti bhikkhubhāvāya.
aññatitthiyapubbo → añña-titthiya-pubbo (pts) | dhammavinaye → dhamma-vinaye (pts) | āraddhacittā → āraddha-cittā (pts) | bhikkhubhāvāya → bhikkhu-bhāvāya (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “สุภัททะ ผู้เคยเป็นอัญเดียรถีย์ ประสงค์จะบรรพชา ประสงค์จะอุปสมบทในธรรมวินัยนี้ ต้องอยู่ปริวาส ๔ เดือน หลังจาก ๔ เดือนล่วงไป เมื่อภิกษุพอใจก็จะให้บรรพชา จะให้อุปสมบทเป็นภิกษุได้ อนึ่ง ในเรื่องนี้เราคำนึงถึง
Api ca mettha puggalavemattatā viditā”ti.
api ca → apica (th) | mettha puggalavemattatā viditāti → m ettha puggala-vemattatā viditā ti (pts)ความแตกต่างระหว่างบุคคลด้วย”
“Sace, bhante, aññatitthiyapubbā imasmiṁ dhammavinaye ākaṅkhantā pabbajjaṁ ākaṅkhantā upasampadaṁ cattāro māse parivasanti, catunnaṁ māsānaṁ accayena āraddhacittā bhikkhū pabbājenti upasampādenti bhikkhubhāvāya. Ahaṁ cattāri vassāni parivasissāmi, catunnaṁ vassānaṁ accayena āraddhacittā bhikkhū pabbājentu upasampādentu bhikkhubhāvāyā”ti.
aññatitthiyapubbā → añña-titthiya-pubbā (pts) | dhammavinaye → dhamma-vinaye (pts) | āraddhacittā → āraddha-cittā (pts) | bhikkhubhāvāya → bhikkhu-bhāvāya (pts) | bhikkhubhāvāyāti → bhikkhu-bhāvāyāti (pts)สุภัททปริพาชกกราบทูลว่า “หากผู้ที่เคยเป็นอัญเดียรถีย์ประสงค์จะบรรพชา ประสงค์จะอุปสมบทในพระธรรมวินัยนี้จะต้องอยู่ปริวาส ๔ เดือน หลังจาก ๔ เดือน ล่วงไป เมื่อภิกษุพอใจก็จะให้บรรพชา จะให้อุปสมบทเป็นภิกษุได้ ข้าพระองค์จัก ขออยู่ปริวาส ๔ ปี หลังจาก ๔ ปีล่วงไป เมื่อภิกษุพอใจ ก็จงให้บรรพชา จงให้ อุปสมบทเป็นภิกษุเถิด”
Atha kho bhagavā āyasmantaṁ ānandaṁ āmantesi:
atha kho → athakho (th)ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาครับสั่งเรียกท่านพระอานนท์มาตรัสว่า
“tenahānanda, subhaddaṁ pabbājehī”ti.
pabbājehīti evaṁ bhanteti → pabbājethāti evambhanteti (bj) | pabbājehīti → paribbājakaṁ pabbājethāti (sya-all); pabbājethāti (pts) | tenahānanda → tena h ānanda (pts)“อานนท์ ถ้าเช่นนั้น เธอจงให้สุภัททะบวช”
“Evaṁ, bhante”ti kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi.
evaṁ bhanteti → evambhanteti (bjt) | bhanteti → bhante ti (pts)ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระดำรัสแล้ว ในขณะนั้น
Atha kho subhaddo paribbājako āyasmantaṁ ānandaṁ etadavoca:
atha kho → athakho (th) | etadavoca → etad avoca (pts)สุภัททปริพาชกจึง กล่าวกับท่านพระอานนท์ดังนี้ว่า
“lābhā vo, āvuso ānanda; suladdhaṁ vo, āvuso ānanda,
vo → te (sya-all)“ท่านพระอานนท์ เป็นลาภของท่าน ท่านได้ดีแล้ว
ye ettha satthu sammukhā antevāsikābhisekena abhisittā”ti.
satthu → satthārā (sya-all, km, pts1ed) | antevāsikābhisekena → antevāsābhisekena (bj) | satthu → satthārā (pts) | antevāsikābhisekena abhisittāti → antevāsābhisekena abhisittā ti (pts) | ye → yo (bj: PTS) | abhisittā’ti → abhisitte (bj: PTS) | satthu → satthārā (cck: syā.) | ye → Scdt yo. (pts note) | Satthārā → Scdt Satthari. (pts note) | abhisittā → Sc -to; Sd abhipitto. (pts note)ที่พระศาสดาทรงแต่งตั้งท่านโดยมอบหมายให้บรรพชาอันเตวาสิก ในที่เฉพาะพระ พักตร์”
Alattha kho subhaddo paribbājako bhagavato santike pabbajjaṁ, alattha upasampadaṁ.สุภัททปริพาชก ได้การบรรพชาได้การอุปสมบทในสำนักของพระผู้มีพระภาค แล้วแล
Acirūpasampanno kho panāyasmā subhaddo eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto viharanto nacirasseva—yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṁ pabbajanti—tadanuttaraṁ brahmacariyapariyosānaṁ diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsi.
acirūpasampanno → acirupasampanno (sya-all) | diṭṭheva → diṭṭhe va (th) | panāyasmā → pan āyasmā (pts) | nacirasseva yassatthāya → na cirass eva yass atthāya (pts) | sammadeva → sammad eva (pts) | tadanuttaraṁ brahmacariyapariyosānaṁ diṭṭheva → tad anuttaraṁ brahmacariya-pariyosānaṁ diṭṭhe va (pts)เมื่อท่านสุภัททะได้บรรพชาอุปสมบทแล้วไม่นาน หลีกออกไปอยู่ผู้เดียว ไม่ประมาทมีความเพียร อุทิศกายและใจอยู่ ไม่นานนักก็ทำให้แจ้งซึ่งประโยชน์ยอดเยี่ยม อันเป็นที่สุดแห่งพรหมจรรย์ที่เหล่ากุลบุตรผู้ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบ ต้องการด้วยปัญญาอันยิ่งเอง เข้าถึงอยู่ในปัจจุบันรู้ชัดว่า
“Khīṇā jāti, vusitaṁ brahmacariyaṁ, kataṁ karaṇīyaṁ, nāparaṁ itthattāyā”ti abbhaññāsi.‘ชาติสิ้นแล้ว อยู่จบ พรหมจรรย์แล้ว ทำกิจที่ควรทำเสร็จแล้ว ไม่มีกิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้อีกต่อไป’
Aññataro kho panāyasmā subhaddo arahataṁ ahosi.
panāyasmā → pana āyasmā (sya-all) | panāyasmā → pan āyasmā (pts)จึงเป็นอันว่าท่านสุภัททะได้เป็นพระอรหันต์องค์หนึ่งในบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลาย
So bhagavato pacchimo sakkhisāvako ahosīti.
so → so ca (bj) | ca → so (bj: machasaṁ) | ahosīti → ahosī ti (bjt) | sakkhisāvako → sakkhi-sāvako (pts)ท่านได้เป็นสักขิสาวก องค์สุดท้ายของพระผู้มีพระภาค
Pañcamo bhāṇavāro.
+ → tathāgatassa pacchimā vācā (bjt) | pañcamo bhāṇavāro → pañcamabhāṇavāraṁ samattaṁ (th) | pañcamo bhāṇavāro → hiraññavatiya-bhāṇavāraṁ niṭṭhitaṁ pañcamaṁ (pts)ภาณวารที่ ๕ จบ
35. Tathāgatapacchimavācāพระปัจฉิมวาจาของพระตถาคต
Atha kho bhagavā āyasmantaṁ ānandaṁ āmantesi:
āmantesi → āmanteti (bj) | atha kho → athakho (th)ต่อมา พระผู้มีพระภาครับสั่งเรียกท่านพระอานนท์มาตรัสว่า
“siyā kho panānanda, tumhākaṁ evamassa:
panānanda tumhākaṁ evamassa → pan ānanda tumhākam evam assa (pts)“อานนท์ บางทีพวกเธออาจจะคิดว่า
‘atītasatthukaṁ pāvacanaṁ, natthi no satthā’ti.
natthi → n atthi (pts) | satthāti → satthā ti (pts)‘ปาพจน์มีพระศาสดาล่วงลับไปแล้ว พวกเราไม่มีพระศาสดา’
Na kho panetaṁ, ānanda, evaṁ daṭṭhabbaṁ.
panetaṁ → pan etaṁ (pts)ข้อนี้พวกเธอไม่พึงเห็นอย่างนั้น
Yo vo, ānanda, mayā dhammo ca vinayo ca desito paññatto, so vo mamaccayena satthā.
vo → kho (bj) | + → ti (bjt) | mamaccayena → mam accayena (pts)ธรรมและวินัยที่เราแสดงแล้วบัญญัติแล้วแก่เธอ ทั้งหลาย หลังจากเราล่วงลับไป ก็จะเป็นศาสดาของเธอทั้งหลาย
Yathā kho panānanda, etarahi bhikkhū aññamaññaṁ āvusovādena samudācaranti, na kho mamaccayena evaṁ samudācaritabbaṁ.
kho → te (sya-all) | kho mamaccayena → vo mam accayena (pts) | panānanda → pan ānanda (pts) | āvusovādena → āvuso-vādena (pts)อานนท์ เมื่อเราล่วงลับไป ภิกษุไม่ควรเรียกกันและกันด้วยวาทะว่า ‘อาวุโส‘ เหมือนดังที่เรียกกันตอนนี้
Theratarena, ānanda, bhikkhunā navakataro bhikkhu nāmena vā gottena vā āvusovādena vā samudācaritabbo.
vā → Sdt om. (pts note) | āvusovādena → āvuso-vādena (pts)ภิกษุผู้แก่กว่าพึงเรียกภิกษุผู้อ่อนกว่า โดยชื่อหรือตระกูล โดยวาทะว่า ‘อาวุโส’ ก็ได้
Navakatarena bhikkhunā therataro bhikkhu ‘bhante’ti vā ‘āyasmā’ti vā samudācaritabbo.
bhanteti → bhante ti (pts) | āyasmāti → āyasmā ti (pts)ภิกษุผู้อ่อนกว่าพึงเรียกภิกษุผู้แก่กว่าว่า ‘ภันเต’ หรือ ‘อายัสมา’ ก็ได้
Ākaṅkhamāno, ānanda, saṅgho mamaccayena khuddānukhuddakāni sikkhāpadāni samūhanatu.
samūhanatu → samūhantu (pts) | samūhanatu → samūhattu (bj: PTS) | saṅgho → saṁgho (ms2005) | saṅgho mamaccayena → saṁgho mam accayena (pts)อานนท์ เมื่อเราล่วงลับไป ถ้าสงฆ์ปรารถนาจะถอนสิกขาบท เล็กน้อย เสียบ้างก็ถอนได้ อานนท์
Channassa, ānanda, bhikkhuno mamaccayena brahmadaṇḍo dātabbo”ti.
dātabboti → kātabbo ti (pts) | mamaccayena brahmadaṇḍo dātabboti → mam accayena brahma-daṇḍo kātabbo ti (pts)เมื่อเราล่วงลับไป สงฆ์พึงลงพรหมทัณฑ์แก่ ภิกษุฉันนะ”
“Katamo pana, bhante, brahmadaṇḍo”ti?
brahmadaṇḍoti → brahmadaṇḍo ti (bjt) | brahmadaṇḍoti → brahma-daṇḍo ti (pts)ท่านพระอานนท์ทูลถามว่า “พรหมทัณฑ์ เป็นอย่างไร พระพุทธเจ้าข้า”
“Channo, ānanda, bhikkhu yaṁ iccheyya, taṁ vadeyya.พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “อานนท์ ภิกษุฉันนะพึงพูดได้ตามต้องการ
So bhikkhūhi neva vattabbo, na ovaditabbo, na anusāsitabbo”ti.
neva → n eva (pts) | anusāsitabboti → anusāsitabbo ti (pts)แต่ภิกษุไม่พึงว่ากล่าวตักเตือนพร่ำสอนเธอ”
Atha kho bhagavā bhikkhū āmantesi:
kho → (pts) | āmantesi → Recurs Aṅg. ii. 79, 80. (pts note) | atha kho → athakho (th)ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาครับสั่งเรียกภิกษุทั้งหลายมาตรัสว่า
“siyā kho pana, bhikkhave, ekabhikkhussāpi kaṅkhā vā vimati vā buddhe vā dhamme vā saṅghe vā magge vā paṭipadāya vā, pucchatha, bhikkhave, mā pacchā vippaṭisārino ahuvattha:
ekabhikkhussāpi → ekabhikkhussapi (sya-all, pts) | vimati → SS vary between i and ī. (pts note) | saṅghe → saṁghe (ms2005, pts) | ekabhikkhussāpi → eka-bhikkhussa pi (pts)“ภิกษุ ทั้งหลาย ถ้าภิกษุแม้เพียงรูปเดียวพึงมีความสงสัยหรือความเคลือบแคลงในพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ มรรค หรือในปฏิปทา (ข้อปฏิบัติ) เธอทั้งหลายจงถามเถิด
‘sammukhībhūto no satthā ahosi, na mayaṁ sakkhimhā bhagavantaṁ sammukhā paṭipucchitun’”ti.
sakkhimhā → sakkhimha (bj, pts); sikkhimhā (sya-all) | sakkhimha → K -hā; Aṅg. nāsakkhimha (omitting mayaṁ). (pts note) | paṭipucchitunti → paṭipucchitu nti (my) | sammukhībhūto → sammukhī-bhūto (pts) | paṭipucchitunti → paṭipucchitun ti (pts)จะได้ไม่เสียใจในภายหลังว่า ‘พระศาสดายังอยู่ต่อหน้า เราไม่กล้าทูลถามในที่เฉพาะ พระพักตร์”
Evaṁ vutte, te bhikkhū tuṇhī ahesuṁ.เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้ ภิกษุเหล่านั้นได้นิ่งเงียบ
Dutiyampi kho bhagavā …pe…
dutiyampi → dutiyam pi (pts)แม้ครั้งที่ ๒ พระผู้มีพระภาครับสั่งเรียกภิกษุทั้งหลายตรัสว่า ฯลฯ
tatiyampi kho bhagavā bhikkhū āmantesi:
bhikkhū → bhikakhū (sya-all) | tatiyampi → tatiyam pi (pts)แม้ครั้งที่ ๓ พระผู้มีพระภาครับสั่งเรียกภิกษุทั้งหลายมาตรัสว่า
“siyā kho pana, bhikkhave, ekabhikkhussāpi kaṅkhā vā vimati vā buddhe vā dhamme vā saṅghe vā magge vā paṭipadāya vā, pucchatha, bhikkhave, mā pacchā vippaṭisārino ahuvattha:
ekabhikkhussāpi → ekabhikkhussapi (sya-all, pts) | saṅghe → saṁghe (ms2005, pts) | ekabhikkhussāpi → eka-bhikkhussa pi (pts)“ภิกษุทั้งหลาย ถ้าภิกษุแม้เพียงรูปเดียวพึงมีความสงสัยหรือความเคลือบแคลงในพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ มรรค หรือในปฏิปทา เธอทั้งหลายจงถามเถิด
‘sammukhībhūto no satthā ahosi, na mayaṁ sakkhimhā bhagavantaṁ sammukhā paṭipucchitun’”ti.
sakkhimhā → sikkhimhā (sya-all); sakkhimha (pts) | paṭipucchitunti → paṭipucchitu nti (my) | sammukhībhūto → sammukhī-bhūto (pts) | paṭipucchitunti → paṭipucchitun ti (pts)จะได้ไม่เสียใจในภายหลังว่า พระศาสดายังอยู่ต่อหน้า เราไม่กล้าทูลถามในที่เฉพาะพระพักตร์”
Tatiyampi kho te bhikkhū tuṇhī ahesuṁ.
tatiyampi → tatiyam pi (pts)แม้ครั้งที่ ๓ ภิกษุเหล่านั้นได้นิ่งเงียบ
Atha kho bhagavā bhikkhū āmantesi:
atha kho → athakho (th)ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาครับสั่งเรียกภิกษุทั้งหลายมาตรัสว่า
“siyā kho pana, bhikkhave, satthugāravenapi na puccheyyātha. Sahāyakopi, bhikkhave, sahāyakassa ārocetū”ti.
pi → So all MSS. and K and Aṅg. (pts note) | pi → Scdt omit; K Sum and Aṅg. have it. (pts note) | satthugāravenapi → satthugāravenāpi (bjt) | sahāyakopi → sahāyako pi (bjt, pts) | satthugāravenapi → satthu gāravenapi (th) | satthugāravenapi → satthu-gāravena pi (pts)“ภิกษุทั้งหลาย ถ้าเธอทั้งหลายไม่กล้าถามเพราะความเคารพในศาสดา ก็ขอให้ภิกษุผู้เป็นเพื่อนบอก (ความสงสัย) แก่ภิกษุผู้เป็นเพื่อนให้(ถาม) ก็ได้
Evaṁ vutte, te bhikkhū tuṇhī ahesuṁ.เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้ ภิกษุเหล่านั้นได้นิ่งเงียบ
Atha kho āyasmā ānando bhagavantaṁ etadavoca:
atha kho → athakho (th) | etadavoca → etad avoca (pts)ท่านพระอานนท์ได้กราบทูลว่า
“acchariyaṁ, bhante, abbhutaṁ, bhante, evaṁ pasanno ahaṁ, bhante, imasmiṁ bhikkhusaṅghe, ‘natthi ekabhikkhussāpi kaṅkhā vā vimati vā buddhe vā dhamme vā saṅghe vā magge vā paṭipadāya vā’”ti.
natthi → natthi imasmiṁ bhikkhusaṅghe (sya-all) | abbhutaṁ → K abbhūtaṁ. (pts note) | eka-bhikkhussa → K n'; atthi imasmiṁ bhikkhu-saṁghe eka-bhikkhussāpi. Aṅg. also adds im- bh-. (pts note) | vā → Scdt omit magge vā. (pts note) | bhikkhusaṅghe → bhikkhusaṁghe (ms2005) | saṅghe → saṁghe (ms2005, pts) | bhikkhusaṅghe natthi ekabhikkhussāpi → bhikkhu-saṁghe n atthi eka-bhikkhussa pi (pts) | vāti → vā ti (pts)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ น่าอัศจรรย์จริง ไม่เคย ปรากฏ ข้าพระองค์เลื่อมใสในภิกษุสงฆ์อย่างนี้ว่า แม้ภิกษุเพียงรูปเดียวก็ไม่มี ความสงสัยหรือความเคลือบแคลงในพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ มรรค หรือใน ปฏิปทา”
“Pasādā kho tvaṁ, ānanda, vadesi, ñāṇameva hettha, ānanda, tathāgatassa. Natthi imasmiṁ bhikkhusaṅghe ekabhikkhussāpi kaṅkhā vā vimati vā buddhe vā dhamme vā saṅghe vā magge vā paṭipadāya vā.
bhikkhusaṅghe → bhikkhusaṁghe (ms2005) | saṅghe → saṁghe (ms2005, pts) | ñāṇameva hettha → ñāṇam eva h ettha (pts) | natthi → n atthi (pts) | bhikkhusaṅghe ekabhikkhussāpi → bhikkhusaṁghe n atthi eka-bhikkhussa pi (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “อานนท์ เธอกล่าวเพราะความเลื่อมใส แต่ตถาคตมี ญาณหยั่งรู้ในเรื่องนี้ดีว่า ในภิกษุสงฆ์นั้น แม้ภิกษุเพียงรูปเดียวก็ไม่มีความสงสัย หรือความเคลือบแคลงในพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ มรรค หรือในปฏิปทา ในจำนวนภิกษุ ๕๐๐ รูป
Imesañhi, ānanda, pañcannaṁ bhikkhusatānaṁ yo pacchimako bhikkhu, so sotāpanno avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo”ti.
sambodhiparāyaṇoti atha kho → sambodhiparāyanoti athakho (sya-all) | sambodhiparāyaṇoti → sambodhiparāyano ti (pts) | imesañhi → imesaṁ hi (bjt, th, pts) | bhikkhusatānaṁ → bhikkhu-satānaṁ (pts) | avinipātadhammo → avinipāta-dhammo (pts) | sambodhiparāyaṇoti → sambodhi-parāyano ti (pts)ภิกษุผู้มีคุณธรรมขั้นต่ำสุด เป็นพระโสดาบัน ไม่มีทาง ตกต่ำ มีความแน่นอนที่จะสำเร็จสัมโพธิในวันข้างหน้า
Atha kho bhagavā bhikkhū āmantesi:
atha kho → athakho (th)ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาครับสั่งเรียกภิกษุทั้งหลายมาตรัสว่า
“handa dāni, bhikkhave, āmantayāmi vo,
handa dāni → handadāni (bjt, th)“ภิกษุ ทั้งหลาย บัดนี้เราขอเตือนเธอทั้งหลาย
vayadhammā saṅkhārā appamādena sampādethā”ti.
saṅkhārā → saṁkhārā (pts)สังขารทั้งหลายมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา เธอทั้งหลายจงทำหน้าที่ให้สำเร็จด้วยความไม่ประมาทเถิด”
Ayaṁ tathāgatassa pacchimā vācā.
vācā → vācā bhagavato parinibbānaṁ (bj) | vācā → sabbatthikavādīnaṁ, masahāparinibbānasutte, evaṁ, dissate:
atha bhagavānuttarāsaṁgataඃ suvarṇavarṇaṁ bāhuṁ nissārya tān bhikṣunavocat: tathāgatasya darśanaṁ loke kadācideva bhavati yathā udumbarapuṣpaṁ kadācideva prādurbhavati aruṇavarṇa- bāhuṁ nissāyya buddhaඃ prādukarot adbhūtaṁ nimittama āgantukā saṁskārāඃ anityā utpadya vinaśyanti mā pramādethāඃ iti tasmād bhikṣavaඃ apramādena sampādayata. nāhaṁ prāmadam tena samyaksambuddhaඃ asaṁkhyeyaguṇo jātaඃ. vyayadharmāඃ saṁskārāඃ apramādena sampādethāඃ iyasmati tathāgatasya paścimā vāk (bj note)นี้เป็นพระปัจฉิมวาจา ของพระตถาคต
36. Parinibbutakathāเรื่องพุทธปรินิพพาน
Atha kho bhagavā paṭhamaṁ jhānaṁ samāpajji, paṭhamajjhānā vuṭṭhahitvā dutiyaṁ jhānaṁ samāpajji, dutiyajjhānā vuṭṭhahitvā tatiyaṁ jhānaṁ samāpajji, tatiyajjhānā vuṭṭhahitvā catutthaṁ jhānaṁ samāpajji, catutthajjhānā vuṭṭhahitvā ākāsānañcāyatanaṁ samāpajji, ākāsānañcāyatanasamāpattiyā vuṭṭhahitvā viññāṇañcāyatanaṁ samāpajji, viññāṇañcāyatanasamāpattiyā vuṭṭhahitvā ākiñcaññāyatanaṁ samāpajji, ākiñcaññāyatanasamāpattiyā vuṭṭhahitvā nevasaññānāsaññāyatanaṁ samāpajji, nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā vuṭṭhahitvā saññāvedayitanirodhaṁ samāpajji.
paṭhamaṁ jhānaṁ → paṭhamajjhānaṁ (sya-all, pts) | dutiyaṁ jhānaṁ → dutiyajjhānaṁ (sya-all, pts) | tatiyaṁ jhānaṁ → tatiyajjhānaṁ (sya-all, pts) | catutthaṁ jhānaṁ → catutthajjhānaṁ (sya-all, pts) | samāpajji → Comp. Ang. iv. 410-448 on these 9 anupubba-vihāras. (pts note) | atha kho → athakho (th) | ākāsānañcāyatanasamāpattiyā → ākāsānañcāyatana samāpattiyā (pts) | viññāṇañcāyatanasamāpattiyā → viññāṇañcāyatana-samāpattiyā (pts) | ākiñcaññāyatanasamāpattiyā → ākiñcaññāyatana-samāpattiyā (pts) | nevasaññānāsaññāyatanaṁ → neva-saññā nāsaññāyatanaṁ (pts) | nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā → neva-saññā nāsaññāyatana-samāpattiyā (pts) | saññāvedayitanirodhaṁ → saññā-vedayita-nirodhaṁ (pts)ต่อจากนั้น พระผู้มีพระภาคทรงเข้าปฐมฌาน ออกจากปฐมฌาน ทรงเข้าทุติยฌาน ออกจากทุติยฌาน ทรงเข้าตติยฌาน ออกจากตติยฌาน ทรงเข้า จตุตถฌาน ออกจากจตุตถฌาน ทรงเข้าอากาสานัญจายตนสมาบัติ ออกจาก อากาสานัญจายตนสมาบัติ ทรงเข้าวิญญาณัญจายตนสมาบัติ ออกจากวิญญาณัญ จายตนสมาบัติ ทรงเข้าอากิญจัญญายตนสมาบัติ ออกจากอากิญจัญญายตนสมาบัติ ทรงเข้าเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ ออกจากเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ ทรงเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธ
Atha kho āyasmā ānando āyasmantaṁ anuruddhaṁ etadavoca:
atha kho → athakho (th) | etadavoca → etad avoca (pts)ขณะนั้น ท่านพระอานนท์เรียนถามท่านพระอนุรุทธะดังนี้ว่า
“parinibbuto, bhante anuruddha, bhagavā”ti.
bhagavāti nāvuso → bhagavā ti na āvuso (pts)“ท่านอนุรุทธะ ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคปรินิพพานแล้วหรือ”
“Nāvuso ānanda, bhagavā parinibbuto, saññāvedayitanirodhaṁ samāpanno”ti.
nāvuso → na āvuso (bj) | saññāvedayitanirodhaṁ samāpannoti → saññā-vedayita-nirodhaṁ samāpanno ti (pts)ท่านพระอนุรุทธะตอบว่า “ท่านอานนท์ผู้มีอายุ พระผู้มีพระภาคยังไม่ ปรินิพพาน ทรงเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธอยู่”
Atha kho bhagavā saññāvedayitanirodhasamāpattiyā vuṭṭhahitvā nevasaññānāsaññāyatanaṁ samāpajji, nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā vuṭṭhahitvā ākiñcaññāyatanaṁ samāpajji, ākiñcaññāyatanasamāpattiyā vuṭṭhahitvā viññāṇañcāyatanaṁ samāpajji, viññāṇañcāyatanasamāpattiyā vuṭṭhahitvā ākāsānañcāyatanaṁ samāpajji, ākāsānañcāyatanasamāpattiyā vuṭṭhahitvā catutthaṁ jhānaṁ samāpajji, catutthajjhānā vuṭṭhahitvā tatiyaṁ jhānaṁ samāpajji, tatiyajjhānā vuṭṭhahitvā dutiyaṁ jhānaṁ samāpajji, dutiyajjhānā vuṭṭhahitvā paṭhamaṁ jhānaṁ samāpajji, paṭhamajjhānā vuṭṭhahitvā dutiyaṁ jhānaṁ samāpajji, dutiyajjhānā vuṭṭhahitvā tatiyaṁ jhānaṁ samāpajji, tatiyajjhānā vuṭṭhahitvā catutthaṁ jhānaṁ samāpajji, catutthajjhānā vuṭṭhahitvā samanantarā bhagavā parinibbāyi.
catutthajjhānā → catutthā jhānā (sya-all) | tatiyajjhānā → tatiyā jhānā (sya-all) | dutiyajjhānā → dutiyā jhānā (sya-all) | paṭhamajjhānā → paṭhamā jhānā (sya-all) | saññāvedayitanirodhasamāpattiyā → saññāvedayitanirodhasampattiyā (pts) | catutthaṁ jhānaṁ → catutthajjhānaṁ (pts) | tatiyaṁ jhānaṁ → tatiyajjhānaṁ (pts) | dutiyaṁ jhānaṁ → dutiyajjhānaṁ (pts) | paṭhamaṁ jhānaṁ → paṭhamajjhānaṁ (pts) | atha kho → athakho (th) | nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā → nevasaññānāsaññāyatana samāpattiyā (th) | saññāvedayitanirodhasamāpattiyā → saññā-vedayita-nirodha-sampattiyā (pts) | nevasaññānāsaññāyatanaṁ → neva-saññā nāsaññāyatanaṁ (pts) | nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā → neva-saññā nāsaññāyatana-samāpattiyā (pts) | ākiñcaññāyatanasamāpattiyā → ākiñcaññāyatana-samāpattiyā (pts) | viññāṇañcāyatanasamāpattiyā → viññāṇañcāyatana-samāpattiyā (pts) | ākāsānañcāyatanasamāpattiyā → ākāsānañcāyatana-samāpattiyā (pts)ต่อจากนั้น พระผู้มีพระภาคออกจากสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติ ทรงเข้า เนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ ออกจากเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ ทรงเข้า อากิญจัญญายตนสมาบัติ ออกจากอากิญจัญญายตนสมาบัติ ทรงเข้าวิญญาณัญ จายตนสมาบัติ ออกจากวิญญาณัญจายตนสมาบัติ ทรงเข้าอากาสานัญจายตน สมาบัติ ออกจากอากาสานัญจายตนสมาบัติ ทรงเข้าจตุตถฌาน ออกจาก จตุตถฌาน ทรงเข้าตติยฌาน ออกจากตติยฌาน ทรงเข้าทุติยฌาน ออกจาก ทุติยฌาน ทรงเข้าปฐมฌาน ออกจากปฐมฌาน ทรงเข้าทุติยฌาน ออกจาก ทุติยฌาน ทรงเข้าตติยฌาน ออกจากตติยฌาน ทรงเข้าจตุตถฌาน ออกจาก จตุตถฌานแล้วได้เสด็จดับขันธปรินิพพานในลำดับถัดมา
Parinibbute bhagavati saha parinibbānā mahābhūmicālo ahosi bhiṁsanako salomahaṁso. Devadundubhiyo ca phaliṁsu.
salomahaṁso devadundubhiyo → lomahaṁso devadundabhiyo (sya-all) | salomahaṁso → lomahaṁso (pts) | mahābhūmicālo → mahā bhūmi-cālo (pts) | salomahaṁso devadundubhiyo → lomahaṁso deva-dundubhiyo (pts)เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จดับขันธปรินิพพานแล้ว ได้เกิดแผ่นดินไหว อย่างรุนแรงน่ากลัว ขนพองสยองเกล้า ทั้งกลองทิพย์ก็ดังกึกก้องขึ้นพร้อมกับการ เสด็จดับขันธปรินิพพาน
Parinibbute bhagavati saha parinibbānā brahmāsahampati imaṁ gāthaṁ abhāsi:
brahmāsahampati → brahmā sahampati (bjt, th, pts)เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จดับขันธปรินิพพาน ท้าวสหัมบดีพรหมกล่าวคาถานี้ ขึ้นพร้อมกับการเสด็จดับขันธปรินิพพานว่า
“Sabbeva nikkhipissanti, bhūtā loke samussayaṁ;
va → Scdt om. va. (pts note) | sabbeva → sabbe va (th, pts) samussayaṁ → cakkhumā loke antarahito ti (bj: machasaṁ)“สรรพสัตว์จะต้องทอดทิ้ง ร่างกายไว้ในโลก Yattha etādiso satthā, loke appaṭipuggalo;
yattha → yathā (bj, pts)พระศาสดา ผู้หาใครเปรียบเทียบไม่ได้ในโลก Tathāgato balappatto, sambuddho parinibbuto”ti.
parinibbutoti → parinibbuto ti (pts)ผู้เข้าถึงสภาวะตามความเป็นจริง ผู้บรรลุพลธรรม ผู้ตรัสรู้เองโดยชอบเช่นนี้ ก็ยังปรินิพพาน”
Parinibbute bhagavati saha parinibbānā sakko devānamindo imaṁ gāthaṁ abhāsi:
devānamindo → devānam indo (pts)เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จดับขันธปรินิพพาน ท้าวสักกะจอมเทพ กล่าวคาถานี้ขึ้นพร้อมกับการเสด็จดับขันธปรินิพพานว่า
“Aniccā vata saṅkhārā, uppādavayadhammino;
saṅkhārā → saṁkhārā (pts) uppādavayadhammino → uppāda-vaya-dhammino (pts)“สังขารทั้งหลายไม่เที่ยงหนอ มีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา Uppajjitvā nirujjhanti, tesaṁ vūpasamo sukho”ti.
vūpasamo sukhoti → vupasamo sukho ti (pts)เกิดขึ้นแล้วย่อมดับไป ความสงบแห่งสังขารเหล่านั้นเป็นความสุข”
Parinibbute bhagavati saha parinibbānā āyasmā anuruddho imā gāthāyo abhāsi:
gāthāyo → gāthā (th)เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จดับขันธปรินิพพานแล้ว ท่านพระอนุรุทธะ กล่าวคาถาเหล่านี้ขึ้นพร้อมกับการเสด็จดับขันธปรินิพพานว่า
“Nāhu assāsapassāso, ṭhitacittassa tādino;
assāsapassāso → assāsa-passāso (pts) ṭhitacittassa → ṭhita-cittassa (pts)“ลมหายใจเข้า ลมหายใจออก ของพระผู้มีพระภาคผู้มีพระทัยมั่นคง ผู้คงที่ ไม่มีแล้ว Anejo santimārabbha, yaṁ kālamakarī muni.
anejo → anejjo (th) | santimārabbha → santim ārabbha (pts) kālamakarī muni → kālam akarī munī (pts)พระมุนีผู้ไม่หวั่นไหว ทรงมุ่งใฝ่สันติ ปรินิพพานเสียแล้วAsallīnena cittena, vedanaṁ ajjhavāsayi;
ajjhavāsayi → ajjhavāsayī (bj) | vedanaṁ → Sd vedhanaṁ. (pts note)พระองค์ผู้มีพระทัยไม่หดหู่ ทรงอดกลั้นเวทนาได้ Pajjotasseva nibbānaṁ, vimokkho cetaso ahū”ti.
pajjotasseva → pajjotass eva (pts) ahū”ti → asaṁlīnena kāyena vedanāmadhivāsayan pradyotasyeva vīmokṣastasya cetasaඃ (bj: madhyamikāvānti) | ahūti → Thera-Gathā 905, 6. (pts note) | vimokkho → vimokho (pts)มีพระทัยหลุดพ้นแล้ว ดุจดวงประทีปที่เคยโชติช่วงดับไปฉะนั้น”
Parinibbute bhagavati saha parinibbānā āyasmā ānando imaṁ gāthaṁ abhāsi:เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จดับขันธปรินิพพานแล้ว ท่านพระอานนท์ กล่าวคาถานี้ขึ้นพร้อมกับการเสด็จดับขันธปรินิพพานว่า
“Tadāsi yaṁ bhiṁsanakaṁ, tadāsi lomahaṁsanaṁ;
tadāsi → tadā si (pts) tadāsi lomahaṁsanaṁ → tadā si loma-haṁsanaṁ (pts)“เมื่อพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ผู้มีพระอาการอันล้ำเลิศทุกอย่าง Sabbākāravarūpete, sambuddhe parinibbute”ti.
sabbākāravarūpete → sabbākāra varūpete (pts) ti → Thera-Gathā 1046. (pts note) | parinibbuteti → parinibbute ti (pts)ปรินิพพานแล้ว ได้เกิดเหตุอัศจรรย์น่ากลัว ขนพองสยองเกล้า”
Parinibbute bhagavati ye te tattha bhikkhū avītarāgā appekacce bāhā paggayha kandanti, chinnapātaṁ papatanti, āvaṭṭanti vivaṭṭanti, “atikhippaṁ bhagavā parinibbuto, atikhippaṁ sugato parinibbuto, atikhippaṁ cakkhuṁ loke antarahito”ti.
papatanti → patanti (bj) | antarahitoti → antarahitanti (bj, pts) | te tattha → tettha (sya-all) | chinnapātaṁ → chinnapādaṁ viya (sya-all); chinnapapātaṁ (pts) | cakkhuṁ → cakkhumā (sya-all) | tettha → tattha ye te (sya-all: sī.) | chinna-papātaṁ → K chinnapātaṁ viya. (pts note) | āvaṭṭanti → Sdt āvaṭṭanti, here and onwards, in 5.12 -enti; Sc -enti. (pts note) | vivaṭṭanti → Sdt vivaṭṭanti, here and onwards. Sc -enti (Sd enti corrected to anti). (pts note) | cakkhuṁ → cakkhu (bjt) | avītarāgā appekacce → avīta-rāgā app ekacce (pts) | antarahitoti → antarahitan ti (pts)เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จดับขันธปรินิพพานแล้ว บรรดาภิกษุเหล่านั้น พวกที่ยังมีราคะ พากันประคองแขนคร่ำครวญ ล้มกลิ้งเกลือกไปมา เหมือนคน เท้าขาด เพ้อรำพันว่า “พระผู้มีพระภาคด่วนปรินิพพาน พระสุคตด่วนปรินิพพานเสีย จักษุของโลกด่วนอันตรธานไปแล้ว”
Ye pana te bhikkhū vītarāgā, te satā sampajānā adhivāsenti:
vītarāgā → vīta-rāgā (pts)ส่วนภิกษุผู้ไม่มีราคะ มีสติสัมปชัญญะ ก็อดกลั้น ได้ว่า
“aniccā saṅkhārā, taṁ kutettha labbhā”ti.
aniccā → aniccā vata (sya-all) | saṅkhārā → saṁkhārā (pts) | kutettha labbhāti → kut ettha labbhā ti (pts)“สังขารทั้งหลายไม่เที่ยงหนอ เหล่าสัตว์จะพึงหาได้อะไรจากที่ไหนในสังขารนี้”
Atha kho āyasmā anuruddho bhikkhū āmantesi:
atha kho → athakho (th)ครั้งนั้น ท่านพระอนุรุทธะเตือนภิกษุทั้งหลายว่า
“alaṁ, āvuso, mā socittha mā paridevittha.“อย่าเลย ผู้มีอายุ ทั้งหลาย ท่านทั้งหลายอย่าเศร้าโศก
Nanu etaṁ, āvuso, bhagavatā paṭikacceva akkhātaṁ:
paṭikacceva → paṭigacceva (bj, pts) | nanu → na nu (th, pts) | paṭikacceva → paṭigacc eva (pts)อย่าคร่ำครวญเลย เรื่องนี้พระผู้มีพระภาคเคย ตรัสสอนไว้มิใช่หรือว่า
‘sabbeheva piyehi manāpehi nānābhāvo vinābhāvo aññathābhāvo’.
sabbeheva → sabbeh eva (pts) | nānābhāvo vinābhāvo → nānā-bhāvo vinā-bhāvo (pts)ความพลัดพราก ความทอดทิ้ง ความแปรเปลี่ยนเป็นอย่าง อื่นจากของรักของชอบใจทุกอย่างจะต้องมี
Taṁ kutettha, āvuso, labbhā. ‘Yaṁ taṁ jātaṁ bhūtaṁ saṅkhataṁ palokadhammaṁ, taṁ vata mā palujjī’ti, netaṁ ṭhānaṁ vijjati.
yaṁ taṁ → yantaṁ (bjt, th) | kutettha → kut ettha (pts) | yaṁ → yan (pts) | saṅkhataṁ palokadhammaṁ → saṁkhataṁ paloka-dhammaṁ (pts) | netaṁ → n etaṁ (pts)ฉะนั้น จะพึงหาได้อะไรจากที่ไหนใน สังขารนี้ สิ่งที่เกิดขึ้น มีขึ้น ถูกปัจจัยปรุงแต่งล้วนแตกสลายเป็นธรรมดา เป็นไป ไม่ได้ที่จะปรารถนาว่า ‘ขอสิ่งนั้นอย่าเสื่อมสลายไปเลย’
Devatā, āvuso, ujjhāyantī”ti.
ujjhāyantīti → St vijjhāyantīti. 2 See 5. 12. (pts note)ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย พวกเทวดากำลังตำหนิอยู่”
“Kathaṁbhūtā pana, bhante, āyasmā anuruddho devatā manasi karotī”ti?
bhante, āyasmā anuruddho devatā manasi karotī”ti → bhante anuruddha devatā manasi karoti (bj); bhante anuruddha devatā manasikarontīti (sya-all, km, mr) | āyasmā anuruddho → anuruddha (bj, sya-all) | karotīti → karoti (bj) | manasi karotīti → manasikarontīti (sya-all) | karotī’’ti → bhante anuruddha devatā manasi karontīti (cck: syā. ka.) | kathaṁbhūtā → kathambhūtā (bjt) | kathaṁbhūtā → kathaṁ-bhūtā (pts) | manasi karotīti → manasikarotīti (pts)ท่านพระอานนท์ถามว่า “ท่านอนุรุทธะ พวกเทวดาเป็นอย่างไร ทำใจได้หรือ”
“Santāvuso ānanda, devatā ākāse pathavīsaññiniyo kese pakiriya kandanti, bāhā paggayha kandanti, chinnapātaṁ papatanti, āvaṭṭanti, vivaṭṭanti:
pathavīsaññiniyo → paṭhavisaññiniyo (bj, pts); paṭhavīsaññiniyo (sya-all) | papatanti → patanti (bj) | chinnapātaṁ → chinnapādaṁ viya (sya-all); chinnapapātaṁ (pts) | santāvuso → sant āvuso (pts) | pathavīsaññiniyo → paṭhavi-saññiniyo (pts)ท่านพระอนุรุทธะตอบว่า “ท่านอานนท์ มีเทวดาบางพวกเป็นผู้กำหนดแผ่นดิน ขึ้นบนอากาศ สยายผม ประคองแขน ร้องไห้คร่ำครวญ ล้มกลิ้งเกลือกไปมา เหมือนคนเท้าขาด เพ้อรำพันว่า
‘atikhippaṁ bhagavā parinibbuto, atikhippaṁ sugato parinibbuto, atikhippaṁ cakkhuṁ loke antarahito’ti.
antarahitoti → antarahitanti (bj) | cakkhuṁ → cakkhumā (sya-all) | cakkhuṁ → cakkhu (bjt) | antarahitoti → antarahitan ti (pts)“พระผู้มีพระภาคด่วนปรินิพพาน พระสุคต ด่วนปรินิพพานเสีย จักษุของโลกด่วนอันตรธานไปแล้ว”
Santāvuso ānanda, devatā pathaviyā pathavīsaññiniyo kese pakiriya kandanti, bāhā paggayha kandanti, chinnapātaṁ papatanti, āvaṭṭanti, vivaṭṭanti:
pathaviyā pathavīsaññiniyo → paṭhaviyā paṭhavisaññiniyo (bj, pts); paṭhaviyā paṭhavīsaññiniyo (sya-all) | chinnapātaṁ → chinnapapātaṁ (pts) | chinna-papātaṁ → K pātaṁ viya. (pts note) | santāvuso ānanda → sant āvuso ānando (pts) | pathaviyā pathavīsaññiniyo → paṭhaviyā paṭhavi-saññiniyo (pts)มีเทวดาบางพวกเป็นผู้กำหนดแผ่นดินขึ้นบนแผ่นดิน สยายผม ประคองแขน
‘atikhippaṁ bhagavā parinibbuto, atikhippaṁ sugato parinibbuto, atikhippaṁ cakkhuṁ loke antarahito’ti.
antarahitoti → antarahitan ti (pts)ร้องไห้คร่ำครวญ ล้มกลิ้งเกลือกไปมาเหมือนคนเท้าขาด ฯลฯ”
Yā pana tā devatā vītarāgā, tā satā sampajānā adhivāsenti:
tā → (sya-all, pts) | vītarāgā → vīta-rāgā (pts) | adhivāsenti → adhivā senti (pts)ส่วนเทวดาที่ไม่มีราคะ มีสติสัมปชัญญะก็อดกลั้นได้ว่า
‘aniccā saṅkhārā, taṁ kutettha labbhā’”ti.
saṅkhārā → saṁkhārā (pts) | kutettha labbhāti → kut ettha labbhā ti (pts)“สังขารทั้งหลายไม่ เที่ยงหนอ เหล่าสัตว์จะพึงหาได้อะไรจากที่ไหนในสังขารนี้”
Atha kho āyasmā ca anuruddho āyasmā ca ānando taṁ rattāvasesaṁ dhammiyā kathāya vītināmesuṁ.
atha kho → athakho (th)ท่านพระอนุรุทธะกับท่านพระอานนท์ให้เวลาผ่านไปด้วยการแสดงธรรมีกถา ตลอดคืนยันรุ่ง
Atha kho āyasmā anuruddho āyasmantaṁ ānandaṁ āmantesi:
atha kho → athakho (th)ต่อมา ท่านพระอนุรุทธะสั่งท่านพระอานนท์ว่า
“gacchāvuso ānanda, kusināraṁ pavisitvā kosinārakānaṁ mallānaṁ ārocehi:
kusināraṁ → kusināraṁ kusināraṁ (bj) | gacchāvuso → gaccha āvuso (sya-all) | gacchāvuso → gacch āvuso (pts)“ไปเถิด อานนท์ผู้มี อายุ ท่านจงเข้าไปยังกรุงกุสินารา แจ้งแก่เจ้ามัลละทั้งหลายผู้ครองกรุงกุสินาราว่า
‘parinibbuto, vāseṭṭhā, bhagavā,
vāseṭṭhā → vāsiṭṭhā (bj, sya-all)‘วาเสฏฐะทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคปรินิพพานแล้ว
yassadāni kālaṁ maññathā’”ti.
yassadāni → yassa dāni (pts)ขอท่านทั้งหลายจงกำหนดเวลา ที่สมควร ณ บัดนี้เถิด”
“Evaṁ, bhante”ti kho āyasmā ānando āyasmato anuruddhassa paṭissutvā pubbaṇhasamayaṁ nivāsetvā pattacīvaramādāya attadutiyo kusināraṁ pāvisi.
pattacīvaramādāya attadutiyo → pattacīvaraṁ ādāya adutiyo (sya-all) | ānando → ānanda (pts) | evaṁ bhanteti → evambhanteti (bjt) | bhanteti → bhante ti (pts) | pubbaṇhasamayaṁ → pubbaṇha-samayaṁ (pts) | pattacīvaramādāya attadutiyo → patta-cīvaraṁ ādāya atta-dutiyo (pts)ท่านพระอานนท์รับคำแล้ว ตอนเช้าจึงครองอันตรวาสกถือ บาตรและจีวรเข้าไปยังกรุงกุสินาราเพียงผู้เดียว
Tena kho pana samayena kosinārakā mallā sandhāgāre sannipatitā honti teneva karaṇīyena.
sandhāgāre → santhāgāre (bj, pts); saṇṭhāgāre (sya-all) | teneva → kena (sya-all) | kena → teneva (sya-all: sī.) | teneva → ten eva (pts)ขณะนั้น พวกเจ้ามัลละผู้ครองกรุงกุสินารากำลังประชุมกันอยู่ที่สัณฐาคารเกี่ยว กับเรื่องปรินิพพาน
Atha kho āyasmā ānando yena kosinārakānaṁ mallānaṁ sandhāgāraṁ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā kosinārakānaṁ mallānaṁ ārocesi:
sandhāgāraṁ → santhāgāraṁ (bj); saṇṭhāgāraṁ (sya-all) | sandhāgāraṁ tenupasaṅkami → santhāgāraṁ ten upasaṁkami (pts) | atha kho → athakho (th) | sandhāgāraṁ tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → santhāgāraṁ ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts)ท่านพระอานนท์เข้าไปที่สัณฐาคารของพวกเจ้ามัลละแล้วถวาย พระพรว่า
“parinibbuto, vāseṭṭhā, bhagavā,
vāseṭṭhā → vāsiṭṭhā (bj, sya-all)“วาเสฏฐะทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคปรินิพพานแล้ว
yassadāni kālaṁ maññathā”ti.
yassadāni → yassa dāni (pts)ขอท่านทั้งหลาย จงกำหนดเวลาที่สมควร ณ บัดนี้เถิด”
Idamāyasmato ānandassa vacanaṁ sutvā mallā ca mallaputtā ca mallasuṇisā ca mallapajāpatiyo ca aghāvino dummanā cetodukkhasamappitā appekacce kese pakiriya kandanti, bāhā paggayha kandanti, chinnapātaṁ papatanti, āvaṭṭanti, vivaṭṭanti:
papatanti → patanti (bj) | vacanaṁ → (sya-all, pts) | chinnapātaṁ → chinnapādaṁ viya (sya-all); chinnapapātam (pts) | Malla-suṇisā → Scdt suni-. (pts note) | chinna-papātam → K pātaṁ viya. See v. 21. (pts note) | cetodukkhasamappitā → ceto dukkhasamappitā (bjt) | idamāyasmato → idam āyasmato (pts) | mallaputtā → malla-puttā (pts) | mallapajāpatiyo → malla-pajāpatiyo (pts) | cetodukkhasamappitā appekacce → ceto-dukkha-samappitā app ekacce (pts)พวกเจ้ามัลละ โอรส สุณิสา และปชาบดีของพวกเจ้ามัลละ พอได้สดับ ข่าว(จาก)ท่านพระอานนท์อย่างนี้แล้ว ทรงโศกเสียพระทัย เปี่ยมไปด้วยโทมนัส บางพวกสยายพระเกศา ทรงประคองพระพาหา ทรงกันแสงคร่ำครวญ ล้มกลิ้งเกลือก ไปมา เหมือนคนเท้าขาด ทรงเพ้อรำพันว่า
“atikhippaṁ bhagavā parinibbuto, atikhippaṁ sugato parinibbuto, atikhippaṁ cakkhuṁ loke antarahito”ti.
antarahitoti → antarahinti (bj); antarahitan ti (pts) | cakkhuṁ → cakkhumā (sya-all) | cakkhuṁ → cakkhu (bjt)“พระผู้มีพระภาคด่วนปรินิพพาน พระสุคต ด่วนปรินิพพานเสีย จักษุของโลกด่วนอันตรธานไปแล้ว”
37. Buddhasarīrapūjāบูชาพระพุทธสรีระ
Atha kho kosinārakā mallā purise āṇāpesuṁ:
āṇāpesuṁ → Sdt ānā-. (pts note) | atha kho → athakho (th)ลำดับนั้น พวกเจ้ามัลละผู้ครองกรุงกุสินารารับสั่งข้าราชบริพารว่า
“tena hi, bhaṇe, kusinārāyaṁ gandhamālañca sabbañca tāḷāvacaraṁ sannipātethā”ti.
tāḷāvacaraṁ → Sct tal-. (pts note) | tena hi → tenahi (th) | gandhamālañca sabbañca → gandha-mālañ ca sabbañ ca (pts)“พนาย ถ้าอย่างนั้น ท่านทั้งหลายจงเตรียมของหอมระเบียบดอกไม้และเครื่องดนตรี ทุกอย่างที่มีในกรุงกุสินาราไว้ให้พร้อม”
Atha kho kosinārakā mallā gandhamālañca sabbañca tāḷāvacaraṁ pañca ca dussayugasatāni ādāya yena upavattanaṁ mallānaṁ sālavanaṁ, yena bhagavato sarīraṁ tenupasaṅkamiṁsu; upasaṅkamitvā bhagavato sarīraṁ naccehi gītehi vāditehi mālehi gandhehi sakkarontā garuṁ karontā mānentā pūjentā celavitānāni karontā maṇḍalamāḷe paṭiyādentā ekadivasaṁ vītināmesuṁ.
garuṁ karontā → garukarontā (bj, sya-all, pts) | ca → (sya-all) | maṇḍalamāḷe → maṇḍalamālāni (sya-all, pts) | ekadivasaṁ → evaṁ taṁ divasaṁ (sya-all, pts) | tāḷāvacaraṁ → Scdt tāl-. (pts note) | Upavattanaṁ → Scdt -tān-. (pts note) | atha kho → athakho (th) | gandhamālañca sabbañca → gandha-mālañ ca sabbañ ca (pts) | dussayugasatāni → dussa-yuga-satāni (pts) | sālavanaṁ → sāla-vanaṁ (pts) | tenupasaṅkamiṁsu upasaṅkamitvā → ten upasaṁkamiṁsu upasaṁkamitvā (pts) | celavitānāni → cela-vitānāni (pts) | maṇḍalamāḷe → maṇḍala-mālāni (pts)แล้วทรงถือเอาของหอมระเบียบดอกไม้ เครื่องดนตรีทุกอย่างและผ้า ๕๐๐ คู่ เสด็จเข้าไปยังสาลวันของพวกเจ้ามัลละซึ่งเป็น ทางเข้าเมือง ตรงไปยังพระพุทธสรีระแล้ว ทรงสักการะ เคารพ นบนอบ บูชา พระสรีระของพระผู้มีพระภาคด้วยการฟ้อนรำ ขับร้อง ประโคมดนตรี ระเบียบดอก ไม้และของหอม ทรงดาดเพดานผ้า ตกแต่งมณฑลมาลาอาสน์ ให้วันนั้นหมด ไปด้วยกิจกรรมอย่างนี้
Atha kho kosinārakānaṁ mallānaṁ etadahosi:
atha kho → athakho (th) | etadahosi → etad ahosi (pts)ต่อมา พวกเจ้ามัลละผู้ครองกรุงกุสินาราทรงดำริว่า
“ativikālo kho ajja bhagavato sarīraṁ jhāpetuṁ, sve dāni mayaṁ bhagavato sarīraṁ jhāpessāmā”ti.
sve dāni → svedāni (bjt, th)“วันนี้เย็นเกินไป ที่จะ ถวายพระเพลิงพระสรีระของพระผู้มีพระภาค พรุ่งนี้เราจึงค่อยถวายพระเพลิง”
Atha kho kosinārakā mallā bhagavato sarīraṁ naccehi gītehi vāditehi mālehi gandhehi sakkarontā garuṁ karontā mānentā pūjentā celavitānāni karontā maṇḍalamāḷe paṭiyādentā dutiyampi divasaṁ vītināmesuṁ, tatiyampi divasaṁ vītināmesuṁ, catutthampi divasaṁ vītināmesuṁ, pañcamampi divasaṁ vītināmesuṁ, chaṭṭhampi divasaṁ vītināmesuṁ.
garuṁ karontā → garukarontā (bj, sya-all, pts) | maṇḍalamāḷe → maṇḍalamālāni (sya-all, pts) | atha kho → athakho (th) | celavitānāni → cela-vitānāni (pts) | maṇḍalamāḷe → maṇḍala-mālāni (pts) | dutiyampi → dutiyam pi (pts) | tatiyampi → tatiyam pi (pts) | catutthampi → catuttham pi (pts) | pañcamampi → pañcamam pi (pts) | chaṭṭhampi → chaṭṭham pi (pts)จากนั้นก็ทรงสักการะ เคารพ นบนอบ บูชาพระสรีระของพระผู้มีพระภาคด้วยการ ฟ้อนรำ ขับร้อง ประโคมดนตรี ระเบียบดอกไม้และของหอม ทรงดาดเพดานผ้า ตกแต่งมณฑลมาลาอาสน์ ให้เวลาวันที่ ๒ วันที่ ๓ วันที่ ๔ วันที่ ๕ วันที่ ๖ หมดไป
Atha kho sattamaṁ divasaṁ kosinārakānaṁ mallānaṁ etadahosi:
atha kho sattamaṁ → athakho sattamampi (sya-all) | etadahosi → etad ahosi (pts)พอถึงวันที่ ๗ พวกเจ้ามัลละผู้ครองกรุงกุสินาราทรงดำริว่า
“mayaṁ bhagavato sarīraṁ naccehi gītehi vāditehi mālehi gandhehi sakkarontā garuṁ karontā mānentā pūjentā dakkhiṇena dakkhiṇaṁ nagarassa haritvā bāhirena bāhiraṁ dakkhiṇato nagarassa bhagavato sarīraṁ jhāpessāmā”ti.
garuṁ karontā → garukarontā (bj, sya-all, pts)“เราสักการะ เคารพ นบนอบ บูชาพระสรีระของพระผู้มีพระภาค ด้วยการฟ้อนรำ ขับร้อง ประโคมดนตรี ระเบียบดอกไม้และของหอม จะอัญเชิญ (พระสรีระ) ไปทางทิศใต้ ของเมือง เสร็จแล้วจึงถวายพระเพลิงพระสรีระของพระผู้มีพระภาคข้างนอกพระนคร ทางทิศใต้”
Tena kho pana samayena aṭṭha mallapāmokkhā sīsaṁnhātā ahatāni vatthāni nivatthā:
sīsaṁnhātā → sīsaṁ nahātā (bj, pts) | mallapāmokkhā sīsaṁnhātā → mallā pāmokkhā sīsanhātā (sya-all) | sīsanhātā → sīsaṁ nahātā (sya-all: sī.) | nahātā → Sd nhāta; K sīsanhātā (and so below, but in 21 adds sīsaṁ in a note). (pts note) | mallapāmokkhā sīsaṁnhātā → malla-pāmokkhā sīsaṁ nahātā (pts)ในวันนั้น ประมุขเจ้ามัลละ ๘ องค์ สรงสนานพระเศียรแล้วทรง พระภูษาใหม่ ด้วยตั้งพระทัยว่า
“mayaṁ bhagavato sarīraṁ uccāressāmā”ti na sakkonti uccāretuṁ.
na sakkonti → nasakkonti (bjt)“พวกเราจะอัญเชิญพระสรีระของพระผู้มีพระภาคขึ้น” แต่ไม่อาจจะยกขึ้นได้
Atha kho kosinārakā mallā āyasmantaṁ anuruddhaṁ etadavocuṁ:
atha kho → athakho (th) | etadavocuṁ → etad avocum (pts)พวกเจ้ามัลละผู้ครองกรุงกุสินาราจึงตรัสถามท่านพระอนุรุทธะว่า
“ko nu kho, bhante anuruddha, hetu ko paccayo, yenime aṭṭha mallapāmokkhā sīsaṁnhātā ahatāni vatthāni nivatthā:
sīsaṁnhātā → sīsaṁ nahātā (bj, pts) | mallapāmokkhā sīsaṁnhātā → mallā pāmokkhā sīsanhātā (sya-all) | anuruddha → (pts) | yenime → yena me (pts) | me → K yen'; ime, and so at 21. (pts note) | mallapāmokkhā sīsaṁnhātā → malla-pāmokkhā sīsaṁ nahātā (pts)“ท่านพระ อนุรุทธะ อะไรหนอแลเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัย ที่ทำให้ประมุขเจ้ามัลละ ๘ องค์นี้ ทรงสรงสนานพระเศียรแล้วทรงพระภูษาใหม่ ด้วยตั้งพระทัยว่า
‘mayaṁ bhagavato sarīraṁ uccāressāmā’ti na sakkonti uccāretun”ti?
uccāretunti → uccāretun ti (pts)‘พวกเราจะอัญเชิญ พระสรีระของพระผู้มีพระภาคขึ้น’ แต่ไม่อาจจะยกขึ้นได้”
“Aññathā kho, vāseṭṭhā, tumhākaṁ adhippāyo, aññathā devatānaṁ adhippāyo”ti.
vāseṭṭhā → vāsiṭṭhā (bj, sya-all) | adhippāyoti → adhippāyo ti (pts)ท่านพระอนุรุทธะถวายพระพรว่า “วาเสฏฐะทั้งหลาย มหาบพิตรมีพระประสงค์ อย่างหนึ่ง พวกเทวดามีความประสงค์อีกอย่างหนึ่ง”
“Kathaṁ pana, bhante, devatānaṁ adhippāyo”ti?
adhippāyoti → adhippāyo ti (pts)พวกเจ้ามัลละตรัสถามว่า “พวกเทวดามีความประสงค์อย่างไร พระคุณเจ้า”
“Tumhākaṁ kho, vāseṭṭhā, adhippāyo:
vāseṭṭhā → vāsiṭṭhā (bj, sya-all)ท่านพระอนุรุทธะถวายพระพรว่า “มหาบพิตรมีพระประสงค์ว่า
‘mayaṁ bhagavato sarīraṁ naccehi gītehi vāditehi mālehi gandhehi sakkarontā garuṁ karontā mānentā pūjentā dakkhiṇena dakkhiṇaṁ nagarassa haritvā bāhirena bāhiraṁ dakkhiṇato nagarassa bhagavato sarīraṁ jhāpessāmā’ti;
garuṁ karontā → garukarontā (bj, sya-all, pts)เราจะสักการะ เคารพ นบนอบ บูชาพระสรีระของพระผู้มีพระภาคด้วยการฟ้อนรำ ขับร้อง ประโคม ดนตรี ระเบียบดอกไม้และของหอม จะอัญเชิญ (พระสรีระ) ไปทางทิศใต้ของเมือง เสร็จแล้วจึงถวายพระเพลิงพระสรีระของพระผู้มีพระภาคข้างนอกพระนครทางทิศใต้
devatānaṁ kho, vāseṭṭhā, adhippāyo:
vāseṭṭhā → vāsiṭṭhā (bj, sya-all)แต่พวกเทวดามีความประสงค์ว่า
‘mayaṁ bhagavato sarīraṁ dibbehi naccehi gītehi vāditehi mālehi gandhehi sakkarontā garuṁ karontā mānentā pūjentā uttarena uttaraṁ nagarassa haritvā uttarena dvārena nagaraṁ pavesetvā majjhena majjhaṁ nagarassa haritvā puratthimena dvārena nikkhamitvā puratthimato nagarassa makuṭabandhanaṁ nāma mallānaṁ cetiyaṁ ettha bhagavato sarīraṁ jhāpessāmā’”ti.
garuṁ karontā → garukarontā (bj, sya-all, pts) | nikkhamitvā → nikkhāmetvā (bj) | mālehi → (cck) | pavesetvā → pavisitvā (sya-all) | makuṭabandhanaṁ → makuṭa-bandhanaṁ (pts)‘พวกเราจะสักการะ เคารพ นบนอบ บูชาพระ สรีระของพระผู้มีพระภาคด้วยการฟ้อนรำ ขับร้อง ประโคมดนตรี ระเบียบดอกไม้ และของหอมอันเป็นทิพย์ จะอัญเชิญ(พระสรีระ) ไปทางทิศเหนือของเมือง แล้วอัญเชิญ เข้าสู่เมืองทางประตูด้านทิศเหนือ อัญเชิญผ่านใจกลางเมืองแล้วออกทางประตูด้าน ทิศตะวันออก เสร็จแล้วจึงถวายพระเพลิงพระสรีระของพระผู้มีพระภาคที่มกุฏพันธน เจดีย์ ของพวกเจ้ามัลละ ทางทิศตะวันออกของเมือง”
“Yathā, bhante, devatānaṁ adhippāyo, tathā hotū”ti.พวกเจ้ามัลละตรัสว่า “ขอให้เป็นไปตามความประสงค์ของพวกเทวดาเถิด พระคุณเจ้า”
Tena kho pana samayena kusinārā yāva sandhisamalasaṅkaṭīrā jaṇṇumattena odhinā mandāravapupphehi santhatā hoti.
santhatā → saṇṭhitā (sya-all, km) | kusinārā → kosinārā (sya-all) | sandhisamalasaṅkaṭīrā jaṇṇumattena → sandhisamalasakaṭirā jannumattena (sya-all) | jaṇṇumattena → jannumattena (pts) | santhatā → saṇṭhitā (cck: syā.) | sandhisamala-saṅkaṭīrā → K sakaṭirā. (pts note) | sandhisamalasaṅkaṭīrā → sandhisamalasaṁkaṭīrā (my, bjt) | sandhisamalasaṅkaṭīrā jaṇṇumattena → sandhisamala-saṅkaṭīrā jannu-mattena (pts)ก็ในเวลานั้น ทั่วกรุงกุสินารากระทั่งซอกเรือน ท่อน้ำทิ้งและกองขยะ ดารดาษไปด้วยดอกมณฑารพ อย่างต่ำสูงถึงเข่า
Atha kho devatā ca kosinārakā ca mallā bhagavato sarīraṁ dibbehi ca mānusakehi ca naccehi gītehi vāditehi mālehi gandhehi sakkarontā garuṁ karontā mānentā pūjentā uttarena uttaraṁ nagarassa haritvā uttarena dvārena nagaraṁ pavesetvā majjhena majjhaṁ nagarassa haritvā puratthimena dvārena nikkhamitvā puratthimato nagarassa makuṭabandhanaṁ nāma mallānaṁ cetiyaṁ ettha ca bhagavato sarīraṁ nikkhipiṁsu.
garuṁ karontā → garukarontā (bj, sya-all, pts) | ettha ca → tattha (bj) | atha kho devatā → athakho devā (sya-all) | pavesetvā → pavisitvā (sya-all) | ca → (sya-all, pts) | cetiyaṁ → uttarena dvārena nagarāt niṣkramya nadiṁ hiraṇyavatīṁ upasaṅkramya mukuṭabandhane caitye (bj: sabbatthivāditaṁ mahāparinibbāṇasutta) | makuṭabandhanaṁ → makuṭa-bandhanaṁ (pts)พวกเทวดาและพวกเจ้ามัลละพา กันสักการะ เคารพ นบนอบ บูชาพระสรีระของพระผู้มีพระภาค ด้วยการฟ้อนรำ ขับร้อง ประโคมดนตรี ระเบียบดอกไม้และของหอมทั้งที่เป็นของทิพย์และที่เป็นของ มนุษย์ อัญเชิญ(พระสรีระ)ไปทางทิศเหนือของเมืองแล้วเข้าสู่เมืองทางประตูด้าน ทิศเหนือ อัญเชิญผ่านใจกลางเมืองไปออกทางประตูด้านทิศตะวันออก เสร็จแล้วจึง ประดิษฐาน พระสรีระของพระผู้มีพระภาค ณ มกุฏพันธนเจดีย์ของพวกเจ้ามัลละ ทางทิศตะวันออกของเมือง
Atha kho kosinārakā mallā āyasmantaṁ ānandaṁ etadavocuṁ:
atha kho → athakho (th) | etadavocuṁ → etad avocum (pts)จากนั้น พวกเจ้ามัลละได้ตรัสถามท่านพระอานนท์ดังนี้ว่า
“kathaṁ mayaṁ, bhante ānanda, tathāgatassa sarīre paṭipajjāmā”ti?
paṭipajjāmāti → paṭipajjāmā ti (bjt)“พวก ข้าพเจ้าจะพึงปฏิบัติต่อพระสรีระของพระตถาคต อย่างไร พระคุณเจ้า”
“Yathā kho, vāseṭṭhā, rañño cakkavattissa sarīre paṭipajjanti, evaṁ tathāgatassa sarīre paṭipajjitabban”ti.
vāseṭṭhā → vāsiṭṭhā (bj, sya-all) | paṭipajjitabbanti → paṭipajjitabban ti (pts)ท่านพระอานนท์ถวายพระพรว่า “มหาบพิตรพึงปฏิบัติต่อพระสรีระของ พระตถาคต เหมือนอย่างที่พวกเขาปฏิบัติต่อพระบรมศพของพระเจ้าจักรพรรดิ นั่นแหละ”
“Kathaṁ pana, bhante ānanda, rañño cakkavattissa sarīre paṭipajjantī”ti?พวกเจ้ามัลละตรัสถามว่า “พวกเขาปฏิบัติต่อพระบรมศพของพระเจ้า จักรพรรดิอย่างไร พระคุณเจ้า”
“Rañño, vāseṭṭhā, cakkavattissa sarīraṁ ahatena vatthena veṭhenti, ahatena vatthena veṭhetvā vihatena kappāsena veṭhenti, vihatena kappāsena veṭhetvā ahatena vatthena veṭhenti.
vāseṭṭhā → vāsiṭṭhā (sya-all)ท่านพระอานนท์ถวายพระพรว่า “พวกเขาใช้ผ้าใหม่ห่อพระบรมศพของ พระเจ้าจักรพรรดิเสร็จแล้ว จึงห่อด้วยสำลีบริสุทธิ์ แล้วจึงห่อด้วยผ้าใหม่อีกชั้นหนึ่ง
Etena upāyena pañcahi yugasatehi rañño cakkavattissa sarīraṁ veṭhetvā āyasāya teladoṇiyā pakkhipitvā aññissā āyasāya doṇiyā paṭikujjitvā sabbagandhānaṁ citakaṁ karitvā rañño cakkavattissa sarīraṁ jhāpenti.
āyasāya → ayasāya (sya-all, pts) | paṭikujjitvā → paṭikujjetvā (bjt) | paṭikujjitvā → paṭikkujjitvā (th) | yugasatehi → yuga-satehi (pts) | āyasāya teladoṇiyā → ayasāya tela-doṇiyā (pts)ทำโดยวิธีนี้ จนห่อพระบรมศพของพระเจ้าจักรพรรดิด้วยผ้าและสำลีได้ ๑,๐๐๐ ชั้น แล้วอัญเชิญพระบรมศพลงในรางเหล็กเต็มด้วยน้ำมัน ใช้รางเหล็กอีกอันหนึ่ง ครอบแล้ว ทำจิตกาธานด้วยไม้หอมล้วน แล้วถวายพระเพลิงพระบรมศพพระเจ้า จักรพรรดิ
Cātumahāpathe rañño cakkavattissa thūpaṁ karonti.
cātumahāpathe → cātummahāpathe (bjt, th, pts)สร้างพระสถูปของพระเจ้าจักรพรรดิไว้ที่ทางใหญ่สี่แพร่ง
Evaṁ kho, vāseṭṭhā, rañño cakkavattissa sarīre paṭipajjanti.
vāseṭṭhā → vāsiṭṭhā (bj, sya-all)
Yathā kho, vāseṭṭhā, rañño cakkavattissa sarīre paṭipajjanti, evaṁ tathāgatassa sarīre paṭipajjitabbaṁ.
vāseṭṭhā → vāsiṭṭhā (bj, sya-all)พวกท่านพึง ปฏิบัติต่อพระสรีระของพระตถาคต เหมือนอย่างที่พวกเขาปฏิบัติต่อพระบรมศพ ของพระเจ้าจักรพรรดิ
Cātumahāpathe tathāgatassa thūpo kātabbo.
kātabbo → kāretabbo (sya-all) | cātumahāpathe → cātummahāpathe (bjt, th, pts)พึงสร้างพระสถูปของพระตถาคตไว้ที่ทางใหญ่สี่แพร่ง
Tattha ye mālaṁ vā gandhaṁ vā cuṇṇakaṁ vā āropessanti vā abhivādessanti vā cittaṁ vā pasādessanti, tesaṁ taṁ bhavissati dīgharattaṁ hitāya sukhāyā”ti.
cuṇṇakaṁ → vaṇṇakaṁ (pts) | vā → (pts) | vaṇṇakaṁ → Sc vaṇṇaṁ; K cuṇṇakaṁ. See 5. 11. (pts note) | āropessanti → K adds vā. (pts note) | tesaṁ taṁ → tesantaṁ (bjt, th)ชนเหล่าใดจักยกระเบียบดอกไม้ ของหอม หรือจุรณ จักถวายอภิวาท หรือจักทำจิต เลื่อมใสในพระสถูปนั้น การกระทำนั้นจักเป็นไปเพื่อเกื้อกูล เพื่อสุขแก่ชนเหล่านั้น ตลอดกาลนาน”
Atha kho kosinārakā mallā purise āṇāpesuṁ:
atha kho → athakho (th)ลำดับนั้น พวกเจ้ามัลละผู้ครองกรุงกุสินารารับสั่งข้าราชบริพารว่า
“tena hi, bhaṇe, mallānaṁ vihataṁ kappāsaṁ sannipātethā”ti.
vihataṁ kappāsaṁ → vihatakappāsaṁ (sya-all) | tena hi → tenahi (th)“ท่าน ทั้งหลาย ถ้าอย่างนั้น พวกท่านจงเตรียมสำลีบริสุทธิ์ไว้ให้พร้อม”
Atha kho kosinārakā mallā bhagavato sarīraṁ ahatena vatthena veṭhetvā vihatena kappāsena veṭhesuṁ, vihatena kappāsena veṭhetvā ahatena vatthena veṭhesuṁ.
vatthena → vatthena veṭhesuṁ ahatena vatthena (bj, pts) | sarīraṁ → sarīraṁ ahatena vatthena veṭhesuṁ (sya-all) | atha kho → athakho (th)จากนั้นทรงใช้ผ้า ใหม่ห่อพระสรีระของพระผู้มีพระภาค เสร็จแล้วจึงห่อด้วยสำลีบริสุทธิ์ แล้วจึงห่อ ด้วยผ้าใหม่อีกชั้นหนึ่ง ทำโดยวิธีดังนี้ จนห่อพระสรีระของพระผู้มีพระภาคด้วยผ้า
Etena upāyena pañcahi yugasatehi bhagavato sarīraṁ veṭhetvā āyasāya teladoṇiyā pakkhipitvā aññissā āyasāya doṇiyā paṭikujjitvā sabbagandhānaṁ citakaṁ karitvā bhagavato sarīraṁ citakaṁ āropesuṁ.
paṭikujjitvā → paṭikujjetvā (bj) | āropesuṁ → āropesuṁ mahākassapāgamanaṁ (bj) | āyasāya → ayasāya (sya-all, pts) | pakkhipitvā → suvarṇadroṇyāṁ nidhāya tailena pūrayitvā tāṁ suvarṇadroṇiṁ utthāpya dvatīyasyāṁ mahādroṇyāṁ prakṣipya (bj: sabbatthivāditaṁ mahāparinibbānasutte) | paṭikujjitvā → paṭikkujjitvā (th) | yugasatehi → yuga-satehi (pts) | āyasāya teladoṇiyā → ayasāya tela-doṇiyā (pts) | sabbagandhānaṁ → sabba-gandhānaṁ (pts)และสำลีได้ ๑,๐๐๐ ชั้น แล้วอัญเชิญพระสรีระลงในรางเหล็กเต็มด้วยน้ำมัน ใช้ราง เหล็กอีกอันหนึ่งครอบแล้ว ทำจิตกาธานด้วยไม้หอมล้วน แล้วอัญเชิญพระสรีระ ของพระผู้มีพระภาคขึ้นสู่จิตกาธาน
38. Mahākassapattheravatthuเรื่องพระมหากัสสปเถระ
Tena kho pana samayena āyasmā mahākassapo pāvāya kusināraṁ addhānamaggappaṭipanno hoti mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṁ pañcamattehi bhikkhusatehi.
addhānamaggappaṭipanno → addhānamaggappaṭippanno (my) | addhānamaggappaṭipanno → addhānamaggapaṭipanno (th) | bhikkhusaṅghena → bhikkhusaṁghena (ms2005) | mahākassapo → mahā-kassapo (pts) | addhānamaggappaṭipanno → addhāna-magga-paṭipanno (pts) | bhikkhusaṅghena → bhikkhu-saṁghena (pts) | bhikkhusatehi → bhikkhu-satehi (pts)สมัยนั้น ท่านพระมหากัสสปะพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ประมาณ ๕๐๐ รูป เดินทางไกลจากกรุงปาวาไปยังกรุงกุสินารา
Atha kho āyasmā mahākassapo maggā okkamma aññatarasmiṁ rukkhamūle nisīdi.
aññatarasmiṁ → aññataramhi (sya-all) | okkamma → Scdt uk-. (pts note) | atha kho → athakho (th) | mahākassapo → mahā-kassapo (pts)ขณะที่ท่านพระมหากัสสปะ แวะลงข้างทางนั่งที่โคนไม้ต้นหนึ่ง
Tena kho pana samayena aññataro ājīvako kusinārāya mandāravapupphaṁ gahetvā pāvaṁ addhānamaggappaṭipanno hoti.
kusinārāya → kusinārāyaṁ (sya-all) | ājīvako → atha khalu mārge, nyataro nirgrantha śrāvakaඃ mandāra puṣpaṁādāya (bj: sabbatthi vādīna mahāparinibbānasutte) | addhānamaggappaṭipanno → addhānamaggappaṭippanno (my) | addhānamaggappaṭipanno → addhānamaggapaṭipanno (th) | mandāravapupphaṁ → mandārava-pupphaṁ (pts) | addhānamaggappaṭipanno → addhāna-maggapaṭipanno (pts)พอดีมีอาชีวกคนหนึ่งถือดอกมณฑารพจากกรุง กุสินารา เดินสวนทางจะไปกรุงปาวา
Addasā kho āyasmā mahākassapo taṁ ājīvakaṁ dūratova āgacchantaṁ, disvā taṁ ājīvakaṁ etadavoca:
taṁ → (pts) | Mahā-Kassapo → K inserts taṁ. (pts note) | dūratova → dūrato va (th, pts) | taṁ → tam (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)ท่านพระมหากัสสปะเห็นอาชีวกนั้นกำลัง เดินมาแต่ไกล จึงถามว่า
“apāvuso, amhākaṁ satthāraṁ jānāsī”ti?
jānāsīti → jānāsī ti (bjt) | apāvuso → ap āvuso (pts)“ท่านผู้มีอายุ ท่านรู้ข่าวพระศาสดาของพวกเราบ้างไหม”
“Āmāvuso, jānāmi, ajja sattāhaparinibbuto samaṇo gotamo.
āmāvuso → āma āvuso (bj, pts) | sattāhaparinibbuto → sattāhaṁ parinibbuto (sya-all) | sattāhaparinibbuto → sattāha-parinibbuto (pts)เขาตอบว่า “เรารู้ข่าว ท่านพระสมณโคดมปรินิพพานได้ ๗ วันเข้าวันนี้
Tato me idaṁ mandāravapupphaṁ gahitan”ti.
mandāravapupphaṁ gahitanti → mandārava-pupphaṁ gahitan ti (pts)เราถือดอกมณฑารพดอกนี้มาจากที่ปรินิพพานนั้น”
Tattha ye te bhikkhū avītarāgā appekacce bāhā paggayha kandanti, chinnapātaṁ papatanti, āvaṭṭanti, vivaṭṭanti:
papatanti → patanti (bj) | chinnapātaṁ → chinnapādaṁ viya (sya-all); chinnapapātaṁ (pts) | chinna-papātaṁ → K (as before) pātaṁ viya. (pts note) | avītarāgā appekacce → avīta-rāgā app ekacce (pts)บรรดาภิกษุเหล่านั้น ผู้ที่ยังมีราคะ บางพวกประคองแขน คร่ำครวญ ล้มกลิ้งเกลือกไปมา เหมือนคนเท้าขาด เพ้อรำพันว่า
“atikhippaṁ bhagavā parinibbuto, atikhippaṁ sugato parinibbuto, atikhippaṁ cakkhuṁ loke antarahito”ti.
antarahitoti → antarahitanti (bj, pts) | cakkhuṁ → cakkhumā (sya-all) | loke → cakkhumā loke antarahito (machasaṁ, lokecakṣurantarhitam (sabbatthivādīnaṁ mahāparinibbānasutte)) (bj note) | cakkhuṁ → cakkhu (bjt) | atikhippaṁ → atikhippam (pts) | antarahitoti → antarahitan ti (pts)“พระผู้มีพระภาคด่วน ปรินิพพาน พระสุคตด่วนปรินิพพานเสีย จักษุของโลกด่วนอันตรธานไปแล้ว”
Ye pana te bhikkhū vītarāgā, te satā sampajānā adhivāsenti:
vītarāgā → vīta-rāgā (pts)ส่วนภิกษุผู้ไม่มีราคะ มีสติสัมปชัญญะก็อดกลั้นได้ว่า
“aniccā saṅkhārā, taṁ kutettha labbhā”ti.
saṅkhārā → saṁkhārā (pts) | kutettha labbhāti → kut ettha labbhā ti (pts)“สังขารทั้งหลายไม่เที่ยง เหล่าสัตว์จะพึงหาได้อะไรจากที่ไหนในสังขารนี้”
Tena kho pana samayena subhaddo nāma vuddhapabbajito tassaṁ parisāyaṁ nisinno hoti.
vuddhapabbajito → buḍḍhapabbajito (bj, pts); vuḍḍhapabbajito (sya-all) | buḍḍhapabbajito → buddhapabbajito (bj: machasaṁ)สมัยนั้น มีภิกษุผู้บวชตอนแก่ชื่อสุภัททะ นั่งอยู่ในที่ประชุมนั้น
Atha kho subhaddo vuddhapabbajito te bhikkhū etadavoca:
vuddhapabbajito → buḍḍhapabbajito (bj, pts); vuḍḍhapabbajito (sya-all) | atha kho → athakho (th) | vuddhapabbajito → buḍḍha-pabbajito (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)ได้กล่าวกับภิกษุเหล่านั้นดังนี้ว่า
“alaṁ, āvuso, mā socittha, mā paridevittha, sumuttā mayaṁ tena mahāsamaṇena. Upaddutā ca homa:
upaddutā → upaddūtā (sya-all) | mahāsamaṇena → mahā-samaṇena (pts)“อย่าเลย ท่านผู้มีอายุ อย่าเศร้าโศก อย่า คร่ำครวญเลย พวกเรารอดพ้นแล้วจากมหาสมณะรูปนั้น ที่คอยจ้ำจี้จ้ำไชพวกเรา อยู่ว่า
‘idaṁ vo kappati, idaṁ vo na kappatī’ti.
vo → te (sya-all) | te → votipi pāṭho (sya-all note) | vo → K (text) te; (note) vo. (pts note)‘สิ่งนี้ควรแก่พวกเธอ สิ่งนี้ไม่ควรแก่พวกเธอ’
Idāni pana mayaṁ yaṁ icchissāma, taṁ karissāma, yaṁ na icchissāma, na taṁ karissāmā”ti.
na → Sct na taṁ. (pts note)บัดนี้ เราปรารถนาสิ่งใด ก็จักทำสิ่งนั้น พวกเราไม่ปรารถนาสิ่งใด ก็จักไม่ทำสิ่งนั้น”
Atha kho āyasmā mahākassapo bhikkhū āmantesi:
atha kho āyasmā → athakho (sya-all) | mahākassapo → mahā-kassapo (pts)ลำดับนั้น ท่านพระมหากัสสปะเรียกภิกษุทั้งหลายมาตักเตือนว่า
“alaṁ, āvuso, mā socittha, mā paridevittha.“อย่าเลย ท่านผู้มีอายุ อย่าเศร้าโศก อย่าคร่ำครวญเลย
Nanu etaṁ, āvuso, bhagavatā paṭikacceva akkhātaṁ:
paṭikacceva → paṭigacce va (bj, pts) | nanu etaṁ → na nu evaṁ (sya-all) | paṭikacceva → paṭigacc eva (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสสอนไว้ก่อน อย่างนี้ว่า
‘sabbeheva piyehi manāpehi nānābhāvo vinābhāvo aññathābhāvo’.
sabbeheva → sabbeh eva (pts) | nānābhāvo vinābhāvo aññathābhāvo → nānā-bhāvo vinā-bhāvo aññathā bhāvo (pts)‘ความพลัดพราก ความทอดทิ้ง ความแปรเปลี่ยนเป็นอย่างอื่นจากของ รักของชอบใจทุกอย่างจะต้องมี
Taṁ kutettha, āvuso, labbhā. ‘Yaṁ taṁ jātaṁ bhūtaṁ saṅkhataṁ palokadhammaṁ, taṁ tathāgatassāpi sarīraṁ mā palujjī’ti, netaṁ ṭhānaṁ vijjatī”ti.
tathāgatassāpi sarīraṁ → vata (sya-all, pts) | yaṁ taṁ → yantaṁ (bjt, th) | kutettha → kut ettha (pts) | yaṁ → yan (pts) | saṅkhataṁ palokadhammaṁ → saṁkhataṁ paloka-dhammaṁ (pts) | netaṁ → n etaṁ (pts)ฉะนั้น จะพึงหาได้อะไรจากที่ไหนในสังขารนี้ สิ่งที่ เกิดขึ้น มีขึ้น ถูกปัจจัยปรุงแต่ง ล้วนแตกสลายเป็นธรรมดา เป็นไปไม่ได้ที่จะ ปรารถนาว่า ‘ขอสิ่งนั้นอย่าเสื่อมสลายไปเลย” การถวายพระเพลิงพระพุทธสรีระ
Tena kho pana samayena cattāro mallapāmokkhā sīsaṁnhātā ahatāni vatthāni nivatthā:
sīsaṁnhātā → sīsanhātā (sya-all); sīsaṁ nahātā (pts) | sīsanhātā → sīsaṁ nahātā (sya-all: sī. yu.) | nahātā → K sīsanhātā (and below); K Sī sīsaṁ nah-. See pp.160, 172. (pts note) | sīsaṁnhātā → sīsaṁ nhātā (bjt) | mallapāmokkhā sīsaṁnhātā → malla-pāmokkhā sīsaṁ nahātā (pts)สมัยนั้น ประมุขเจ้ามัลละ ๔ องค์ ทรงสนานพระเศียรแล้วทรง พระภูษาใหม่ ด้วยตั้งพระทัยว่า
“mayaṁ bhagavato citakaṁ āḷimpessāmā”ti na sakkonti āḷimpetuṁ.
āḷimpessāmāti → ālimpessāmāti (bj, pts) | āḷimpetuṁ → ālimpetuṁ (bj, pts)“พวกเราจะจุดไฟที่จิตกาธานของพระผู้มีพระภาค” แต่ไม่อาจจะจุดไฟให้ติดได้
Atha kho kosinārakā mallā āyasmantaṁ anuruddhaṁ etadavocuṁ:
atha kho → athakho (th) | etadavocuṁ → etad avocuṁ (pts)ลำดับนั้น พวกเจ้ามัลละผู้ครองกรุงกุสินาราตรัสถามท่านพระอนุรุทธะว่า
“ko nu kho, bhante anuruddha, hetu ko paccayo, yenime cattāro mallapāmokkhā sīsaṁnhātā ahatāni vatthāni nivatthā:
sīsaṁnhātā → sīsanhātā (sya-all); sīsaṁ nahātā (pts) | yenime → yena me (pts) | me → K yen'; ime as at 14. (pts note) | vatthāni → -3 Ch. ahatena vatthena. (pts note) | sīsaṁnhātā → sīsaṁ nhātā (bjt) | mallapāmokkhā sīsaṁnhātā → malla-pāmokkhā sīsaṁ nahātā (pts)“ท่านอนุรุทธะ อะไรหนอแลเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัย ที่ทำให้ประมุขเจ้ามัลละ ๔ องค์นี้ ผู้ทรงสนานพระเศียรแล้วทรงพระภูษาใหม่ด้วยตั้งพระทัยว่า
‘mayaṁ bhagavato citakaṁ āḷimpessāmā’ti na sakkonti āḷimpetun”ti?
āḷimpessāmāti → ālimpessāmāti (bj, pts) | āḷimpetunti → ālimpetunti (bj, pts) | āḷimpetunti → ālimpetun ti (pts)‘พวกเราจะ จุดไฟที่จิตกาธานของพระผู้มีพระภาค’ แต่ไม่อาจจะจุดไฟให้ติดได้เล่า”
“Aññathā kho, vāseṭṭhā, devatānaṁ adhippāyo”ti.
vāseṭṭhā → vāsiṭṭhā (bj, sya-all) | adhippāyoti → adhippāyo ti (pts)ท่านพระอนุรุทธะถวายพระพรว่า “วาเสฏฐะทั้งหลาย พวกเทวดามีความประสงค์ อีกอย่างหนึ่ง”
“Kathaṁ pana, bhante, devatānaṁ adhippāyo”ti?
adhippāyoti → adhippāyo ti (bjt, pts)พวกเจ้ามัลละตรัสถามว่า “พวกเทวดามีความประสงค์อย่างไร พระคุณเจ้า”
“Devatānaṁ kho, vāseṭṭhā, adhippāyo:
vāseṭṭhā → vāsiṭṭhā (bj, sya-all)ท่านพระอนุรุทธะถวายพระพรว่า “พวกเทวดามีความประสงค์ว่า
‘ayaṁ āyasmā mahākassapo pāvāya kusināraṁ addhānamaggappaṭipanno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṁ pañcamattehi bhikkhusatehi.
addhānamaggappaṭipanno → addhānamaggappaṭippanno (my) | addhānamaggappaṭipanno → addhānamaggapaṭipanno (bjt, th) | bhikkhusaṅghena → bhikkhusaṁghena (ms2005) | mahākassapo → mahā-kassapo (pts) | addhānamaggappaṭipanno → addhāna-magga-paṭipanno (pts) | bhikkhusaṅghena → bhikkhu-saṁghena (pts) | bhikkhusatehi → bhikkhu-satehi (pts)‘ท่านพระ มหากัสสปะพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ประมาณ ๕๐๐ รูป เดินทางไกลจากกรุง ปาวามายังกรุงกุสินารา จิตกาธานของพระผู้มีพระภาคจะยังไม่ลุกโพลง
Na tāva bhagavato citako pajjalissati, yāvāyasmā mahākassapo bhagavato pāde sirasā na vandissatī’”ti.
sirasā na → sahatthā (sya-all) | vandissatīti → -4 Sdt pāde na sahatthā vandissatīti; so Sc K, omitting the na. (pts note) | yāvāyasmā mahākassapo → yāv āyasmā mahā-kassapo (pts)ตราบเท่า ที่ท่านพระมหากัสสปะยังไม่ได้ถวายอภิวาทพระยุคลบาทของพระผู้มีพระภาคด้วย เศียรเกล้า”
“Yathā, bhante, devatānaṁ adhippāyo, tathā hotū”ti.พวกเจ้ามัลละตรัสว่า “ขอให้เป็นไปตามความประสงค์ของพวกเทวดาเถิด พระคุณเจ้า”
Atha kho āyasmā mahākassapo yena kusinārā makuṭabandhanaṁ nāma mallānaṁ cetiyaṁ, yena bhagavato citako tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā ekaṁsaṁ cīvaraṁ katvā añjaliṁ paṇāmetvā tikkhattuṁ citakaṁ padakkhiṇaṁ katvā bhagavato pāde sirasā vandi.
katvā → katvā pādato vivaritvā (bj, sya-all, pts) | kusinārā → kusinārāyaṁ (sya-all) | nāma → (sya-all, pts) | Makuṭa-bandhanaṁ → K Kusinārāyaṁ Mak-. (pts note) | atha kho → athakho (th) | mahākassapo → mahā-kassapo (pts) | tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts)ต่อมา ท่านพระมหากัสสปะเข้าไปยังมกุฏพันธนเจดีย์ของพวกเจ้ามัลละ ในกรุงกุสินารา ถึงจิตกาธานของพระผู้มีพระภาค ห่มจีวรเฉวียงบ่าประนมมือกระทำ ประทักษิณจิตกาธาน ๓ รอบเปิดผ้าคลุมทางพระบาท ถวายอภิวาทพระยุคลบาท ของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้า
Tānipi kho pañcabhikkhusatāni ekaṁsaṁ cīvaraṁ katvā añjaliṁ paṇāmetvā tikkhattuṁ citakaṁ padakkhiṇaṁ katvā bhagavato pāde sirasā vandiṁsu.
citakaṁ → (sya-all) | tānipi → tāni pi (bjt, pts) | pañcabhikkhusatāni → pañca bhikkhusatāni (bjt, th) | añjaliṁ paṇāmetvā → añjalimpaṇāmetvā (bjt) | pañcabhikkhusatāni → pañca bhikkhu-satāni (pts) | añjaliṁ → añjalim (pts)แม้ภิกษุ ๕๐๐ รูปเหล่านั้นก็ห่มจีวรเฉวียงบ่า ประนมมือทำประทักษิณจิตกาธาน ๓ รอบ ถวายอภิวาทพระยุคลบาทของพระผู้มี พระภาคด้วยเศียรเกล้า
Vandite ca panāyasmatā mahākassapena tehi ca pañcahi bhikkhusatehi sayameva bhagavato citako pajjali.
vandite → vanditesu (bj) | ca → pi (bj); (sya-all) | vanditesu → vandite ca (bj: machasaṁ, PTS) | panāyasmatā mahākassapena → pan āyasmatā mahā-kassapena (pts) | bhikkhusatehi sayameva → bhikkhu-satehi sayam eva (pts)เมื่อท่านพระมหากัสสปะและภิกษุ ๕๐๐ รูป ถวายอภิวาท เสร็จ จิตกาธานของพระผู้มีพระภาคได้ติดไฟลุกโพลงขึ้นเอง
Jhāyamānassa kho pana bhagavato sarīrassa yaṁ ahosi chavīti vā cammanti vā maṁsanti vā nhārūti vā lasikāti vā, tassa neva chārikā paññāyittha, na masi;
nhārūti → nahāru ti (bj); nahārūti (pts) | kho → (pts) | Jhāyamānassa → K inserts kho. Comp. udāna viii. 9. (pts note) | lasikāti → lasikā ti (bjt, pts) | cammanti → camman ti (pts) | maṁsanti → maṁsan ti (pts) | neva → n eva (pts)เมื่อพระเพลิงไหม้พระสรีระของพระผู้มีพระภาค พระอวัยวะ คือ พระฉวี (ผิวนอก) พระจัมมะ(หนัง) พระมังสา(เนื้อ) พระนหารู(เอ็น) หรือพระลสิกา (ไขข้อหรือ ไขกระดูก) ไม่ปรากฏเถ้า ไม่ปรากฏเขม่าเลย
sarīrāneva avasissiṁsu.
sarīrāneva → sārīrāneva (bj) | sarīrāneva → sarīrān eva (pts)คงเหลืออยู่แต่พระสรีระเท่านั้น
Seyyathāpi nāma sappissa vā telassa vā jhāyamānassa neva chārikā paññāyati, na masi;
seyyathāpi → seyyathā pi (pts) | neva → n eva (pts)เปรียบเหมือนเมื่อไฟไหม้เนยใสและน้ำมัน ก็ไม่ปรากฏเถ้า ไม่ปรากฏเขม่า ฉันใด
evameva bhagavato sarīrassa jhāyamānassa yaṁ ahosi chavīti vā cammanti vā maṁsanti vā nhārūti vā lasikāti vā, tassa neva chārikā paññāyittha, na masi;
nhārūti → nahārūti (bj, pts) | eva → SS evaṁ. (pts note) | paññāyittha na → paññāyitthana (bjt) | evameva → evam eva (pts) | cammanti → camman ti (pts) | maṁsanti → maṁsan ti (pts) | lasikāti → lasikā ti (pts) | neva → n eva (pts)เมื่อพระเพลิงไหม้พระสรีระของพระผู้มีพระภาค พระอวัยวะ คือ พระฉวี พระจัมมะ พระมังสา พระนหารู หรือพระลสิกา ไม่ปรากฏเถ้า ไม่ปรากฏเขม่า
sarīrāneva avasissiṁsu.
sarīrāneva → sārīrāneva (bj) | sarīrāneva → sarīrān eva (pts)คงเหลืออยู่แต่ พระสรีระ เท่านั้น ฉันนั้นเหมือนกัน
Tesañca pañcannaṁ dussayugasatānaṁ dveva dussāni na ḍayhiṁsu yañca sabbaabbhantarimaṁ yañca bāhiraṁ.
dveva dussāni na ḍayhiṁsu → dveva dussāni ḍayhiṁsu (si, sya-all, km, pts1ed) | sabbaabbhantarimaṁ → sabbabbhantarimaṁ (bj) | na → (sya-all, pts) | sabbabbhantarimaṁ → sabbabbhantarimaṁ (bj: machasaṁ); sabbaṁ abbhantarimaṁ (bj: PTS) | dveva → dve va (th) | tesañca → tesañ ca (pts) | dussayugasatānaṁ dveva → dussa-yuga-satānaṁ dve va (pts) | yañca sabbaabbhantarimaṁ yañca → yañ ca sabba-abbhantarimaṁ yañ ca (pts)และบรรดาผ้า ๕๐๐ คู่นั้น มีเพียง ๒ ผืน เท่านั้นที่ถูกไฟไหม้ คือ ผืนในสุดกับผืนนอกสุด
Daḍḍhe ca kho pana bhagavato sarīre antalikkhā udakadhārā pātubhavitvā bhagavato citakaṁ nibbāpesi.
antalikkhā → antaḷikkhā (bj) | ca → (sya-all, pts) | pātubhavitvā → pātu bhavitvā (pts)ก็เมื่อพระเพลิงไหม้พระสรีระของ พระผู้มีพระภาคแล้วแล ท่อน้ำไหลหลั่งมาจากอากาศดับจิตกาธานของพระผู้มีพระภาค
Udakasālatopi abbhunnamitvā bhagavato citakaṁ nibbāpesi.
Udakasālatopi → udakaṁ sālatopi (bj, sya-all, km) | udakasālatopi → udakaṁ sālato pi (bj, sya-all) | Udakasālatopi → udakaṁ sālatopi (cck: sī. syā. kaṁ.) | pi → -3 Sct omit udaka-sālato pi; Sd omits down to nibbāpesi (continues Kosin-); K udakaṁ sālato pi; Sum-sālake. (pts note) | udakasālatopi → udakasālato pi (pts)น้ำพุ่งขึ้นจากไม้สาละดับจิตกาธานของพระผู้มีพระภาค
Kosinārakāpi mallā sabbagandhodakena bhagavato citakaṁ nibbāpesuṁ.
kosinārakāpi → kosinārakā pi (bjt, pts) | kosinārakāpi → kosinārakā (th) | sabbagandhodakena → sabba-gandhodakena (pts)พวกเจ้ามัลละผู้ครองกรุง กุสินาราดับจิตกาธานของพระผู้มีพระภาคด้วยน้ำหอมล้วน ๆ
Atha kho kosinārakā mallā bhagavato sarīrāni sattāhaṁ sandhāgāre sattipañjaraṁ karitvā dhanupākāraṁ parikkhipāpetvā naccehi gītehi vāditehi mālehi gandhehi sakkariṁsu garuṁ kariṁsu mānesuṁ pūjesuṁ.
sandhāgāre → santhāgāre (bj, pts); saṇṭhāgāre (sya-all) | garuṁ kariṁsu → garukariṁsu (bj, sya-all); parikariṁsu (pts) | pūjesuṁ → pūjesuṁ sārīrikadhātuvibhajanā (bj) | karitvā → katvā (sya-all) | parikkhipāpetvā → parikkhipitvā (sya-all, pts) | parikkhipāpetvā → parikkhipitvā (cck: syā.) | atha kho → athakho (th) | sandhāgāre sattipañjaraṁ → santhāgāre satti-pañjaraṁ (pts) | dhanupākāraṁ parikkhipāpetvā → dhanu-pākāraṁ parikkhipitvā (pts)ต่อจากนั้น เจ้ามัลละ ผู้ครองกรุงกุสินาราได้จัดกำลังพลหอกไว้รอบสัณฐาคารล้อมด้วยกำแพงธนู (ป้องกัน พระบรมสารีริกธาตุของพระผู้มีพระภาค) แล้วสักการะ เคารพ นบนอบ บูชาพระสรีระ ของพระผู้มีพระภาคด้วยการฟ้อนรำ ขับร้อง ประโคมดนตรี ระเบียบดอกไม้และ ของหอมตลอด ๗ วัน
39. Sarīradhātuvibhajanaแจกพระบรมสารีริกธาตุของพระพุทธเจ้า
Assosi kho rājā māgadho ajātasattu vedehiputto:
ajātasattu vedehiputto → ajāta-sattu vedehi-putto (pts)พระราชาแห่งแคว้นมคธพระนามว่าอชาตศัตรู เวเทหิบุตร ได้ทรง สดับว่า
“bhagavā kira kusinārāyaṁ parinibbuto”ti.
parinibbutoti → parinibbuto ti (pts)“พระผู้มีพระภาคปรินิพพานในกรุงกุสินารา”
Atha kho rājā māgadho ajātasattu vedehiputto kosinārakānaṁ mallānaṁ dūtaṁ pāhesi:
kosinārakānaṁ → kosināratānaṁ (bj) | atha kho → athakho (th) | ajātasattu vedehiputto → ajāta-sattu vedehi-putto (pts)จึงทรงส่งทูตไปถึงพวกเจ้า มัลละผู้ครองกรุงกุสินาราว่า
“bhagavāpi khattiyo ahampi khattiyo, ahampi arahāmi bhagavato sarīrānaṁ bhāgaṁ, ahampi bhagavato sarīrānaṁ thūpañca mahañca karissāmī”ti.
sarīrānaṁ → sārīrānaṁ (bj) | bhagavāpi → bhagavā pi (bjt, pts) | ahampi → ahaṁpi (th) | ahampi → aham pi (pts) | thūpañca mahañca → thūpañ ca mahañ ca (pts)“พระผู้มีพระภาคทรงเป็นกษัตริย์ แม้เราก็เป็นกษัตริย์ จึงควรจะได้รับส่วนแบ่งพระบรมสารีริกธาตุบ้าง จะได้สร้างพระสถูปบรรจุพระบรม สารีริกธาตุและทำการฉลอง”
Assosuṁ kho vesālikā licchavī:พวกเจ้าลิจฉวีผู้ครองกรุงเวสาลี ได้ทรงสดับว่า
“bhagavā kira kusinārāyaṁ parinibbuto”ti.
parinibbutoti → parinibbuto ti (pts)“พระผู้มีพระภาคปรินิพพาน ในกรุงกุสินารา”
Atha kho vesālikā licchavī kosinārakānaṁ mallānaṁ dūtaṁ pāhesuṁ:
atha kho → athakho (th)จึงทรงส่งทูตไปถึงพวกเจ้ามัลละผู้ครองกรุงกุสินาราว่า
“bhagavāpi khattiyo mayampi khattiyā, mayampi arahāma bhagavato sarīrānaṁ bhāgaṁ, mayampi bhagavato sarīrānaṁ thūpañca mahañca karissāmā”ti.
sarīrānaṁ → sārīrānaṁ (bj) | pi → bhagavāpi (bj: machasaṁ) | bhagavāpi → bhagavā pi (bjt, pts) | mayampi → mayam pi (pts) | thūpañca mahañca → thūpañ ca mahañ ca (pts)“พระผู้มี พระภาคทรงเป็นกษัตริย์ แม้พวกเราก็เป็นกษัตริย์ จึงควรจะได้รับส่วนแบ่งพระ บรมสารีริกธาตุบ้าง จะได้สร้างพระสถูปบรรจุพระบรมสารีริกธาตุและทำการฉลอง”
Assosuṁ kho kapilavatthuvāsī sakyā:
kapilavatthuvāsī → kāpilavatthavā (bj, sya-all, pts)พวกเจ้าศากยะชาวกบิลพัสดุ์ ได้ทรงสดับว่า
“bhagavā kira kusinārāyaṁ parinibbuto”ti.
parinibbutoti → parinibbuto ti (pts)“พระผู้พระภาคปรินิพพานใน กรุงกุสินารา”
Atha kho kapilavatthuvāsī sakyā kosinārakānaṁ mallānaṁ dūtaṁ pāhesuṁ:
kapilavatthuvāsī → kāpilavatthavā (bj, pts) | atha kho kapilavatthuvāsī → athakho kāpilavatthavā (sya-all)จึงทรงส่งทูตไปถึงพวกเจ้ามัลละผู้ครองกรุงกุสินาราว่า
“bhagavā amhākaṁ ñātiseṭṭho, mayampi arahāma bhagavato sarīrānaṁ bhāgaṁ, mayampi bhagavato sarīrānaṁ thūpañca mahañca karissāmā”ti.
sarīrānaṁ → sārīrānaṁ (bj) | karissāmāti → kārissāmāti (bj) | ñātiseṭṭho mayampi → ñāti-seṭṭho mayam pi (pts) | mayampi → mayam pi (pts) | thūpañca mahañca → thūpañ ca mahañ ca (pts)“พระผู้มี พระภาคทรงเป็นพระญาติผู้ประเสริฐที่สุดของพวกเรา พวกเราควรจะได้รับส่วนแบ่ง พระบรมสารีริกธาตุบ้าง จะได้สร้างพระสถูปบรรจุพระบรมสารีริกธาตุและทำการฉลอง”
Assosuṁ kho allakappakā bulayo:
bulayo → thūlayo (sya-all, km) | bulayo → thūlayo (cck: syā.) | thūlayo → bulayo (sya-all: sī.) | Allakappakā → Sct adds pi; Sd allakappakapilayo. (pts note) | Bulayo → K Bhūlayo (text), Bulayo (note), and below, 27. (pts note)พวกเจ้าถูลีผู้ครองกรุงอัลลกัปปะ ได้ทรงสดับว่า
“bhagavā kira kusinārāyaṁ parinibbuto”ti.
parinibbutoti → parinibbuto ti (pts)“พระผู้มีพระภาคปรินิพพาน ในกรุงกุสินารา”
Atha kho allakappakā bulayo kosinārakānaṁ mallānaṁ dūtaṁ pāhesuṁ:
bulayo kosinārakānaṁ → thūlayo kosanārakānaṁ (sya-all) | pāhesuṁ bhagavāpi → pahesuṁ bhagavā pi (pts) | atha kho → athakho (th)จึงทรงส่งทูตไปถึงพวกเจ้ามัลละผู้ครองกรุงกุสินาราว่า
“bhagavāpi khattiyo mayampi khattiyā, mayampi arahāma bhagavato sarīrānaṁ bhāgaṁ, mayampi bhagavato sarīrānaṁ thūpañca mahañca karissāmā”ti.
sarīrānaṁ → sārīrānaṁ (bj) | bhagavāpi → bhagavā pi (bjt, pts) | mayampi → mayam pi (pts) | thūpañca mahañca → thūpañ ca mahañ ca (pts)“พระผู้มี พระภาคทรงเป็นกษัตริย์ แม้พวกเราก็เป็นกษัตริย์ จึงควรจะได้รับส่วนแบ่งพระบรม สารีริกธาตุบ้าง จะได้สร้างพระสถูปบรรจุพระบรมสารีริกธาตุและทำการฉลอง”
Assosuṁ kho rāmagāmakā koḷiyā:
koḷiyā → koliyā (bj, pts) | Koliyā → K koḷ- always. (pts note)พวกเจ้าโกลิยะผู้ครองกรุงรามคาม ได้ทรงสดับว่า
“bhagavā kira kusinārāyaṁ parinibbuto”ti.
parinibbutoti → parinibbuto ti (pts)“พระผู้มีพระภาคปรินิพพาน ในกรุงกุสินารา”
Atha kho rāmagāmakā koḷiyā kosinārakānaṁ mallānaṁ dūtaṁ pāhesuṁ:
koḷiyā → koliyā (bj, pts) | atha kho → athakho (th)จึงทรงส่งทูตไปถึงพวกเจ้ามัลละผู้ครองกรุงกุสินาราว่า
“bhagavāpi khattiyo mayampi khattiyā, mayampi arahāma bhagavato sarīrānaṁ bhāgaṁ, mayampi bhagavato sarīrānaṁ thūpañca mahañca karissāmā”ti.
sarīrānaṁ → sārīrānaṁ (bj) | bhagavāpi → bhagavā pi (bjt) | bhagavāpi khattiyo mayampi → bhagavā pi khāttiyo mayam pi (pts) | mayampi → mayam pi (pts) | thūpañca mahañca → thūpañ ca mahañ ca (pts)“พระผู้มี พระภาคทรงเป็นกษัตริย์ แม้พวกเราก็เป็นกษัตริย์ จึงควรจะได้รับส่วนแบ่งพระบรม สารีริกธาตุบ้าง จะได้สร้างพระสถูปบรรจุพระบรมสารีริกธาตุและทำการฉลอง”
Assosi kho veṭṭhadīpako brāhmaṇo:
Veṭhadīpako → K Veṭṭhad-, and below, 27. (pts note)พราหมณ์ผู้ครองกรุงเวฏฐทีปกะ ได้สดับว่า
“bhagavā kira kusinārāyaṁ parinibbuto”ti.
parinibbutoti → parinibbuto ti (pts)“พระผู้มีพระภาคปรินิพพาน ในกรุงกุสินารา”
Atha kho veṭṭhadīpako brāhmaṇo kosinārakānaṁ mallānaṁ dūtaṁ pāhesi:
veṭṭhadīpako → veṭhadīpako (bjt, pts) | atha kho → athakho (th)จึงส่งทูตไปถึงพวกเจ้ามัลละผู้ครองกรุงกุสินาราว่า
“bhagavāpi khattiyo ahampismi brāhmaṇo, ahampi arahāmi bhagavato sarīrānaṁ bhāgaṁ, ahampi bhagavato sarīrānaṁ thūpañca mahañca karissāmī”ti.
bhagavāpi → bhagavā tu (bj) | ahampismi → ahamasmi (bj, pts) | sarīrānaṁ → sārīrānaṁ (bj) | tu → bhagavāpi (bj: machasaṁ) | ahampismi → ahaṁ pismi (my) | ahampismi → ahampi (th) | bhagavāpi → bhagavā pi (pts) | ahampismi → aham asmi (pts) | ahampi → aham pi (pts) | thūpañca mahañca → thūpañ ca mahañ ca (pts)“แม้พระผู้มี พระภาคทรงเป็นกษัตริย์ เราเป็นพราหมณ์ เราก็ควรจะได้รับส่วนแบ่งพระบรม สารีริกธาตุบ้าง จะได้สร้างพระสถูปบรรจุพระบรมสารีริกธาตุและทำการฉลอง”
Assosuṁ kho pāveyyakā mallā:พวกเจ้ามัลละผู้ครองกรุงปาวา ได้ทรงสดับว่า
“bhagavā kira kusinārāyaṁ parinibbuto”ti.
kusinārāyaṁ parinibbutoti → kusinā rāyaṁ parinibbuto ti (pts)พระผู้มีพระภาคปรินิพพาน ในกรุงกุสินารา
Atha kho pāveyyakā mallā kosinārakānaṁ mallānaṁ dūtaṁ pāhesuṁ:
dūtaṁ pāhesuṁ bhagavāpi → dūtam pahesuṁ bhagavā pi (pts) | atha kho → athakho (th)จึงทรงส่งทูตไปถึงพวกเจ้ามัลละผู้ครองกรุงกุสินาราว่า
“bhagavāpi khattiyo mayampi khattiyā, mayampi arahāma bhagavato sarīrānaṁ bhāgaṁ, mayampi bhagavato sarīrānaṁ thūpañca mahañca karissāmā”ti.
sarīrānaṁ → sārīrānaṁ (bj) | bhagavāpi → bhagavā pi (bjt, pts) | mayampi → mayam pi (pts) | thūpañca mahañca → thūpañ ca mahañ ca (pts)“แม้พระผู้มี พระภาคเป็นกษัตริย์ แม้พวกเราก็เป็นกษัตริย์ จึงควรจะได้รับส่วนแบ่งพระบรม สารีริกธาตุบ้าง จะได้สร้างพระสถูปบรรจุพระบรมสารีริกธาตุและทำการฉลอง”
Evaṁ vutte, kosinārakā mallā te saṅghe gaṇe etadavocuṁ:
saṅghe → saṁghe (ms2005, pts) | etadavocuṁ → etad avocuṁ (pts)เมื่อทูตจากเมืองต่าง ๆ กราบทูลอย่างนี้ พวกเจ้ามัลละผู้ครองกรุงกุสินารา ได้ตรัสตอบกับหมู่คณะทูตเหล่านั้นดังนี้ว่า
“bhagavā amhākaṁ gāmakkhette parinibbuto, na mayaṁ dassāma bhagavato sarīrānaṁ bhāgan”ti.
sarīrānaṁ → sārīrānaṁ (bj) | gāmakkhette → gāma-kkhette (pts) | bhāganti → bhāgan ti (pts)“พระผู้มีพระภาคปรินิพพานในเขตบ้าน เมืองของเรา พวกเราจะไม่ให้ส่วนแบ่งพระบรมสารีริกธาตุ”
Evaṁ vutte, doṇo brāhmaṇo te saṅghe gaṇe etadavoca:
saṅghe → saṁghe (ms2005, pts) | etadavoca → etad avoca (pts)เมื่อพวกเจ้ามัลละผู้ครองกรุงกุสินาราได้ตรัสอย่างนี้ โทณพราหมณ์ ได้กล่าวกับหมู่คณะทูตเหล่านั้นดังนี้ว่า
“Suṇantu bhonto mama ekavācaṁ, amhāka buddho ahu khantivādo;
ekavācaṁ → ekavākyaṁ (bj, sya-all) | ekavācaṁ amhāka → ekavākyaṁ amhākaṁ (pts) | ekavākyaṁ → vācaṁ (bj: machasaṁ) | ekavācaṁ → eka-vākyaṁ (pts) amhāka → amhākaṁ (pts1ed) | Amhāka → chandānurakkhaṇatthaṁ niggahītalopo (cck note) | khantivādo → khanti-vādo (pts)“ท่านผู้เจริญทั้งหลาย โปรดฟังคำชี้แจงของข้าพเจ้าหน่อยหนึ่งเถิด พระพุทธเจ้าของพวกเราทรงถือหลักขันติธรรม Na hi sādhu yaṁ uttamapuggalassa, sarīrabhāge siyā sampahāro.
yaṁ → Sdt sādhayaṁ: so K. (pts note) | sādhu yaṁ → sādhuyaṁ (bjt, th) | uttamapuggalassa → uttama-puggalassa sarīra (pts) siyā → siya (sya-all) | sarīrabhāge siyā → sarīra bhaṅge siya (pts) | siya → SS siyā. (pts note)ไม่ควรที่จะประหัตประหารกัน เพราะส่วนแบ่งพระบรมสารีริกธาตุ ของพระพุทธเจ้าผู้เป็นอุดมบุคคลSabbeva bhonto sahitā samaggā, sammodamānā karomaṭṭhabhāge;
sabbeva → sabbe va (th, pts) karomaṭṭhabhāge → karomaṭṭha bhāge (th) | karomaṭṭhabhāge → karom aṭṭha bhāge (pts)ขอให้ทุกฝ่ายพร้อมใจกัน แบ่งพระบรมสารีริกธาตุออกเป็น ๘ ส่วน Vitthārikā hontu disāsu thūpā, bahū janā cakkhumato pasannā”ti.
Vitthārikā → St -tā; Sc -ko. (pts note) bahū janā → bahujjano (pts) | pasannāti → pasanno ti (pts) | Bahujjano → K bahū janā. (pts note)พระสถูปจะได้แพร่กระจายไปยังทิศต่าง ๆ มีประชาชนจำนวนมาก ผู้เลื่อมใสในพระพุทธเจ้าผู้มีพระจักษุ”
“Tena hi, brāhmaṇa, tvaññeva bhagavato sarīrāni aṭṭhadhā samaṁ savibhattaṁ vibhajāhī”ti.
sarīrāni → sārīrāni (bj) | savibhattaṁ → suvibhattaṁ (bj, sya-all, pts) | tvaññeva → tvañceva (sya-all) | vibhajāhīti → vibhajāhīti evaṁ bhoti (sya-all) | yeva → K tvañceva. SS tvaññeva. (pts note) | tena hi → tenahi (th) | tvaññeva → tvaṁ yeva (pts)หมู่คณะทูตเหล่านั้นตอบว่า “ท่านพราหมณ์ ถ้าเช่นนั้น ท่านนั่นแหละ จงแบ่งพระบรมสารีริกธาตุออกเป็น ๘ ส่วนเท่า ๆ กันให้เรียบร้อย”
“Evaṁ, bho”ti kho doṇo brāhmaṇo tesaṁ saṅghānaṁ gaṇānaṁ paṭissutvā bhagavato sarīrāni aṭṭhadhā samaṁ suvibhattaṁ vibhajitvā te saṅghe gaṇe etadavoca:
sarīrāni → sārīrāni (bj) | paṭissutvā → paṭissuṇitvā (sya-all) | ti → K ‘evaṁ bhoti'; twice. (pts note) | saṅghānaṁ → saṁghānaṁ (ms2005, pts) | saṅghe → saṁghe (ms2005, pts) | bhoti → bho ti (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)โทณพราหมณ์รับคำแล้ว แบ่งพระบรมสารีริกธาตุออกเป็น ๘ ส่วนเท่า ๆ กัน ให้เรียบร้อยแล้ว จึงได้กล่าวกับหมู่คณะทูตเหล่านั้นดังนี้ว่า
“imaṁ me bhonto tumbaṁ dadantu ahampi tumbassa thūpañca mahañca karissāmī”ti.
dadantu ahampi → dentu ahaṁpi (sya-all) | tumbaṁ → kumbhaṁ (pts) | kumbhaṁ → K tumbaṁ, and below. (pts note) | dadantu → K dentu. (pts note) | ahampi tumbassa thūpañca mahañca → aham pi kumbhassa thūpañ ca mahañ ca (pts)“ท่านผู้เจริญทั้งหลาย โปรดให้ทะนานนี้แก่ข้าพเจ้า ข้าพเจ้าจะสร้างพระสถูปบรรจุทะนาน(ตุมพะ)และทำ การฉลอง”
Adaṁsu kho te doṇassa brāhmaṇassa tumbaṁ.
tumbaṁ → kumbhaṁ (pts)พวกเขาจึงได้มอบทะนานให้โทณพราหมณ์
Assosuṁ kho pippalivaniyā moriyā:
pippalivaniyā → pipphalivaniyā (sya-all, km, pts1ed) | pippalivaniyā → pipphalivaniyā (pts) | pippalivaniyā → pipphalīvaniyā (bj: syā) | pippalivaniyā → pipphalivaniyā (cck: syā.)พวกเจ้าโมริยะผู้ครองกรุงปิปผลิวันได้ทรงสดับว่า
“bhagavā kira kusinārāyaṁ parinibbuto”ti.
parinibbutoti → parinibbuto ti (pts)“พระผู้มีพระภาคปรินิพพาน ในกรุงกุสินารา”
Atha kho pippalivaniyā moriyā kosinārakānaṁ mallānaṁ dūtaṁ pāhesuṁ:
atha kho pippalivaniyā → athakho pipphalivaniyā (sya-all) | pippalivaniyā → pipphalivaniyā (pts)จึงทรงส่งทูตไปถึงพวกเจ้ามัลละผู้ครองกรุงกุสินาราว่า
“bhagavāpi khattiyo mayampi khattiyā, mayampi arahāma bhagavato sarīrānaṁ bhāgaṁ, mayampi bhagavato sarīrānaṁ thūpañca mahañca karissāmā”ti.
sarīrānaṁ → sārīrānaṁ (bj) | bhagavāpi → bhagavā pi (bjt, pts) | mayampi → mayam pi (pts) | thūpañca mahañca → thūpañ ca mahañ ca (pts)“พระผู้มี พระภาคทรงเป็นกษัตริย์ แม้พวกเราก็เป็นกษัตริย์ จึงควรจะได้รับส่วนแบ่งพระบรม สารีริกธาตุบ้าง จะได้สร้างพระสถูปบรรจุพระบรมสารีริกธาตุและทำการฉลอง”
“Natthi bhagavato sarīrānaṁ bhāgo, vibhattāni bhagavato sarīrāni.
sarīrānaṁ → sārīrānaṁ (bj) | sarīrāni → sārīrāni (bj) | vibhattāni → Scdt vibhatti. (pts note) | natthi → n atthi (pts)พวกเจ้ามัลละผู้ครองกรุงกุสินาราตอบว่า “(บัดนี้) ไม่มีส่วนแบ่งพระบรม สารีริกธาตุ พระบรมสารีริกธาตุได้แบ่งกันหมดแล้ว
Ito aṅgāraṁ harathā”ti.พวกท่านจงนำเอาพระอังคาร (เถ้า)ไปจากที่นี้เถิด”
Te tato aṅgāraṁ hariṁsu.
hariṁsu → āhariṁsu (sya-all, km, mr) | hariṁsu → hariṁsu dhātucetiyapūjā (bj) | hariṁsu atha kho → āhariṁsu athakho (sya-all) | hariṁsu → āhariṁsu (bj: syā, kām) | hariṁsu → āhariṁsu (cck: syā. ka.) | hariṁsu → K āhar-. (pts note)พวกทูตเหล่านั้น จึงนำเอาพระอังคารไปจากที่นั้น
40. Dhātuthūpapūjāบูชาพระบรมธาตุและสร้างพระสถูป
Atha kho rājā māgadho ajātasattu vedehiputto rājagahe bhagavato sarīrānaṁ thūpañca mahañca akāsi.
sarīrānaṁ → sārīrānaṁ (bj) | atha kho → athakho (th) | vedehiputto → vedehi-putto (pts) | thūpañca mahañca → thūpañ ca mahañ ca (pts)เวลานั้น พระราชาแห่งแคว้นมคธพระนามว่าอชาตศัตรู เวเทหิบุตร ทรงสร้างพระสถูปบรรจุพระบรมสารีริกธาตุและทำการฉลองในกรุงราชคฤห์
Vesālikāpi licchavī vesāliyaṁ bhagavato sarīrānaṁ thūpañca mahañca akaṁsu.
sarīrānaṁ → sārīrānaṁ (bj) | vesālikāpi → vesālikā pi (bjt, pts) | thūpañca mahañca → thūpañ ca mahañ ca (pts)พวก เจ้าลิจฉวีผู้ครองกรุงเวสาลี ทรงสร้างพระสถูปบรรจุพระบรมสารีริกธาตุและทำการ ฉลองในกรุงเวสาลี
Kapilavatthuvāsīpi sakyā kapilavatthusmiṁ bhagavato sarīrānaṁ thūpañca mahañca akaṁsu.
kapilavatthuvāsīpi → kāpilavatthavā pi (bj, sya-all, pts) | sarīrānaṁ → sārīrānaṁ (bj) | kapilavatthuvāsīpi → kāpilavatthavāpi (th) | kapilavatthusmiṁ → kapila-vatthusmiṁ (pts) | thūpañca mahañca → thūpañ ca mahañ ca (pts)พวกเจ้าศากยะชาวกบิลพัสดุ์ ทรงสร้างพระสถูปบรรจุพระบรม สารีริกธาตุและทำการฉลองในกรุงกบิลพัสดุ์
Allakappakāpi bulayo allakappe bhagavato sarīrānaṁ thūpañca mahañca akaṁsu.
sarīrānaṁ → sārīrānaṁ (bj) | bulayo → thūlayo (sya-all) | Bulayo → K Bhūlayo; Sd Buḷayo (here only). (pts note) | allakappakāpi → allakappakā pi (bjt, pts) | thūpañca mahañca → thūpañ ca mahañ ca (pts)พวกเจ้าถูลีผู้ครองกรุงอัลลกัปปะ ทรงสร้างพระสถูปบรรจุพระบรมสารีริกธาตุและทำการฉลองในกรุงอัลลกัปปะ
Rāmagāmakāpi koḷiyā rāmagāme bhagavato sarīrānaṁ thūpañca mahañca akaṁsu.
rāmagāmakāpi koḷiyā → rāmagāmakā pi koliyā (bj, pts) | sarīrānaṁ → sārīrānaṁ (bj) | thūpañca mahañca → thūpañ ca mahañ ca (pts)พวกเจ้า โกลิยะผู้ครองกรุงรามคาม ทรงสร้างพระสถูปบรรจุพระบรมสารีริกธาตุและทำการ ฉลองในกรุงรามคาม
Veṭṭhadīpakopi brāhmaṇo veṭṭhadīpe bhagavato sarīrānaṁ thūpañca mahañca akāsi.
sarīrānaṁ → sārīrānaṁ (bj) | veṭṭhadīpakopi → veṭhadīpako pi (bjt, pts) | veṭṭhadīpe → veṭhadīpe (bjt, pts) | thūpañca mahañca → thūpañ ca mahañ ca (pts)พราหมณ์ผู้ครองกรุงเวฏฐทีปกะ สร้างพระสถูปบรรจุพระ บรมสารีริกธาตุและทำการฉลองในกรุงเวฏฐทีปกะ
Pāveyyakāpi mallā pāvāyaṁ bhagavato sarīrānaṁ thūpañca mahañca akaṁsu.
sarīrānaṁ → sārīrānaṁ (bj) | pāveyyakāpi → pāveyyakā pi (pts) | thūpañca mahañca → thūpañ ca mahañ ca (pts)พวกเจ้ามัลละผู้ครองกรุงปาวา ทรงสร้างพระสถูปบรรจุพระบรมสารีริกธาตุและทำการฉลองในกรุงปาวา
Kosinārakāpi mallā kusinārāyaṁ bhagavato sarīrānaṁ thūpañca mahañca akaṁsu.
sarīrānaṁ → sārīrānaṁ (bj) | kosinārakāpi → kosinārakā pi (bjt, pts) | thūpañca mahañca → thūpañ ca mahañ ca (pts)พวกเจ้า มัลละผู้ครองกรุงกุสินารา ทรงสร้างพระสถูปบรรจุพระบรมสารีริกธาตุและทำการ ฉลองในกรุงกุสินารา
Doṇopi brāhmaṇo tumbassa thūpañca mahañca akāsi.
kumbhassa → K tumbassa. (pts note) | doṇopi → doṇo pi (bjt, pts) | tumbassa thūpañca mahañca → kumbhassa thūpañ ca mahañ ca (pts)แม้โทณพราหมณ์ก็สร้างพระสถูปบรรจุทะนานและทำการฉลอง
Pippalivaniyāpi moriyā pippalivane aṅgārānaṁ thūpañca mahañca akaṁsu.
pippalivaniyāpi → pipphalivaniyāpi (sya-all, pts) | pippalivane → pipphalivane (sya-all, pts) | pippalivaniyāpi → pippalivaniyā pi (bjt) | pippalivaniyāpi → pipphalivaniyā pi (pts) | thūpañca mahañca → thūpañ ca mahañ ca (pts)พวกเจ้าโมริยะผู้ครองกรุงปิปผลิวัน ทรงสร้างพระสถูปบรรจุพระอังคารและทำการฉลอง ในกรุงปิปผลิวัน
Iti aṭṭha sarīrathūpā navamo tumbathūpo dasamo aṅgārathūpo.
aṭṭha → aṭṭh assa (pts) | tumbathūpo → kumbhathūpo (pts) | sarīratthūpā → aṭṭhasarīratthūpānañca (sya-all: sī.) | assa → K omits: (text) aṭṭha sarīratthūpā; (note) aṭṭhasarīatthūpānañca. (pts note) | aṭṭha sarīrathūpā → aṭṭh assa sarīra-thūpā (pts) | tumbathūpo → kumbha-thūpo (pts) | aṅgārathūpo → aṅgāra-thūpo (pts)รวมเป็นพระสถูปที่บรรจุพระบรมสารีริกธาตุ ๘ แห่ง พระสถูปที่บรรจุทะนาน เป็นแห่งที่ ๙ และพระสถูปที่บรรจุพระอังคารเป็นแห่งที่ ๑๐
Evametaṁ bhūtapubbanti.
evametaṁ bhūtapubbanti → evam etaṁ bhūta-pubban ti (pts)การแบ่งพระบรม สารีริกธาตุและการสร้างพระสถูปเคยมีมาแล้วอย่างนี้
Aṭṭhadoṇaṁ cakkhumato sarīraṁ, sattadoṇaṁ jambudīpe mahenti;
aṭṭhadoṇaṁ → aṭṭha doṇā (bj) | sarīraṁ → sarīrā (bj) | doṇā → aṭṭhadoṇaṁ cakkhumato sarīraṁ (bj: machasaṁ) | aṭṭhadoṇaṁ → aṭṭha-doṇaṁ (pts) sattadoṇaṁ → satta-doṇaṁ (pts)พระบรมสารีริกธาตุของพระผู้มีพระจักษุ ซึ่งเป็นบุคคลประเสริฐสุดมี ๘ ทะนาน ประชาชนบูชากันอยู่ในชมพูทวีป ๗ ทะนาน Ekañca doṇaṁ purisavaruttamassa, rāmagāme nāgarājā maheti.
ekañca → ekañ ca (pts) | purisavaruttamassa → purisa-varuttamassa (pts) maheti → mahenti (bj) | maheti ekāhi → mahenti ekā hi (sya-all); mahenti ekā pi (pts)พระราชาเผ่านาคบูชาอยู่ในรามคาม ๑ ทะนานEkāhi dāṭhā tidivehi pūjitā, ekā pana gandhārapure mahīyati;
ekāhi → ekā hi (th) | ekāhi → pi (pts) mahīyati → mahiyyati (sya-all) | gandhārapure → gandhāra-pure (pts)เทพชั้นดาวดึงส์บูชาพระเขี้ยวแก้วองค์หนึ่ง ส่วนพระเขี้ยวแก้วอีกองค์หนึ่ง บูชากันอยู่ในคันธารบุรี Kāliṅgarañño vijite punekaṁ, ekaṁ pana nāgarājā maheti.
kāliṅgarañño → kāliṅga-rañño (pts) | punekaṁ → pun (pts) pana → puna (bj, sya-all); ekaṁ puna (pts) | maheti → mahenti (bj, sya-all) | maheti tasseva → mahenti tass eva (pts) | mahenti → See Buddha Vaṁsa 68. (pts note)อีกองค์หนึ่ง บูชากันอยู่ในแคว้นของพระเจ้ากาลิงคะ อีกองค์หนึ่ง พระราชาเผ่านาคบูชาอยู่Tasseva tejena ayaṁ vasundharā, āyāgaseṭṭhehi mahī alaṅkatā;
tasseva → tass eva (pts) alaṅkatā → alaṁkatā (bjt, pts) | āyāgaseṭṭhehi → āyāga-seṭṭhehi (pts)ด้วยพระเดชแห่งพระบรมสารีริกธาตุนั้น แผ่นดินใหญ่นี้ประดับด้วยนักพรตผู้ประเสริฐ Evaṁ imaṁ cakkhumato sarīraṁ, susakkataṁ sakkatasakkatehi.
evaṁ → evam (pts)พระบรมสารีริกธาตุของพระผู้มีพระจักษุนี้ ชื่อว่าอันสาธุชนสักการะกันดีแล้วDevindanāgindanarindapūjito, manussindaseṭṭhehi tatheva pūjito;
devindanāgindanarindapūjito manussindaseṭṭhehi → devindanāgindanarinda pūjito manussaseṭṭhehi (bj) | devindanāgindanarindapūjito → devinda-nāginda-narinda-pūjito manussa (pts) manussindaseṭṭhehi tatheva → manussa seṭṭhehi tath eva (pts) | manussindaseṭṭhehi → manussaseṭṭhehi (bjt)พระพุทธเจ้าพระองค์ใด อันจอมเทพ จอมนาค และจอมคนบูชาแล้ว อันจอมมนุษย์ผู้ประเสริฐสุดบูชาแล้วเหมือนกัน Taṁ vandatha pañjalikā labhitvā, buddho have kappasatehi dullabhoti.
Taṁ vandatha → taṁ taṁ vandatha (sya-all, km) | labhitvā → bhavitvā (bj, pts) | labhitvā buddho → bhavitvā buddhā (sya-all) | taṁ → taṁ taṁ (bj: syā) | vandatha → taṁ taṁ vandatha (cck: syā.) dullabhoti cattālīsa samā → dullabhāti cattāḷīsasamā (sya-all) | Buddho → Sct K Buddhā . . . dullabhā. Comp. v. 23. (pts note) | dullabho → K and Bp add: Cattāḷīsa-samā dantā kesā lomā ca sabbaso, Devā hariṁsu ekekaṁ cakkhavāḷa-param parā ti. (pts note) | dullabhoti → dullabho ti (pts)ท่านทั้งหลายจงประนมมือไหว้พระบรมสารีริกธาตุองค์นั้นๆ พระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นบุคคลหาได้ยาก โดยใช้เวลาถึง ๑๐๐ กัปCattālīsa samā dantā, kesā lomā ca sabbaso;
cattālīsa → cattāḷīsa (bjt) | cattālīsa samā → cattāḷīsasamā (th)พระทนต์ ๔๐ องค์ พระเกศา และพระโลมาทั้งหมด Devā hariṁsu ekekaṁ, cakkavāḷaparamparāti.
devā hariṁsu ekekaṁ → mahā (pts) cakkavāḷaparamparāti → cakkavālaparamparāti (bjt) | cakkavāḷaparamparāti → parinibbāna (pts)เหล่าเทพนำไปองค์ละองค์(บูชา)สืบๆ กันไปในจักรวาล
Mahāparinibbānasuttaṁ niṭṭhitaṁ tatiyaṁ.
tatiyaṁ → (pts) | mahāparinibbānasuttaṁ → suttantaṁ (pts)มหาปรินิพพานสูตรที่ ๓ จบ