Find the Truth

In the Pāli Suttas and Vinaya

settings

{{table.suttaCol}} {{table.readCol}} {{table.titleCol}} {{table.wordsCol}} {{table.countCol}} {{table.mrCol}} {{table.linksCol}} {{table.typeCol}} {{table.quoteCol}}
{{table.wordCol}} {{table.textsCol}} {{table.matchesCol}} {{table.linksCol}}

{{results.variantsForLabel}}

Variants 1/2 columns Dictionary Multi-select Compass Help

Note:Translations, dictionaries and commentaries were not made by the Blessed One.Cross-check with Pali in 4 main nikayas.

  • Dīgha Nikāya 3ทีฆนิกาย

Ambaṭṭhasutta๓ อัมพัฏฐสูตร

Evaṁ me sutaṁ—
me → evamme (bj: PTS) | evaṁ → evam (pts)
ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้
ekaṁ samayaṁ bhagavā kosalesu cārikaṁ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṁ pañcamattehi bhikkhusatehi yena icchānaṅgalaṁ nāma kosalānaṁ brāhmaṇagāmo tadavasari.
icchānaṅgalaṁ → icchānaṅkalaṁ (pts) | icchānaṅgalaṁ → naṅkala (bj: PTS); icchānaṅkalantipi pāṭho (bj: aṭṭhakathā) | icchānaṅgalannāma → icchānaṅkalaṁ nāma (sya-all: sī.) | Icchānaṅkalaṁ → Bp -galaṁ for -kalaṁ, throughout. (pts note) | cārikaṁ caramāno → cārikañcaramāno (th) | bhikkhusaṅghena → bhikkhusaṁghena (ms2005) | bhikkhusaṅghena → bhikkhu-saṁghena (pts) | pañcamattehi bhikkhusatehi → pañca-mattehi bhikkhu-satehi (pts) | brāhmaṇagāmo tadavasari → brāhmaṇa-gāmo tad avasari (pts)
สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเสด็จจาริกไปในแคว้นโกศล พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ ใหญ่ประมาณ ๕๐๐ รูป เสด็จถึงหมู่บ้านพราหมณ์ชาวโกศลชื่ออิจฉานังคลคาม
Tatra sudaṁ bhagavā icchānaṅgale viharati icchānaṅgalavanasaṇḍe.
icchānaṅgale → icchānaṅkale (pts) | icchānaṅgalavanasaṇḍe → icchānaṅkalavanasaṇḍe (pts) | icchānaṅgale → icchānaṅkale (bj: PTS, sabbattha) | icchānaṅgalavanasaṇḍe → icchānaṅkala-vana-saṇḍe (pts)
ประทับอยู่ ณ ราวป่าอิจฉานังคลวัน ใกล้อิจฉานังคลคาม

1. Pokkharasātivatthuเรื่องพราหมณ์โปกขรสาติ

Tena kho pana samayena brāhmaṇo pokkharasāti ukkaṭṭhaṁ ajjhāvasati sattussadaṁ satiṇakaṭṭhodakaṁ sadhaññaṁ rājabhoggaṁ raññā pasenadinā kosalena dinnaṁ rājadāyaṁ brahmadeyyaṁ.
pokkharasāti → pokkharasātī (bj); pokkharasādi (pts1ed) | pasenadinā kosalena → pasenadikosalena (sya-all, pts) | pokkharasāti → pokkharasādi (pts) | pokkharasāti → sādi (bj: sabbattha); pokkharasātīitipi vuccati (bj: aṭṭhakathā) | pasenadinā → pasenadi (bj: PTS); passenadinā (bj: sīmu) | ukkaṭṭhaṁ → pokkharasātī (cck: sī.); pokkharasādi (cck: pī.) | Pokkharasādi → BB -sāti (so SS occasionally and Fausboll at SN p. 112. (pts note) | rāja-bhoggaṁ → Sc bhogyaṁ (as in iv. 2). (pts note) | dinnaṁ → Sdmt dinna-. (pts note) | rājadāyaṁ → Sc dāyādaṁ (as in iv. 1). (pts note) | pasenadinā kosalena → pasenadi-kosalena (pts) | brahmadeyyaṁ → brahma-deyyaṁ (pts)
สมัยนั้น พราหมณ์โปกขรสาติ ปกครองเมืองอุกกัฏฐะซึ่งมีประชากร และสัตว์เลี้ยงมากมาย มีพืชพันธุ์ธัญญาหารและน้ำหญ้าอุดมสมบูรณ์ เป็นพระ ราชทรัพย์ที่พระเจ้าปเสนทิโกศลพระราชทานปูนบำเหน็จให้เป็นพรหมไทย(ส่วน พิเศษ)
Assosi kho brāhmaṇo pokkharasāti:
pokkharasāti → pokkharasādi (pts)
พราหมณ์โปกขรสาติได้ฟังข่าวว่า

“samaṇo khalu, bho, gotamo sakyaputto sakyakulā pabbajito kosalesu cārikaṁ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṁ pañcamattehi bhikkhusatehi icchānaṅgalaṁ anuppatto icchānaṅgale viharati icchānaṅgalavanasaṇḍe.
icchānaṅgalaṁ → icchānaṅkalaṁ (pts) | icchānaṅgale → icchānaṅkale (pts) | icchānaṅgalavanasaṇḍe → icchānaṅkalavanasaṇḍe (pts) | cārikaṁ caramāno → cārikañcaramāno (th) | bhikkhusaṅghena → bhikkhusaṁghena (ms2005) | sakyaputto sakyakulā → sakya-putto sakya-kulā (pts) | bhikkhusaṅghena → bhikkhu-saṁghena (pts) | pañcamattehi bhikkhusatehi icchānaṅgalaṁ → pañca-mattehi bhikkhu-satehi icchānaṅkalaṁ (pts) | icchānaṅgalavanasaṇḍe → icchānaṅkala-vana-saṇḍe (pts)
“ท่านพระสมณโคดมเป็นศากยบุตรเสด็จ ออกผนวชจากศากยตระกูล เสด็จจาริกอยู่ในแคว้นโกศลพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ ใหญ่ประมาณ ๕๐๐ รูป เสด็จถึงอิจฉานังคลคามโดยลำดับ ประทับอยู่ ณ ราวป่า อิจฉานังคลวัน ใกล้อิจฉานังคลคาม
Taṁ kho pana bhavantaṁ gotamaṁ evaṁ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato—
abbhuggato → See D. ii. 40. (pts note) | evaṁ kalyāṇo → evaṁkalyāṇo (th)
ท่านพระโคดมนั้นมีกิตติศัพท์อันงามขจรไป อย่างนี้ว่า
‘itipi so bhagavā arahaṁ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṁ buddho bhagavā.’
bhagavā → bhagavāti (sya-all, km) | purisadammasārathi → sārathī (bj: sīmu, syā) | bhagavā → bhagavāti (bj: machasaṁ, syā) | bhagavā → bhagavāti (syā. kaṁ.), uparisoṇadaṇḍasuttādīsupi buddhaguṇakathāyaṁ evameva dissati (cck note) | itipi → iti pi (pts) | sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno → sammā-sambuddho vijjā-caraṇa-sampanno (pts) | lokavidū → loka-vidū (pts) | purisadammasārathi → purisa-damma-sārathi (pts) | devamanussānaṁ → deva-manussānaṁ (pts)
แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ด้วย พระองค์เองโดยชอบ เพียบพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดี รู้แจ้งโลก เป็น สารถีฝึกผู้ที่ควรฝึกได้อย่างยอดเยี่ยม เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นพระพุทธเจ้า เป็นพระผู้มีพระภาค
So imaṁ lokaṁ sadevakaṁ samārakaṁ sabrahmakaṁ sassamaṇabrāhmaṇiṁ pajaṁ sadevamanussaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā pavedeti.
sassamaṇabrāhmaṇiṁ → sassamaṇa-brāhmaṇiṁ (pts) | sadevamanussaṁ → sadeva-manussaṁ (pts)
พระองค์ทรงรู้แจ้งโลกนี้พร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก และหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์เทวดาและมนุษย์ด้วยพระ องค์เองแล้วทรงประกาศให้ผู้อื่นรู้ตาม
So dhammaṁ deseti ādikalyāṇaṁ majjhekalyāṇaṁ pariyosānakalyāṇaṁ, sātthaṁ sabyañjanaṁ, kevalaparipuṇṇaṁ parisuddhaṁ brahmacariyaṁ pakāseti.
sabyañjanaṁ → savyañjanaṁ (bj: PTS) | sātthaṁ → Bp satthaṁ. (pts note) | ādikalyāṇaṁ majjhekalyāṇaṁ pariyosānakalyāṇaṁ → ādi-kalyāṇaṁ majjhe kalyāṇaṁ pariyosāna-kalyāṇaṁ (pts) | sabyañjanaṁ kevalaparipuṇṇaṁ → savyañjanaṁ kevala-paripuṇṇaṁ (pts)
ทรงแสดงธรรมมีความงามในเบื้องต้น มี ความงามในท่ามกลาง และมีความงามในที่สุด ทรงประกาศพรหมจรรย์พร้อมทั้ง อรรถและพยัญชนะบริสุทธิ์บริบูรณ์ครบถ้วน
Sādhu kho pana tathārūpānaṁ arahataṁ dassanaṁ hotī”ti.
tathārūpānaṁ → tathā-rūpānaṁ (pts)
การได้พบพระอรหันต์ทั้งหลายเช่นนี้ เป็นความดีอย่างแท้จริง”

2. Ambaṭṭhamāṇavaเรื่องอัมพัฏฐมาณพ

Tena kho pana samayena brāhmaṇassa pokkharasātissa ambaṭṭho nāma māṇavo antevāsī hoti ajjhāyako mantadharo tiṇṇaṁ vedānaṁ pāragū sanighaṇḍukeṭubhānaṁ sākkharappabhedānaṁ itihāsapañcamānaṁ padako veyyākaraṇo lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anavayo anuññātapaṭiññāto sake ācariyake tevijjake pāvacane:
vedānaṁ → bedānaṁ (mr) | sanighaṇḍukeṭubhānaṁ → sanighaṇḍuketubhānaṁ (sya-all) | pokkharasātissa → pokkharasādissa (pts) | nāma → (pts) | māṇavo → ambaṭṭho māṇavo (bj: PTS); mānavo (bj: PTS-n) | vedānaṁ → bedānaṁ (cck: ka.) | māṇavo → Scd mānavo, so throughout. (pts note) | sākkhara-ppabhedānaṁ → Bp sakkhara-pabhedānaṁ. (pts note) | sanighaṇḍukeṭubhānaṁ sākkharappabhedānaṁ itihāsapañcamānaṁ → sanighaṇḍu-keṭubhānaṁ sākkhara-ppabhedānaṁ itihāsa-pañcamānaṁ (pts) | lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu → lokāyata-mahāpurisa-lakkhaṇesu (pts) | anuññātapaṭiññāto → anuññāta-paṭiññāto (pts)
เวลานั้น อัมพัฏฐมาณพผู้เป็นศิษย์ของพราหมณ์โปกขรสาติ เป็น ผู้คงแก่เรียน ทรงจำมนตร์ จบไตรเพทพร้อมทั้งนิฆัณฑุศาสตร์ เกฏุภศาสตร์ อักษรศาสตร์ และประวัติศาสตร์ รู้ตัวบทและไวยากรณ์ ชำนาญโลกายตศาสตร์ และการทำนายลักษณะมหาบุรุษ อาจารย์ยกย่องและตัวเขาก็ยอมรับในวิชชา ๓ ประการอันเป็นของอาจารย์ของตน
“yamahaṁ jānāmi taṁ tvaṁ jānāsi;
yamahaṁ → yam ahaṁ (pts)
ว่ารู้เท่ากันกับที่อาจารย์รู้
yaṁ tvaṁ jānāsi tamahaṁ jānāmī”ti.
tamahaṁ → tam ahaṁ (pts)

Atha kho brāhmaṇo pokkharasāti ambaṭṭhaṁ māṇavaṁ āmantesi:
pokkharasāti → pokkharasādi (pts) | atha kho → athakho (th)
ครั้งนั้นพราหมณ์โปกขรสาติเรียกอัมพัฏฐมาณพมาบอกว่า
“ayaṁ, tāta ambaṭṭha, samaṇo gotamo sakyaputto sakyakulā pabbajito kosalesu cārikaṁ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṁ pañcamattehi bhikkhusatehi icchānaṅgalaṁ anuppatto icchānaṅgale viharati icchānaṅgalavanasaṇḍe.
icchānaṅgalaṁ → icchānaṅkalaṁ (pts) | icchānaṅgale → icchānaṅkale (pts) | icchānaṅgalavanasaṇḍe → icchānaṅkalavanasaṇḍe (pts) | cārikaṁ caramāno → cārikañcaramāno (th) | bhikkhusaṅghena → bhikkhusaṁghena (ms2005) | sakyakulā → sakya-kulā (pts) | bhikkhusaṅghena → bhikkhu-saṁghena (pts) | pañcamattehi bhikkhusatehi icchānaṅgalaṁ → pañca-mattehi bhikkhu-satehi icchānaṅkalaṁ (pts) | icchānaṅgalavanasaṇḍe → icchānaṅkala-vana-saṇḍe (pts)
“อัมพัฏฐะ ท่านพระสมณโคดมพระองค์นี้เป็นศากยบุตร เสด็จออกผนวชจากศากยตระกูล เสด็จจาริกอยู่ในแคว้นโกศลพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ประมาณ ๕๐๐ รูป เสด็จ ถึงอิจฉานังคลคามโดยลำดับ ประทับอยู่ ณ ราวป่าอิจฉานังคลวัน ใกล้อิจฉานังคลคาม
Taṁ kho pana bhavantaṁ gotamaṁ evaṁ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato:
bhavantaṁ → MSS. frequently bhagavantaṁ. (pts note) | evaṁ kalyāṇo → evaṁkalyāṇo (th)
ท่านพระโคดมนั้นมีกิตติศัพท์อันงามขจรไปอย่างนี้ว่า
‘itipi so bhagavā, arahaṁ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṁ buddho bhagavā.
bhagavā → bhagavāti (sya-all)
‘แม้เพราะเหตุนี้ พระ ผู้มีพระภาคพระองค์นั้น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ด้วยพระองค์เองโดยชอบ เพียบ พร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดี รู้แจ้งโลก เป็นสารถีฝึกผู้ที่ควรฝึกได้อย่าง ยอดเยี่ยม เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นพระพุทธเจ้า เป็นพระ ผู้มีพระภาค
So imaṁ lokaṁ sadevakaṁ samārakaṁ sabrahmakaṁ sassamaṇabrāhmaṇiṁ pajaṁ sadevamanussaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā pavedeti.พระองค์ทรงรู้แจ้งโลกนี้พร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก และ หมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดา และมนุษย์ด้วยพระองค์เองแล้วทรง ประกาศให้ผู้อื่นรู้ตาม So dhammaṁ deseti ādikalyāṇaṁ majjhekalyāṇaṁ pariyosānakalyāṇaṁ, sātthaṁ sabyañjanaṁ kevalaparipuṇṇaṁ parisuddhaṁ brahmacariyaṁ pakāseti.ทรงแสดงธรรมมีความงามในเบื้องต้น มีความงามในท่ามกลาง และมีความงามในที่สุด ทรงประกาศพรหมจรรย์พร้อมทั้งอรรถและพยัญชนะ บริสุทธิ์บริบูรณ์ครบถ้วน Sādhu kho pana tathārūpānaṁ arahataṁ dassanaṁ hotī’ti.
tathārūpānaṁ → tathā-rūpānaṁ (pts)
การได้พบพระอรหันต์ทั้งหลายเช่นนี้ เป็นความดีอย่าง แท้จริง’
Ehi tvaṁ, tāta ambaṭṭha, yena samaṇo gotamo tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā samaṇaṁ gotamaṁ jānāhi, yadi vā taṁ bhavantaṁ gotamaṁ tathāsantaṁyeva saddo abbhuggato, yadi vā no tathā.
ambaṭṭha → ambaṭṭha māṇava (sya-all) | tenupasaṅkama upasaṅkamitvā → ten upasaṁkama upasaṁkamitvā (pts) | tathāsantaṁyeva → tathā santaṁ yeva (pts)
มาเถิด พ่ออัมพัฏฐมาณพ เธอจงไปเฝ้าท่านพระสมณโคดมถึงที่ประทับ ครั้นแล้วจงรู้จักพระสมณโคดมให้ได้ พวกเราจะได้รู้จักท่านพระโคดมว่า กิตติศัพท์ ของท่านพระโคดมที่ขจรไปเช่นนั้นจริงหรือไม่
Yadi vā so bhavaṁ gotamo tādiso, yadi vā na tādiso, tathā mayaṁ taṁ bhavantaṁ gotamaṁ vedissāmā”ti.
mayaṁ taṁ → mayantaṁ (th)
ท่านพระโคดมทรงเป็นเช่นนั้นจริงหรือไม่”

“Yathā kathaṁ panāhaṁ, bho, taṁ bhavantaṁ gotamaṁ jānissāmi: ‘yadi vā taṁ bhavantaṁ gotamaṁ tathāsantaṁyeva saddo abbhuggato, yadi vā no tathā. Yadi vā so bhavaṁ gotamo tādiso, yadi vā na tādiso’”ti?
yathā kathaṁ → yathākathaṁ (th) | tathāsantaṁyeva → tathā santaṁ yeva (pts) | tādisoti → tādiso ti (pts)
อัมพัฏฐมาณพเรียนถามว่า “ท่านขอรับ ทำอย่างไรผมจึงจะรู้จักท่าน พระโคดมว่า กิตติศัพท์ของท่านพระโคดมที่ขจรไปเช่นนั้นจริงหรือไม่ ท่านพระโคดม ทรงเป็นเช่นนั้นจริงหรือไม่”

“Āgatāni kho, tāta ambaṭṭha, amhākaṁ mantesu dvattiṁsa mahāpurisalakkhaṇāni, yehi samannāgatassa mahāpurisassa dveyeva gatiyo bhavanti anaññā.
dveyeva → dveva (bj, sya-all) | dvattiṁsa mahāpurisalakkhaṇāni → dvattiṁsamahāpurisalakkhaṇāni (th) | dveyeva → dve va (th) | mahāpurisalakkhaṇāni → mahāpurisa-lakkhaṇāni (pts) | dveyeva → dve (pts)
พราหมณ์โปกขรสาติตอบว่า “พ่ออัมพัฏฐะ พระมหาบุรุษผู้ประกอบด้วย ลักษณะมหาบุรุษ ๓๒ ประการที่ปรากฏในมนตร์ของเรา ย่อมมีคติ ๒ อย่าง ไม่เป็น อย่างอื่น คือ
Sace agāraṁ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī dhammiko dhammarājā cāturanto vijitāvī janapadatthāvariyappatto sattaratanasamannāgato.
cakkavattī → cakkavatti (sya-all, pts) | janapadatthāvariyappatto → janapadaṭṭhāvariyappatto (sya-all) | dhammarājā → dhamma-rājā (pts) | sattaratanasamannāgato → satta-ratana-samannāgato (pts)
(๑) ถ้าทรงอยู่ครองเรือนจะได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิผู้ทรงธรรม ครอง ราชย์โดยธรรม ทรงเป็นใหญ่ในแผ่นดินมีมหาสมุทร ๔ เป็นขอบเขต ทรงได้รับชัยชนะ แล้ว มีราชอาณาจักรมั่นคง
Tassimāni satta ratanāni bhavanti.
satta ratanāni → sattaratanāni (bjt) | tassimāni → tass imāni (pts)
สมบูรณ์ด้วยแก้ว (รัตนะ) ๗ ประการ คือ
Seyyathidaṁ—cakkaratanaṁ, hatthiratanaṁ, assaratanaṁ, maṇiratanaṁ, itthiratanaṁ, gahapatiratanaṁ, pariṇāyakaratanameva sattamaṁ.
pariṇāyakaratanameva → parināyakaratanameva (bj) | itthiratanaṁ → itthīratanaṁ (sya-all) | seyyathidaṁ → seyyathīdaṁ (th) | seyyathidaṁ cakkaratanaṁ hatthiratanaṁ assaratanaṁ → seyyathīdaṁ cakka-ratanaṁ hatthi-ratanaṁ assa-ratanaṁ (pts) | itthiratanaṁ gahapatiratanaṁ pariṇāyakaratanameva → itthi-ratanaṁ gahapati-ratanaṁ pariṇāyakaratanaṁ eva (pts)
จักรแก้ว ช้างแก้ว ม้าแก้ว มณีแก้ว นางแก้ว คหบดีแก้ว ปริณายกแก้ว
Parosahassaṁ kho panassa puttā bhavanti sūrā vīraṅgarūpā parasenappamaddanā.
parosahassaṁ → paro sahassaṁ (pts) | panassa → pan assa (pts) | vīraṅgarūpā → vīraṅga-rūpā (pts)
มีพระราชบุตร มากกว่า ๑,๐๐๐ องค์ ซึ่งล้วนแต่กล้าหาญมีรูปทรงสมเป็นวีรกษัตริย์สามารถ ย่ำยีราชศัตรูได้
So imaṁ pathaviṁ sāgarapariyantaṁ adaṇḍena asatthena dhammena abhivijiya ajjhāvasati.
pathaviṁ → paṭhaviṁ (bj, sya-all) | sāgarapariyantaṁ → sāgara-pariyantaṁ (pts)
พระองค์ทรงชนะโดยธรรมไม่ต้องใช้อาชญาหรือศัสตรา ครอบครอง แผ่นดินมีสาครเป็นขอบเขต
Sace kho pana agārasmā anagāriyaṁ pabbajati, arahaṁ hoti sammāsambuddho loke vivaṭṭacchado.
vivaṭṭacchado → vivattacchado (bj, pts) | kho → (sya-all) | vivattacchado → vivittacchaddo (bj: bausasa); vivaṭacchado (bj: syā); vivaṭṭacchado (bj: machasaṁ) | sammāsambuddho → sammā-sambuddho (pts) | vivaṭṭacchado → vivattacchaddo (pts)
(๒) ถ้าเสด็จออกจากพระราชวังไปผนวชเป็นบรรพชิต
Ahaṁ kho pana, tāta ambaṭṭha, mantānaṁ dātā;จะได้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ไม่มีกิเลสในโลก tvaṁ mantānaṁ paṭiggahetā”ti.
paṭiggahetāti → paṭiggahitāti (sya-all) | paṭiggahetāti → paṭiggahetā ti (pts)
เราเป็นผู้ให้มนตร์ แต่เธอ เป็นผู้รับมนตร์”

“Evaṁ, bho”ti kho ambaṭṭho māṇavo brāhmaṇassa pokkharasātissa paṭissutvā uṭṭhāyāsanā brāhmaṇaṁ pokkharasātiṁ abhivādetvā padakkhiṇaṁ katvā vaḷavārathamāruyha sambahulehi māṇavakehi saddhiṁ yena icchānaṅgalavanasaṇḍo tena pāyāsi.
māṇavakehi → māṇavehi (bj, sya-all) | pokkharasātissa → pokkharasādissa (pts) | pokkharasātiṁ → pokkharasādiṁ (pts) | icchānaṅgalavanasaṇḍo → icchānaṅkalavanasaṇḍo (pts) | māṇavehi → mānavakehi (bj: katthaci) | bhoti → bho ti (pts) | uṭṭhāyāsanā → uṭṭhāy āsanā (pts) | vaḷavārathamāruyha → vaḷavārathaṁ āruyha (pts) | icchānaṅgalavanasaṇḍo → icchānaṅkala-vana-saṇḍo (pts)
อัมพัฏฐมาณพรับคำแล้วลุกจากที่นั่ง ไหว้พราหมณ์โปกขรสาติ กระทำประทักษิณแล้วขึ้นยานพาหนะเทียมลาไปพร้อมด้วยมาณพหลายคน ตรงไป ยังราวป่าอิจฉานังคลวัน
Yāvatikā yānassa bhūmi yānena gantvā yānā paccorohitvā pattikova ārāmaṁ pāvisi.
pattikova → pattiko va (th, pts)
จนสุดทางยานพาหนะ แล้วลงจากยานพาหนะเดินเข้าไปยัง พระอาราม

Tena kho pana samayena sambahulā bhikkhū abbhokāse caṅkamanti.
abbhokāse → abbhokase (pts)
เวลานั้น ภิกษุหลายรูปกำลังเดินจงกรมอยู่กลางแจ้ง
Atha kho ambaṭṭho māṇavo yena te bhikkhū tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā te bhikkhū etadavoca:
atha kho → athakho (th) | tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)
อัมพัฏฐมาณพเข้าไปหา ภิกษุเหล่านั้นถึงที่จงกรมแล้วถามว่า
“kahaṁ nu kho, bho, etarahi so bhavaṁ gotamo viharati?
kahaṁ nu → kahannu (bjt)
“ท่านขอรับ เวลานี้ท่านพระโคดมพระองค์นั้น ประทับอยู่ที่ไหน
Tañhi mayaṁ bhavantaṁ gotamaṁ dassanāya idhūpasaṅkantā”ti.
idhūpasaṅkantāti → idh upasaṁkantā ti (pts) | tañhi → taṁ hi (bjt, th, pts)
พวกเรามาที่นี้ก็เพื่อจะเฝ้าท่านพระโคดมพระองค์นั้น”

Atha kho tesaṁ bhikkhūnaṁ etadahosi:
atha kho → athakho (th) | etadahosi → etad ahosi (pts)
ภิกษุเหล่านั้นคิดว่า
“ayaṁ kho ambaṭṭho māṇavo abhiññātakolañño ceva abhiññātassa ca brāhmaṇassa pokkharasātissa antevāsī.
pokkharasātissa → pokkharasādissa (pts) | abhiññātakolañño ceva → abhiññāta-kolañño eva (pts)
‘อัมพัฏฐมาณพคนนี้เกิดในตระกูลที่มีชื่อเสียง ทั้ง เป็นศิษย์ของพราหมณ์โปกขรสาติผู้โด่งดัง
Agaru kho pana bhagavato evarūpehi kulaputtehi saddhiṁ kathāsallāpo hotī”ti.
kulaputtehi → kula-puttehi (pts)
พระผู้มีพระภาคทรงสนทนากับกุลบุตร เช่นนี้จะไม่หนักพระทัย’

Te ambaṭṭhaṁ māṇavaṁ etadavocuṁ:
etadavocuṁ → etad avocuṁ (pts)
จึงตอบว่า
“eso, ambaṭṭha, vihāro saṁvutadvāro, tena appasaddo upasaṅkamitvā ataramāno āḷindaṁ pavisitvā ukkāsitvā aggaḷaṁ ākoṭehi, vivarissati te bhagavā dvāran”ti.
āḷindaṁ → ālindaṁ (bj, pts) | aggaḷaṁ → aggalaṁ (pts) | saṁvutadvāro → saṁvuta-dvāro (pts) | appasaddo upasaṅkamitvā → appa-saddo upasaṁkamitvā (pts) | dvāranti → dvāran ti (pts)
“อัมพัฏฐะ นั่นพระวิหารปิดประตูอยู่ ท่านจง เข้าไปทางพระวิหารนั้นเงียบ ๆ ค่อย ๆ เข้าไปที่เฉลียงกระแอมก่อนจึงเคาะบานประตู พระผู้มีพระภาคจักทรงเปิดประตูให้ท่าน”

Atha kho ambaṭṭho māṇavo yena so vihāro saṁvutadvāro, tena appasaddo upasaṅkamitvā ataramāno āḷindaṁ pavisitvā ukkāsitvā aggaḷaṁ ākoṭesi. Vivari bhagavā dvāraṁ.
āḷindaṁ → ālindaṁ (bj, pts) | aggaḷaṁ → aggalaṁ (pts) | atha kho → athakho (th) | saṁvutadvāro → saṁvuta-dvāro (pts) | appasaddo upasaṅkamitvā → appa-saddo upasaṁkamitvā (pts)
ต่อมา อัมพัฏฐมาณพเข้าไปทางพระวิหารนั้นเงียบ ๆ ค่อย ๆ เข้า ไปที่เฉลียงกระแอมก่อนจึงเคาะบานประตู พระผู้มีพระภาคทรงเปิดประตูให้
Pāvisi ambaṭṭho māṇavo. Māṇavakāpi pavisitvā bhagavatā saddhiṁ sammodiṁsu, sammodanīyaṁ kathaṁ sāraṇīyaṁ vītisāretvā ekamantaṁ nisīdiṁsu.
sāraṇīyaṁ → sārāṇīyaṁ (bj, sya-all, pts) | + → kho (th) | māṇavakāpi → māṇavakā pi (pts)
อัมพัฏฐมาณพจึงเข้าไป ฝ่ายพวกมาณพก็พากันเข้าไปสนทนากับพระผู้มีพระภาค ครั้นสนทนากันพอคุ้นเคยดีจึงนั่งลง ณ ที่สมควร
Ambaṭṭho pana māṇavo caṅkamantopi nisinnena bhagavatā kañci kañci kathaṁ sāraṇīyaṁ vītisāreti, ṭhitopi nisinnena bhagavatā kañci kañci kathaṁ sāraṇīyaṁ vītisāreti.
kañci kañci → kiñci kiñci (csp1ed) | sāraṇīyaṁ → sārāṇīyaṁ (bj, sya-all, pts) | kañci kañci → kiñci kiñci (cck) | kañci → kiñci kiñci (cck: ka.) | kañci → Bp here and below kiñci kiñci. (pts note) | caṅkamantopi → caṅkamanto pi (pts) | ṭhitopi → ṭhito pi (pts)
แต่อัมพัฏฐมาณพเดินบ้าง ยืนบ้าง สนทนากับพระผู้มีพระภาคผู้ประทับนั่งอยู่

Atha kho bhagavā ambaṭṭhaṁ māṇavaṁ etadavoca:
atha kho → athakho (th) | ambaṭṭhaṁ māṇavaṁ etadavoca → ambaṭṭha-māṇavaṁ etad avoca (pts)
พระผู้มีพระภาคตรัสถามอัมพัฏฐมาณพว่า
“evaṁ nu te, ambaṭṭha, brāhmaṇehi vuddhehi mahallakehi ācariyapācariyehi saddhiṁ kathāsallāpo hoti, yathayidaṁ caraṁ tiṭṭhaṁ nisinnena mayā kiñci kiñci kathaṁ sāraṇīyaṁ vītisāretī”ti?
evaṁ nu → evannu kho (bj) | kiñci kiñci → kañci kañci (bj, sya-all, pts) | sāraṇīyaṁ → sārāṇīyaṁ (bj) | vuddhehi → vuḍḍhehi (sya-all) | sāraṇīyaṁ vītisāretīti → sārāṇīyaṁ vītisāresīti (sya-all, pts) | te → kiṇhā (bj: machasaṁ) | te → Scd omit kho; Bp omits te. (pts note) | yathayidaṁ → Sc Bp yathāyidam. (pts note) | sāraṇīyaṁ vītisāretīti → sārāṇīyaṁ vītisāretī ti (bjt) | ācariyapācariyehi → ācariya-pācariyehi (pts) | kathāsallāpo → kathā-sallāpo (pts)
“อัมพัฏฐะ เธอเคย สนทนากับพราหมณ์ผู้แก่ผู้เฒ่าผู้เป็นอาจารย์และปาจารย์ เหมือนดังที่เธอเดินบ้าง ยืนบ้าง สนทนากับเราผู้นั่งอยู่เช่นนี้หรือ”

2.1. Paṭhamaibbhavādaอัมพัฏฐมาณพพูดกดศากยวงศ์ว่าเป็นคนรับใช้ครั้งที่ ๑

“No hidaṁ, bho gotama.
hidaṁ → h idaṁ (pts)
อัมพัฏฐมาณพตอบว่า “ไม่ใช่อย่างนั้น
Gacchanto vā hi, bho gotama, gacchantena brāhmaṇo brāhmaṇena saddhiṁ sallapitumarahati, ṭhito vā hi, bho gotama, ṭhitena brāhmaṇo brāhmaṇena saddhiṁ sallapitumarahati, nisinno vā hi, bho gotama, nisinnena brāhmaṇo brāhmaṇena saddhiṁ sallapitumarahati, sayāno vā hi, bho gotama, sayānena brāhmaṇo brāhmaṇena saddhiṁ sallapitumarahati.
sallapitumarahati → sallapituṁ arahati (pts)
ท่านพระโคดม แท้จริง พราหมณ์ผู้เดินก็ควรสนทนากับพราหมณ์ผู้เดิน พราหมณ์ผู้ยืนก็ควรสนทนากับ พราหมณ์ผู้ยืน พราหมณ์ผู้นั่งก็ควรสนทนากับพราหมณ์ผู้นั่ง พราหมณ์ผู้นอนก็ควร สนทนากับพราหมณ์ผู้นอน
Ye ca kho te, bho gotama, muṇḍakā samaṇakā ibbhā kaṇhā bandhupādāpaccā, tehipi me saddhiṁ evaṁ kathāsallāpo hoti, yathariva bhotā gotamenā”ti.
kaṇhā → kiṇhā (pts1ed, mr) | te → (sya-all) | bandhupādāpaccā → bandhupādapaccā (sya-all) | kaṇhā → kiṇhā (pts) | kaṇhā → kiṇhā (bj: machasaṁ) | kaṇhā → kiṇhā (cck: ka. sī. pī.) | ibbhā → Sc imbhā. (pts note) | kiṇhā → Sc kinhā; Bp kaṇhā (see iii. 2. 5). (pts note) | tehipi → tehi pi (pts) | kathāsallāpo → kathā-sallāpo (pts)
แต่ข้าพเจ้ากำลังสนทนากับสมณะศีรษะโล้น ผู้เป็นคน รับใช้ เป็นคนวรรณะต่ำ(กัณหโคตร) เกิดจากพระบาทของท้าวมหาพรหมเหมือน ท่านพระโคดมต่างหาก”

“Atthikavato kho pana te, ambaṭṭha, idhāgamanaṁ ahosi, yāyeva kho panatthāya āgaccheyyātha, tameva atthaṁ sādhukaṁ manasi kareyyātha.
āgaccheyyātha → āgaccheyyātho (bj, pts1ed) | manasi kareyyātha → manasi kareyyātho (bj, pts1ed) | kareyyātha avusitavāyeva → kareyyātho avusitavā yeva (bj) | sādhukaṁ manasi kareyyātha avusitavāyeva → sādhukam manasikareyyātho avusitavā yeva (pts) | kareyyātho → kareyyātha (bj: sīmu) | āgaccheyyātha → āgaccheyyātho (cck: sī. pī.) | kareyyātha → manasikareyyātho (cck: sī. pī.) | āgaccheyyātho → -7 Sct āgaccheyyata tame; Sm Bp āgaccheyyātha. (pts note) | manasikareyyātho → Sc -eyyatothā; St -eyyatho; Bp -eyyātha. See Ed. Muller, p. 110. (pts note) | manasi kareyyātha → manasikareyyātha (th) | idhāgamanaṁ → idh āgamanaṁ (pts) | yāyeva → yāy eva (pts) | panatthāya āgaccheyyātha tameva → pan atthāya āgaccheyyātho taṁ eva (pts)
พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “อัมพัฏฐะ เธอมาที่นี่เพราะมีธุระก็ควรตระหนักถึงธุระ นั้นไว้ให้ดี
Avusitavāyeva kho pana, bho, ayaṁ ambaṭṭho māṇavo vusitamānī kimaññatra avusitattā”ti.
bho ayaṁ → (sya-all, pts) | vusitamānī → vāsitavāmānī (bj: sīmu) | vusitavā-mānī → Scmt vusitavātamāni; Sm vusitavatamānī; Bp vusitamāniti. (pts note) | avusitavāyeva → avusitavā yeva (bjt, pts) | vusitamānī kimaññatra avusitattāti → vusitavā-mānī kim aññatra avusitattā ti (pts)
ท่านทั้งหลาย อัมพัฏฐมาณพนี้ไม่ได้รับการอบรมแต่สำคัญตนว่าได้รับ การอบรมมาดี ไม่มีอะไรเลยนอกจากมารยาทของคนที่ไม่ได้รับการอบรม”

Atha kho ambaṭṭho māṇavo bhagavatā avusitavādena vuccamāno kupito anattamano bhagavantaṁyeva khuṁsento bhagavantaṁyeva vambhento bhagavantaṁyeva upavadamāno:
upavadamāno → vadamāno (sya-all) | anattamano → Sc repeats kup- anatt-. (pts note) | khuṁsento → Bp khuṅsanto. (pts note) | vambhento → Bp vambhanto. (pts note) | atha kho → athakho (th) | bhagavantaṁyeva → bhagavantaṁ yeva (pts)
ทันทีที่ถูกพระผู้มีพระภาคตรัสว่าเป็นคนไม่ได้รับการอบรม อัมพัฏฐมาณพก็โกรธเคืองไม่พอใจ เมื่อจะข่มขู่พระผู้มีพระภาค เมื่อจะว่าร้ายพระผู้มีพระ ภาค
“samaṇo ca me bho gotamo pāpito bhavissatī”ti bhagavantaṁ etadavoca:
pāpito → pāpiko (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)
คิดว่า ‘เราจะทำให้พระสมณโคดมเสียหาย’ จึงได้กล่าวกะพระผู้มีพระภาคว่า
“caṇḍā, bho gotama, sakyajāti;
sakyajāti → sakya-jāti (pts)
“ท่านพระโคดม คนชาติศากยะดุร้าย
pharusā, bho gotama, sakyajāti;
sakyajāti → sakya-jāti (pts)
หยาบช้า
lahusā, bho gotama, sakyajāti;
sakyajāti → sakya-jāti (pts)
วู่วาม
bhassā, bho gotama, sakyajāti;
bhassā → rabhasā (bj, sya-all, pts) | rabhasā → Sct rahasā; Bp bhassā. (pts note) | sakyajāti → sakya-jāti (pts)
พูดพล่าม
ibbhā santā ibbhā samānā na brāhmaṇe sakkaronti, na brāhmaṇe garuṁ karonti, na brāhmaṇe mānenti, na brāhmaṇe pūjenti, na brāhmaṇe apacāyanti.
garuṁ karonti → garukaronti (bj, sya-all, km, pts1ed) | garuṁ karonti → garukaronti (pts) | karonti → garukaronti (cck: sī. syā. kaṁ. pī.) | garukaronti → Bp garuṁkaronti twice. (pts note)
เป็นคนรับใช้ ไม่ ยอมสักการะ เคารพ นับถือ บูชา นอบน้อมพวกพราหมณ์
Tayidaṁ, bho gotama, nacchannaṁ, tayidaṁ nappatirūpaṁ, yadime sakyā ibbhā santā ibbhā samānā na brāhmaṇe sakkaronti, na brāhmaṇe garuṁ karonti, na brāhmaṇe mānenti, na brāhmaṇe pūjenti, na brāhmaṇe apacāyantī”ti.
nappatirūpaṁ → nappaṭirūpaṁ (bj, sya-all) | garuṁ karonti → garukaronti (bj, sya-all, pts) | channaṁ → na ca channaṁ (sya-all: sī.) | nacchannaṁ → na channaṁ (th) | nacchannaṁ → na cchannaṁ (pts) | nappatirūpaṁ → na ppatirūpaṁ (pts)
การที่คนชาติศากยะ ซึ่งเป็นคนดุร้าย หยาบช้า วู่วาม พูดพล่าม เป็นคนรับใช้ ไม่ยอมสักการะ เคารพ นับถือ บูชานอบน้อมพวกพราหมณ์ เป็นการไม่เหมาะไม่ควรเลย”

Itiha ambaṭṭho māṇavo idaṁ paṭhamaṁ sakyesu ibbhavādaṁ nipātesi.
sakyesu → sakkesu (bj, pts) | idaṁ → imaṁ (sya-all) | ibbhavādaṁ → ibbhāvādaṁ (sya-all) | itiha → iti ha (pts) | sakyesu ibbhavādaṁ → sakkesu ibbha-vādaṁ (pts)
นี้เป็นครั้งที่ ๑ ที่อัมพัฏฐมาณพพูดกดศากยวงศ์ว่าเป็นคนรับใช้

2.2. Dutiyaibbhavādaอัมพัฏฐมาณพพูดกดศากยวงศ์ว่าเป็นคนรับใช้ครั้งที่ ๒

“Kiṁ pana te, ambaṭṭha, sakyā aparaddhun”ti?
kiṁ pana → kimpana (bjt) | kiṁ → kim (pts) | aparaddhunti → aparaddhun ti (pts)
พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า “อัมพัฏฐะ พวกเจ้าศากยะได้ทำผิดอะไร ต่อเธอ”

“Ekamidāhaṁ, bho gotama, samayaṁ ācariyassa brāhmaṇassa pokkharasātissa kenacideva karaṇīyena kapilavatthuṁ agamāsiṁ.
agamāsiṁ → Bp agamāsi. (pts note) | ekamidāhaṁ → eka midāhaṁ (bjt) | ekamidāhaṁ → ekaṁ idāhaṁ (pts) | kenacideva → kenacid eva (pts)
เขาทูลตอบว่า “ท่านพระโคดม ครั้งหนึ่ง ข้าพเจ้าเดินทางไปกรุงกบิลพัสดุ์ด้วย ธุระของพราหมณ์โปกขรสาติผู้เป็นอาจารย์
Yena sakyānaṁ sandhāgāraṁ tenupasaṅkamiṁ.
sandhāgāraṁ → santhāgāraṁ (bj); saṇṭhāgāraṁ (sya-all) | sakyānaṁ sandhāgāraṁ tenupasaṅkamiṁ → sakkānaṁ santhāgāraṁ ten upasaṁkamiṁ (pts) | santhāgāraṁ → Bp sandhāgāraṁ. (pts note)
เข้าไปที่ท้องพระโรงของพวกศากยะ
Tena kho pana samayena sambahulā sakyā ceva sakyakumārā ca sandhāgāre uccesu āsanesu nisinnā honti aññamaññaṁ aṅgulipatodakehi sañjagghantā saṅkīḷantā, aññadatthu mamaññeva maññe anujagghantā, na maṁ koci āsanenapi nimantesi.
sandhāgāre → santhāgāre (bj, pts1ed) | sandhāgāre → saṇṭhāgāre (sya-all); santhāgāre (pts) | aññadatthu → aññadatthuṁ (sya-all) | aṅgulipatodakehi → aṅgulipatodakena (pts) | anujagghantā → va anojagghantā (pts) | sandhāgāre → santhāgāre (cck: sī. pī.) | aṅgulipatodakehi → aṅgulipatodakena (cck: pī.) | aṅgulipatodakehi → aṅgulipatodakenātipi pāṭho (sya-all note) | aṅguli-patodakena → Bp patodakehi. (pts note) | anojagghantā → Bp anujagghantā. (pts note) | saṅkīḷantā → saṁkīḷantā (my, bjt) | ceva sakyakumārā → eva sakyā-kumārā (pts) | mamaññeva → mamaṁ yeva (pts) | āsanenapi → āsanena pi (pts)
เวลานั้น พวกศากยะและศากยกุมารจำนวนมาก กำลังนั่งใช้นิ้วมือสะกิดหยอกล้อ กันอยู่บนอาสนะสูง ในท้องพระโรง เห็นจะหัวเราะเยาะข้าพเจ้าเป็นแน่ ไม่มีใคร เชื้อเชิญให้ข้าพเจ้านั่งเลย
Tayidaṁ, bho gotama, nacchannaṁ, tayidaṁ nappatirūpaṁ, yadime sakyā ibbhā santā ibbhā samānā na brāhmaṇe sakkaronti, na brāhmaṇe garuṁ karonti, na brāhmaṇe mānenti, na brāhmaṇe pūjenti, na brāhmaṇe apacāyantī”ti.
nappatirūpaṁ → nappaṭirūpaṁ (bj, sya-all) | garuṁ karonti → garukaronti (bj, sya-all, pts) | nappatirūpaṁ yadime → na ppaṭirūpaṁ yad ime (pts) | nacchannaṁ → na channaṁ (th) | nacchannaṁ → na cchannaṁ (pts)
ท่านพระโคดม การที่คนชาติศากยะซึ่งเป็นคนดุร้าย หยาบช้า วู่วาม พูดพล่าม เป็นคนรับใช้ ไม่ยอมสักการะ เคารพ นับถือ บูชา นอบน้อมพวกพราหมณ์ เป็นการไม่เหมาะไม่ควรเลย”

Itiha ambaṭṭho māṇavo idaṁ dutiyaṁ sakyesu ibbhavādaṁ nipātesi.
sakyesu → sakkesu (bj) | ibbhavādaṁ → ibbhāvādaṁ (sya-all) | sakyesu ibbhavādaṁ → sakkesu ibbhavādam (pts) | itiha → iti ha (pts) | sakyesu ibbhavādaṁ → sakkesu ibbha-vādam (pts)
นี้เป็นครั้งที่ ๒ ที่อัมพัฏฐมาณพพูดกดศากยวงศ์ว่าเป็นคนรับใช้

2.3. Tatiyaibbhavādaอัมพัฏฐมาณพพูดกดศากยวงศ์ว่าเป็นคนรับใช้ครั้งที่ ๓

“Laṭukikāpi kho, ambaṭṭha, sakuṇikā sake kulāvake kāmalāpinī hoti.
Laṭukikā → St lavukikā; Bp leṭukikā; Sc laṭukākikā. (pts note) | laṭukikāpi → laṭukikā pi (pts)
พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “อัมพัฏฐะ แม้นางนกไส้ยังพูดได้ตาม ปรารถนาในรังของตน
Sakaṁ kho panetaṁ, ambaṭṭha, sakyānaṁ yadidaṁ kapilavatthuṁ, nārahatāyasmā ambaṭṭho imāya appamattāya abhisajjitun”ti.
nārahatāyasmā → na arahatāyasmā (sya-all); na arahati yasmā (pts) | arahati → Scmt Bp arahatā. (pts note) | appamattāya → Scdt appattāya. (pts note) | kapilavatthuṁ nārahatāyasmā → kapilavatthu na arahatāyasmā (bjt) | panetaṁ → pan etaṁ (pts) | yadidaṁ → yad idaṁ (pts) | abhisajjitunti → abhisajjitun ti (pts)
ก็นั่นกรุงกบิลพัสดุ์เป็นถิ่นของพวกศากยะ ท่านอัมพัฏฐะ ไม่น่าจะกินแหนงแคลงใจเพราะเรื่องเล็กน้อยเพียงเท่านี้”

“Cattārome, bho gotama, vaṇṇā—
cattārome → cattāro me (pts)
เขากล่าวว่า “ท่านพระโคดม วรรณะ ๔ เหล่านี้ คือ
khattiyā brāhmaṇā vessā suddā.กษัตริย์ พราหมณ์ แพศย์ และศูทร Imesañhi, bho gotama, catunnaṁ vaṇṇānaṁ tayo vaṇṇā—
imesañhi → imesaṁ hi (bjt, th, pts)
ในวรรณะทั้ง ๔ นี้ แท้จริงแล้ว ๓ วรรณะ คือ
khattiyā ca vessā ca suddā ca—กษัตริย์ แพศย์ ศูทร aññadatthu brāhmaṇasseva paricārakā sampajjanti.
aññadatthu → aññadatthuṁ (sya-all) | brāhmaṇasseva → brāhmaṇass eva (pts)
เป็นคนบำเรอของพราหมณ์
Tayidaṁ, bho gotama, nacchannaṁ, tayidaṁ nappatirūpaṁ, yadime sakyā ibbhā santā ibbhā samānā na brāhmaṇe sakkaronti, na brāhmaṇe garuṁ karonti, na brāhmaṇe mānenti, na brāhmaṇe pūjenti, na brāhmaṇe apacāyantī”ti.
nappatirūpaṁ yadime → nappaṭirūpaṁ yadi me (bj) | garuṁ karonti → garukaronti (bj, sya-all, pts) | nappatirūpaṁ → nappaṭirūpaṁ (sya-all) | nacchannaṁ → na channaṁ (th) | nappatirūpaṁ yadime → na ppatirūpaṁ yad ime (pts)
การที่คนชาติศากยะซึ่งเป็นคนดุร้าย หยาบช้า วู่วาม พูดพล่าม เป็นคนรับใช้ ไม่ยอมสักการะ เคารพ นับถือ บูชานอบน้อมพวก พราหมณ์ เป็นการไม่เหมาะไม่ควรเลย”

Itiha ambaṭṭho māṇavo idaṁ tatiyaṁ sakyesu ibbhavādaṁ nipātesi.
sakyesu → sakkesu (bj, pts) | ibbhavādaṁ → ibbhāvādaṁ (sya-all) | itiha → iti ha (pts) | sakyesu ibbhavādaṁ → sakkesu ibbha-vādaṁ (pts)
นี้เป็นครั้งที่ ๓ ที่อัมพัฏฐมาณพพูดกดศากยวงศ์ว่าเป็นคนรับใช้

2.4. Dāsiputtavādaพระพุทธดำรัสว่าอัมพัฏฐมาณพเป็นลูกของหญิงรับใช้

Atha kho bhagavato etadahosi:
atha kho → athakho (th) | etadahosi → etad ahosi (pts)
ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงพระดำริว่า
“atibāḷhaṁ kho ayaṁ ambaṭṭho māṇavo sakyesu ibbhavādena nimmādeti, yannūnāhaṁ gottaṁ puccheyyan”ti.
sakyesu → sakkesu (bj, pts) | nimmādeti → nimmāneti (bj) | nimmādeti yannūnāhaṁ → nimmadeti yan nūnāhaṁ (pts) | nimmāneti → nimmādeti (bj: katthaci) | Sakkesu → Bp Sakyesu. (pts note) | nimmadeti → Scm nimmāddeti; Bp nimpādeti nipātesi. (pts note) | yannūnāhaṁ → yaṁnūnāhaṁ (my) | ibbhavādena nimmādeti → ibbhāvādena nimmadeti (th) | sakyesu ibbhavādena nimmādeti yannūnāhaṁ → sakkesu ibbha-vādena nimmadeti yan nūnāhaṁ (pts) | puccheyyanti → puccheyyan ti (pts)
‘อัมพัฏฐมาณพนี้ชอบ เหยียดหยามพวกศากยะรุนแรงว่าเป็นคนรับใช้ ทางที่ดี เราควรถามถึงตระกูลดูบ้าง’

Atha kho bhagavā ambaṭṭhaṁ māṇavaṁ etadavoca:
atha kho → athakho (th) | etadavoca → etad avoca (pts)
จึงตรัสถามว่า
“kathaṁ gottosi, ambaṭṭhā”ti?
ambaṭṭhāti → ambaṭṭhā ti (bjt) | kathaṁ gottosi → kathaṁgottosi (th) | kathaṁ gottosi → kathaṁgotto si (pts)
“อัมพัฏฐะ เธอมีตระกูล(โคตร)อย่างไร”

“Kaṇhāyanohamasmi, bho gotamā”ti.
kaṇhāyanohamasmi → kaṇhāyano haṁ asmi (pts)
เขาทูลตอบว่า “ท่านพระโคดม ข้าพเจ้าคือกัณหายนตระกูล(กัณหายนโคตร)”

“Porāṇaṁ kho pana te, ambaṭṭha, mātāpettikaṁ nāmagottaṁ anussarato ayyaputtā sakyā bhavanti; dāsiputto tvamasi sakyānaṁ.
anussarato → Sct assarato; Bp anussārato. (pts note) | nāmagottaṁ → nāma gottaṁ (th) | ayyaputtā → ayya-puttā (pts) | dāsiputto tvamasi → dāsi-putto tvaṁ asi (pts)
พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “อัมพัฏฐะ เมื่อเธอระลึกถึงตระกูลเก่าแก่ของบิดา มารดาของเธอดู (จะรู้ว่า) พวกศากยะเป็นลูกเจ้า แต่เธอเป็นลูกของหญิงรับใช้ของ พวกศากยะ
Sakyā kho pana, ambaṭṭha, rājānaṁ okkākaṁ pitāmahaṁ dahanti.
okkākaṁ → ukkākaṁ (sya-all) | ukkākaṁ → okkākaṁ (sya-all: sī.) | dahanti → dissanti (sya-all: sī.) | dahanti → SS dissanti. (pts note) | pana → pan (pts)
ก็พวกศากยะพากันอ้างถึงพระเจ้าโอกกากราชว่าเป็นบรรพบุรุษของตน

Bhūtapubbaṁ, ambaṭṭha, rājā okkāko yā sā mahesī piyā manāpā, tassā puttassa rajjaṁ pariṇāmetukāmo jeṭṭhakumāre raṭṭhasmā pabbājesi—
okkāko → ukkāko (sya-all) | bhūtapubbaṁ → bhūta-pubbaṁ (pts) | jeṭṭhakumāre → jeṭṭha-kumāre (pts)
อัมพัฏฐะ เรื่องเคยมีมาแล้ว พระเจ้าโอกกากราชมีพระประสงค์จะพระราชทาน ราชสมบัติแก่พระโอรสของพระมเหสีผู้เป็นที่โปรดปราน จึงรับสั่งให้เนรเทศพระ ราชกุมารทั้ง ๔ พระองค์ คือ
okkāmukhaṁ karakaṇḍaṁ hatthinikaṁ sinisūraṁ.
karakaṇḍaṁ → karakaṇḍuṁ (sya-all); karaṇḍuṁ (pts1ed) | sinisūraṁ → nipuraṁ (bj); sinipuraṁ (sya-all); sīnipuraṁ (pts1ed) | okkāmukhaṁ → ukkāmukhaṁ (bj, sya-all) | ukkāmukhaṁ → ekāmukhaṁ (bj: katthaci) | karakaṇḍaṁ → karakaṇḍuṁ (bj: katthaci) | nipuraṁ → sinipuraṁ (bj: bausasa); sinipuraṁ (bj: PTS) | karakaṇḍaṁ → ukkāmukhaṁ karakaṇḍuṁ (cck: sī. syā.) | sinisūraṁ → sinipuraṁ (cck: sī. syā.) | Okkāmukhaṁ → Bp Ukkāmukhaṁ. (pts note) | Karaṇḍuṁ → Bp Karakaṇḍaṁ. (pts note) | Sīnipuraṁ → Sc Hatthinisiyāsīnipuran; Sm Hatthiniyāsīnīpuraṁ; Sdt Hatthiniyāsinipuraṁ; Bp Hatthinikāsinisūraṁ. (pts note)
พระอุกกามุขราชกุมาร พระกรกัณฑุราชกุมาร พระ หัตถินิกราชกุมาร พระสินีปุรราชกุมาร ออกจากราชอาณาเขต
Te raṭṭhasmā pabbājitā himavantapasse pokkharaṇiyā tīre mahāsākasaṇḍo, tattha vāsaṁ kappesuṁ.
mahāsākasaṇḍo → mahāsākavanasaṇḍo (sya-all) | pabbājitā → pabbājitā yattha (pts) | himavantapasse → yattha himavanta-passe (pts) | mahāsākasaṇḍo → mahā sāka-saṇḍo (pts)
พระราชกุมาร เหล่านั้นถูกเนรเทศออกจากราชอาณาเขตแล้ว ก็เสด็จออกไปอาศัยอยู่ ณ ราวป่าไม้ สากะใหญ่ ริมฝั่งสระโบกขรณี เชิงภูเขาหิมพานต์
Te jātisambhedabhayā sakāhi bhaginīhi saddhiṁ saṁvāsaṁ kappesuṁ.
jātisambhedabhayā → jāti-sambheda-bhayā (pts)
ทรงอยู่ร่วมเป็นสามีภรรยากับ พระภคินีของพระองค์เอง เพราะเกรงพระชาติจะปนกับผู้อื่น

Atha kho, ambaṭṭha, rājā okkāko amacce pārisajje āmantesi:
okkāko → ukkāko (sya-all) | atha kho → athakho (th)
ต่อมา พระเจ้าโอกกากราชตรัสถามหมู่อำมาตย์ราชบริพารว่า
‘kahaṁ nu kho, bho, etarahi kumārā sammantī’ti?
kahaṁ nu → kahannu (bjt)
‘เวลานี้พวก กุมารอยู่ที่ไหน’

‘Atthi, deva, himavantapasse pokkharaṇiyā tīre mahāsākasaṇḍo, tatthetarahi kumārā sammanti.
mahāsākasaṇḍo → mahāsākavanasaṇḍo (sya-all) | sāka-saṇḍo → Bp sākavana-saṇḍo (twice). (pts note) | himavantapasse → himavanta-passe (pts) | mahāsākasaṇḍo tatthetarahi → mahā sāka-saṇḍo tatth etarahi (pts)
พวกอำมาตย์ราชบริพารกราบทูลว่า ‘ขอเดชะ เวลานี้พระราชกุมารพำนักอยู่ ณ ราวป่าไม้สากะใหญ่ ริมฝั่งสระโบกขรณี เชิงภูเขาหิมพานต์
Te jātisambhedabhayā sakāhi bhaginīhi saddhiṁ saṁvāsaṁ kappentī’ti.
jātisambhedabhayā → jātisambheda-bhayā (pts)
ทรงอยู่ร่วมเป็นสามี ภรรยากับพระภคินีของพระองค์เอง เพราะเกรงพระชาติจะปนกับผู้อื่น’

Atha kho, ambaṭṭha, rājā okkāko udānaṁ udānesi:
okkāko → ukkāko (sya-all) | atha kho → athakho (th)
พระเจ้าโอกกากราชจึงทรงเปล่งพระอุทานว่า
‘sakyā vata, bho, kumārā, paramasakyā vata, bho, kumārā’ti.
paramasakyā → parama-sakyā (pts) | kumārāti → kumārā ti (pts)
‘ท่านทั้งหลาย พวกกุมารมี ความสามารถ (ศากยะ) พวกกุมารมีความสามารถยอดเยี่ยม (บรมศากยะ)’
Tadagge kho pana, ambaṭṭha, sakyā paññāyanti; so ca nesaṁ pubbapuriso.
so ca → sova (bj) | nesaṁ → sakyānaṁ (sya-all) | ca nesaṁ → va sakyānaṁ (pts) | so’va → soca (bj: sīmu) | pana → Sd Bp pan'; (always). (pts note) | Sakyānaṁ → Bp so ca nesaṁ(as in Sum.). (pts note) | ca nesaṁ pubbapuriso → va sakyānaṁ pubba-puriso (pts)
พวกที่ชื่อว่า ศากยะ ได้เกิดขึ้นตั้งแต่บัดนั้นเป็นต้นมา และพระเจ้าโอกกากราช พระองค์นั้นก็คือบรรพบุรุษของพวกศากยะ

Rañño kho pana, ambaṭṭha, okkākassa disā nāma dāsī ahosi.
rañño → rañño ca (bj) | okkākassa → ukkākassa (sya-all) | nāma → Sc Scmt nāmasā. (pts note)
พระเจ้าโอกกากราชมีหญิงรับใช้คนหนึ่งชื่อทิสา
Sā kaṇhaṁ nāma janesi.
kaṇhaṁ nāma → sā kaṇhaṁ (pts1ed) | nāma → (pts) | kaṇhaṁ → kaṇaṁ (bj: sīmu) | nāma → sā kaṇhaṁ (cck: pī.) | kaṇhaṁ → Bp adds nāma. (pts note)
นางคลอดลูกชายคนหนึ่งชื่อ กัณหะ
Jāto kaṇho pabyāhāsi:
pabyāhāsi dhovatha → paccābhāsi dhopetha (pts) | paccābhāsi → Sc paccabhāsi; Bp paccākāsi. (pts note)
กัณหะพอเกิดมาก็พูดว่า
‘dhovatha maṁ, amma, nahāpetha maṁ amma, imasmā maṁ asucismā parimocetha, atthāya vo bhavissāmī’ti.
maṁ → maṁ amma (bj, sya-all, pts) | nahāpetha → nhāpetha (sya-all) | vo → te (sya-all) | te → votipi pāṭho (sya-all note) | Dhopetha → Sd posetha; Bp dhovatha. (pts note) | parimocetha → St parimoca. (pts note)
‘แม่จงล้างฉัน จงให้ฉันอาบน้ำ จงปลดเปลื้องฉัน จากสิ่งโสโครกนี้ ฉันเกิดมาเพื่อเป็นประโยชน์แก่แม่’
Yathā kho pana, ambaṭṭha, etarahi manussā pisāce disvā ‘pisācā’ti sañjānanti;
disvā → (sya-all) | disvā pisācāti → pisācā ti (pts) | pisāce → Sd Bp pisāce disvā. (pts note)
มนุษย์สมัยนั้นเรียกปีศาจว่า ‘กัณหะ (พวกดำ)
evameva kho, ambaṭṭha, tena kho pana samayena manussā pisāce ‘kaṇhā’ti sañjānanti.
kho pana → (bj, pts) | kaṇhāti → pi kaṇhā ti (pts) | pi → Bp omits pi. (pts note) | evameva → evam eva (pts)
เหมือนกับที่มนุษย์สมัยนี้เรียกผีว่า ‘ปีศาจ’

Te evamāhaṁsu:
evamāhaṁsu → evam āhaṁsu (pts)
มนุษย์เหล่านั้นกล่าว กันว่า
‘ayaṁ jāto pabyāhāsi, kaṇho jāto, pisāco jāto’ti.
jāto pabyāhāsi → sañjāto paccābhāsi (pts) | sañjāto → Bp jāto. (pts note) | paccābhāsi → Sc paccayābhāsi; Bp paccākāsi. (pts note) | jātoti → jāto ti (pts)
‘เด็กคนนี้พอเกิดมาก็พูดได้เลย กัณหะเกิดแล้ว ปีศาจเกิดแล้ว’
Tadagge kho pana, ambaṭṭha, kaṇhāyanā paññāyanti, so ca kaṇhāyanānaṁ pubbapuriso.
Tadagge → Sct etadagge. (pts note) | pubbapuriso → pubba-puriso (pts)
พวกที่ชื่อว่า กัณหายนะได้เกิดขึ้นตั้งแต่บัดนั้นเป็นต้นมา และเด็กกัณหะนั้นก็คือบรรพบุรุษของ พวกกัณหายนะ
Iti kho te, ambaṭṭha, porāṇaṁ mātāpettikaṁ nāmagottaṁ anussarato ayyaputtā sakyā bhavanti, dāsiputto tvamasi sakyānan”ti.
nāmagottaṁ → nāma gottaṁ (th) | nāmagottaṁ → nāma-gottaṁ (pts) | ayyaputtā → ayya-puttā (pts) | dāsiputto tvamasi sakyānanti → dāsi-putto tvam asi sakyānan ti (pts)
อัมพัฏฐะ เมื่อเธอระลึกถึงตระกูลเก่าแก่ของบิดามารดาของเธอ (จะรู้ว่า) พวก ศากยะเป็นลูกเจ้า แต่เธอเป็นลูกของหญิงรับใช้ของพวกศากยะ”

Evaṁ vutte, te māṇavakā bhagavantaṁ etadavocuṁ:
te → Bp Sc omit te. (pts note)
เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้ มาณพเหล่านั้นได้กราบทูลพระ ผู้มีพระภาคว่า
“mā bhavaṁ gotamo ambaṭṭhaṁ atibāḷhaṁ dāsiputtavādena nimmādesi.
ambaṭṭhaṁ → ambaṭṭhaṁ māṇavaṁ (bj, sya-all, pts) | nimmādesi → nimmānesi (bj) | gotamo → gotama (pts) | dāsiputtavādena → dāsi-putta-vādena (pts)
“ท่านพระโคดมอย่าเหยียดหยามอัมพัฏฐมาณพรุนแรงว่าเป็นลูก ของหญิงรับใช้เลย
Sujāto ca, bho gotama, ambaṭṭho māṇavo, kulaputto ca ambaṭṭho māṇavo, bahussuto ca ambaṭṭho māṇavo, kalyāṇavākkaraṇo ca ambaṭṭho māṇavo, paṇḍito ca ambaṭṭho māṇavo, pahoti ca ambaṭṭho māṇavo bhotā gotamena saddhiṁ asmiṁ vacane paṭimantetun”ti.
paṭimantetunti atha kho → patimantetunti athakho (sya-all) | paṭimantetunti → patimantetun ti (pts) | kalyāṇa-vākkaraṇo → Bp vakkaraṇo here and below. (pts note) | bhotā → Scmt Bp bho; Sd go (but see 19). (pts note) | patimantetun → Bp paṭi- (twice). (pts note) | kulaputto → kula-putto (pts) | bahussuto ca → bahussutoca (pts)
อัมพัฏฐมาณพ มีชาติตระกูลดี เป็นลูกผู้มีตระกูล ศึกษามามาก พูดเพราะ ฉลาด และสามารถเจรจาโต้ตอบกับท่านพระโคดมได้”

Atha kho bhagavā te māṇavake etadavoca:
atha kho → athakho (th) | etadavoca → etad avoca (pts)
ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสกะพวกมาณพเหล่านั้นว่า
“sace kho tumhākaṁ māṇavakānaṁ evaṁ hoti:
māṇavakā → Bp māṇavakānaṁ. (pts note)
“มาณพ ถ้าพวกเธอคิดว่า
‘dujjāto ca ambaṭṭho māṇavo, akulaputto ca ambaṭṭho māṇavo, appassuto ca ambaṭṭho māṇavo, akalyāṇavākkaraṇo ca ambaṭṭho māṇavo, duppañño ca ambaṭṭho māṇavo, na ca pahoti ambaṭṭho māṇavo samaṇena gotamena saddhiṁ asmiṁ vacane paṭimantetun’ti, tiṭṭhatu ambaṭṭho māṇavo, tumhe mayā saddhiṁ mantavho asmiṁ vacane.
mantavho → mantayavho (bj) | paṭimantetunti → patimantetunti (sya-all, pts) | māṇavo → māṇāvo (pts) | mantayavho → mantavhe (bj: machasaṁ) | mantavho → -1 Scm mantabbo St mantabhe, and omit asmiṁ vacane; Sd mantamho (see iv. 18). (pts note) | akulaputto → akula-putto (pts) | akalyāṇavākkaraṇo → akalyāṇa-vākkaraṇo (pts) | paṭimantetunti → patimantetun ti (pts)
‘อัมพัฏฐมาณพมีชาติตระกูลต่ำ ไม่ใช่ลูกผู้มีตระกูล ศึกษามาน้อย พูดไม่เพราะ โง่เขลา และไม่สามารถเจรจาโต้ตอบกับเราได้’ อัมพัฏฐมาณพจง หยุด พวกเธอจงเจรจาโต้ตอบกับเราแทน
Sace pana tumhākaṁ māṇavakānaṁ evaṁ hoti:
māṇavakā → Bp māṇavakānaṁ. (pts note)
แต่หากพวกเธอคิดว่า
‘sujāto ca ambaṭṭho māṇavo, kulaputto ca ambaṭṭho māṇavo, bahussuto ca ambaṭṭho māṇavo, kalyāṇavākkaraṇo ca ambaṭṭho māṇavo, paṇḍito ca ambaṭṭho māṇavo, pahoti ca ambaṭṭho māṇavo samaṇena gotamena saddhiṁ asmiṁ vacane paṭimantetun’ti, tiṭṭhatha tumhe;
paṭimantetunti → patimantetunti (sya-all, pts) | asmiṁ → (pts) | tiṭṭhatha → Sct tiṭṭhapetha. (pts note) | kulaputto → kula-putto (pts) | kalyāṇavākkaraṇo → kalyāṇa-vākkaraṇo (pts) | paṭimantetunti → patimantetun ti (pts)
‘อัมพัฏฐมาณพมี ชาติตระกูลดี เป็นลูกผู้มีตระกูล ศึกษามามาก พูดเพราะ ฉลาด และสามารถเจรจา โต้ตอบกับท่านพระโคดมได้’ พวกเธอก็จงหยุด
ambaṭṭho māṇavo mayā saddhiṁ paṭimantetū”ti.
paṭimantetūti → asmiṁ vacane patimantetūti (sya-all); mantetūti (pts) | mantetūti → Bp paṭimantetūti. (pts note)
อัมพัฏฐมาณพก็จงเจรจาโต้ตอบกับ เรา(ต่อไป)”

“Sujāto ca, bho gotama, ambaṭṭho māṇavo, kulaputto ca ambaṭṭho māṇavo, bahussuto ca ambaṭṭho māṇavo, kalyāṇavākkaraṇo ca ambaṭṭho māṇavo, paṇḍito ca ambaṭṭho māṇavo, pahoti ca ambaṭṭho māṇavo bhotā gotamena saddhiṁ asmiṁ vacane paṭimantetuṁ, tuṇhī mayaṁ bhavissāma, ambaṭṭho māṇavo bhotā gotamena saddhiṁ asmiṁ vacane paṭimantetū”ti.
paṭimantetuṁ → patimantetuṁ (sya-all, pts) | paṭimantetūti atha kho → patimantetūti athakho (sya-all) | bhotā → samaṇena (pts) | paṭimantetūti → patimantetūti (pts) | samaṇena → Bp bhotā. (pts note) | bhotā → Sc bho (as before, 17). (pts note) | kalyāṇavākkaraṇo → kalyāṇa-vākkaraṇo (pts)
มาณพเหล่านั้นกราบทูลว่า “ท่านพระโคดม อัมพัฏฐมาณพมีชาติตระกูลดี เป็นลูกผู้มีตระกูล ศึกษามามาก พูดเพราะ ฉลาด และสามารถเจรจาโต้ตอบกับท่าน พระโคดมได้ พวกข้าพเจ้าจักหยุดนิ่ง อัมพัฏฐมาณพจงเจรจาโต้ตอบกับท่านพระ โคดม(ต่อไป)”

Atha kho bhagavā ambaṭṭhaṁ māṇavaṁ etadavoca:
atha kho → athakho (th) | etadavoca → etad avoca (pts)
ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสกะอัมพัฏฐมาณพว่า
“ayaṁ kho pana te, ambaṭṭha, sahadhammiko pañho āgacchati, akāmā byākātabbo.
akāmā byākātabbo → akāmāpi vyākātabbo (bj) | akāmā → akāmāpi (sya-all)
“อัมพัฏฐะ ปัญหาอันชอบธรรมข้อนี้ย่อมมาถึงเธอ เธอแม้ไม่ต้องการก็จะต้องตอบ
Sace tvaṁ na byākarissasi, aññena vā aññaṁ paṭicarissasi, tuṇhī vā bhavissasi, pakkamissasi vā ettheva te sattadhā muddhā phalissati.
paṭicarissasi → paticarissasi (sya-all) | tvaṁ → (pts) | tuṇhī → tuṇhi (pts) | na → Sct pana; Bp tvaṁ na. (pts note) | sattadhā → Sd Bp omit te s-. (pts note) | byākarissasi → vyākarissasi (bjt, pts) | ettheva → etth eva (pts)
(เพราะ) ถ้าไม่ตอบ ขืนพูดกลบเกลื่อน นิ่งเสียหรือจากไปเสีย ศีรษะของเธอจะแตกเป็น ๗ เสี่ยง ณ ที่นี้แหละ
Taṁ kiṁ maññasi, ambaṭṭha,
kiṁ → kim (pts)
อัมพัฏฐะ เธอเข้าใจเรื่องนั้นว่าอย่างไร
kinti te sutaṁ brāhmaṇānaṁ vuddhānaṁ mahallakānaṁ ācariyapācariyānaṁ bhāsamānānaṁ kutopabhutikā kaṇhāyanā, ko ca kaṇhāyanānaṁ pubbapuriso”ti?
vuddhānaṁ → vuḍḍhānaṁ (sya-all) | kutopabhutikā → kutopabhūtikā (sya-all) | pubbapurisoti → pubbapuriso ti (bjt) | kinti → kin ti (pts) | brāhmaṇānaṁ → brāhmaṇānam (pts) | ācariyapācariyānaṁ → ācariya-pācariyānaṁ (pts) | kutopabhutikā → kuto pabhutikā (pts) | pubbapurisoti → pubba-puriso ti (pts)
เธอเคยได้ฟังพวก พราหมณ์ผู้แก่ผู้เฒ่าผู้เป็นอาจารย์และปาจารย์เล่ากันมาอย่างไร พวกกัณหายนะ เกิดจากใครก่อน ใครคือบรรพบุรุษของพวกกัณหายนะ”

Evaṁ vutte, ambaṭṭho māṇavo tuṇhī ahosi.เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสถามอย่างนี้ อัมพัฏฐมาณพได้นิ่งเฉย

Dutiyampi kho bhagavā ambaṭṭhaṁ māṇavaṁ etadavoca:
dutiyampi → dutiyam pi (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)
พระผู้มีพระภาค ได้ตรัสถามอีกเป็นครั้งที่ ๒ ว่า
“taṁ kiṁ maññasi, ambaṭṭha, kinti te sutaṁ brāhmaṇānaṁ vuddhānaṁ mahallakānaṁ ācariyapācariyānaṁ bhāsamānānaṁ kutopabhutikā kaṇhāyanā, ko ca kaṇhāyanānaṁ pubbapuriso”ti?
vuddhānaṁ → vuḍḍhānaṁ (sya-all) | kutopabhutikā → kutopabhūtikā (sya-all) | kiṁ maññasi → kimmaññasi (bjt) | pubbapurisoti → pubbapuriso ti (bjt) | kiṁ → kim (pts) | kinti → kin ti (pts) | brāhmaṇānaṁ → brāhmaṇānam (pts) | pubbapurisoti → pubba-puriso ti (pts)
“อัมพัฏฐะ เธอเข้าใจเรื่องนั้นว่าอย่างไร เธอเคย ได้ฟังพวกพราหมณ์ผู้แก่ผู้เฒ่าผู้เป็นอาจารย์และปาจารย์เล่ากันมาอย่างไร พวก กัณหายนะเกิดจากใครก่อน ใครคือบรรพบุรุษของพวกกัณหายนะ”
Dutiyampi kho ambaṭṭho māṇavo tuṇhī ahosi.
dutiyampi → dutiyam pi (pts)
แม้ครั้งที่ ๒ อัมพัฏฐมาณพก็ยังคงนิ่งเฉย

Atha kho bhagavā ambaṭṭhaṁ māṇavaṁ etadavoca:
etadavoca byākarohi dāni → etad avoca vyākarohi idāni (pts) | atha kho → athakho (th)
ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า
“byākarohi dāni, ambaṭṭha, na dāni, te tuṇhībhāvassa kālo.
byākarohi → vyākarohi (bjt) | na dāni → nadāni (bjt, th) | byākarohi dāni → byākarohidāni (th) | byākarohi dāni → vyākarohi idāni (pts) | dāni te tuṇhībhāvassa → dānite tuṇhī-bhāvassa (pts)
“อัมพัฏฐะ เธอจงตอบเดี๋ยวนี้ เวลานี้ ไม่ใช่เวลาที่เธอจะนิ่งเฉย
Yo kho, ambaṭṭha, tathāgatena yāvatatiyakaṁ sahadhammikaṁ pañhaṁ puṭṭho na byākaroti, etthevassa sattadhā muddhā phalissatī”ti.
phalissatīti → phalissati (bj) | tatiyakaṁ → Bp tatiyaṁ (twice). (pts note) | byākaroti → vyākaroti (bjt) | yāvatatiyakaṁ → yāva tatiyakaṁ (pts) | byākaroti etthevassa → vyākaroti etth ev assa (pts)
(เพราะ) ผู้ที่ถูกตถาคตถามปัญหาอันชอบธรรมถึง ๓ ครั้ง แต่ไม่ยอมตอบ ศีรษะของเขาจะแตกเป็น ๗ เสี่ยง ณ ที่นี้แหละ”

Tena kho pana samayena vajirapāṇī yakkho mahantaṁ ayokūṭaṁ ādāya ādittaṁ sampajjalitaṁ sajotibhūtaṁ ambaṭṭhassa māṇavassa upari vehāsaṁ ṭhito hoti:
sajotibhūtaṁ → saṁjotibhūtaṁ (sya-all) | vajirapāṇī → vajirapāṇi (bj, sya-all) | vehāsaṁ ṭhito → vehāsaṭṭhito (pts) | sajotibhūtaṁ → sañjotibhūtaṁ (cck: syā.) | vehāsaṭṭhito → Bp vehāse dhito. (pts note) | upari vehāsaṁ → uparivehāsaṁ (bjt, th) | ayokūṭaṁ → ayo-kūṭaṁ (pts) | sajotibhūtaṁ → sajoti-bhūtaṁ (pts)
ขณะนั้น ยักษ์วชิรปาณีถือค้อนเหล็กใหญ่มีไฟลุกโชติช่วงยืนอยู่ใน อากาศเบื้องบนอัมพัฏฐมาณพ
“sacāyaṁ ambaṭṭho māṇavo bhagavatā yāvatatiyakaṁ sahadhammikaṁ pañhaṁ puṭṭho na byākarissati, etthevassa sattadhā muddhaṁ phālessāmī”ti.
byākarissati → vyākarissati (bjt) | yāvatatiyakaṁ → yāva tatiyakaṁ (pts) | byākarissati etthevassa → vyākarissati etth ev assa (pts)
คิดว่า ‘หากอัมพัฏฐมาณพนี้ถูกพระผู้มีพระภาคตรัส ถามปัญหาอันชอบธรรมถึง ๓ ครั้ง แต่ไม่ยอมตอบ เราจะทุบศีรษะของเขาให้แตก เป็น ๗ เสี่ยง ณ ที่นี้แหละ’
Taṁ kho pana vajirapāṇiṁ yakkhaṁ bhagavā ceva passati ambaṭṭho ca māṇavo.
ceva → eva (pts)
พระผู้มีพระภาคและอัมพัฏฐมาณพเท่านั้นที่มองเห็นยักษ์วชิรปาณีตนนั้น

Atha kho ambaṭṭho māṇavo bhīto saṁviggo lomahaṭṭhajāto bhagavantaṁyeva tāṇaṁ gavesī bhagavantaṁyeva leṇaṁ gavesī bhagavantaṁyeva saraṇaṁ gavesī upanisīditvā bhagavantaṁ etadavoca:
tāṇaṁ gavesī → tāṇagavesī (bj) | leṇaṁ gavesī → leṇagavesī (bj) | gavesī → gavesi (sya-all) | māṇavo → māṇavo taṁ disvā (pts) | saraṇaṁ gavesī → saraṇagavesī (bjt) | atha kho → athakho (th) | lomahaṭṭhajāto bhagavantaṁyeva → loma-haṭṭha-jāto bhagavantaṁ yeva (pts) | bhagavantaṁyeva leṇaṁ → bhagavantaṁ yevaleṇaṁ (pts) | bhagavantaṁyeva → bhagavantaṁ yeva (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)
เวลานั้น อัมพัฏฐมาณพตกใจกลัวจนขนพองสยองเกล้าจึงเข้าไป ใกล้ มุ่งหมายให้พระผู้มีพระภาคเป็นที่ปกป้อง เป็นที่คุ้มครอง และเป็นที่ยึดเหนี่ยว ทูลถามว่า
“kimetaṁ bhavaṁ gotamo āha?
kimetaṁ → kiṁ me taṁ (bj, mr) | kimetaṁ → kiṁ me taṁ (cck: ka.) | kimetaṁ → kiṁ etaṁ (pts)
“ท่านพระโคดมตรัสอะไร
Punabhavaṁ gotamo bravitū”ti.
bravitū”ti → brūtūti (sya-all); brūmetūti (pts1ed) | bravitūti → bravītūti (bj); brūtūti (sya-all); brūmetūti (pts) | bravitū’’ti → brūtu (cck: syā.) | brūmetūti → Bp bravitu ti. (pts note) | punabhavaṁ → puna bhavaṁ (bjt, th, pts)
โปรดตรัสอีกครั้งเถิด”

“Taṁ kiṁ maññasi, ambaṭṭha,
kiṁ maññasi → kimmaññasi (bjt)
พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “อัมพัฏฐะ
kinti te sutaṁ brāhmaṇānaṁ vuddhānaṁ mahallakānaṁ ācariyapācariyānaṁ bhāsamānānaṁ kutopabhutikā kaṇhāyanā, ko ca kaṇhāyanānaṁ pubbapuriso”ti?
vuddhānaṁ → vuḍḍhānaṁ (sya-all) | kutopabhutikā → kutopabhūtikā (sya-all) | kutopabhutikā → kutoppabhutikā (bjt) | pubbapurisoti → pubbapuriso ti (bjt) | kinti → kin ti (pts) | ācariyapācariyānaṁ → ācariya-pācariyānaṁ (pts) | kutopabhutikā → kuto-pabhutikā (pts) | kaṇhāyanānaṁ pubbapurisoti → kaṇhayanānaṁ pubba-puriso ti (pts)
เธอเข้าใจเรื่องนั้นว่าอย่างไร เธอเคยได้ ฟังพวกพราหมณ์ผู้แก่ผู้เฒ่าผู้เป็นอาจารย์และปาจารย์เล่ากันมาอย่างไร พวก กัณหายนะเกิดจากใครก่อน ใครคือบรรพบุรุษของพวกกัณหายนะ”

“Evameva me, bho gotama, sutaṁ yatheva bhavaṁ gotamo āha.
me → (sya-all) | yatheva → yadeva (sya-all) | me → Sdt Bp omit me. (pts note) | bhavaṁ → Scm bho. (pts note) | evameva → evam eva (pts) | yatheva → yath eva (pts)
อัมพัฏฐมาณพกราบทูลว่า “ท่านพระโคดม ข้าพเจ้าได้ฟังมาเหมือนกับที่ท่าน พระโคดมตรัสนั่นแหละ
Tatopabhutikā kaṇhāyanā;
tatopabhutikā → tatopabhūtikā (sya-all) | tatopabhutikā → tatoppabhutikā (bjt) | tatopabhutikā → tato-pabhutikā (pts)
พวกกัณหายนะเกิดมาจากนายกัณหะนั้นก่อน
so ca kaṇhāyanānaṁ pubbapuriso”ti.
pubbapurisoti → pubba-puriso ti (pts)
นายกัณหะ นั้นคือบรรพบุรุษของพวกกัณหายนะ”

2.5. Ambaṭṭhavaṁsakathāเรื่องอัมพัฏฐวงศ์

Evaṁ vutte, te māṇavakā unnādino uccāsaddamahāsaddā ahesuṁ:
uccāsaddamahāsaddā → uccāsaddā mahāsaddā (sya-all, pts) | te → (pts) | uccāsaddamahāsaddā → uccā-saddā mahāsaddā (pts)
เมื่ออัมพัฏฐมาณพกราบทูลอย่างนี้ พวกมาณพได้ส่งเสียงอื้ออึง เซ็งแซ่ว่า
“dujjāto kira, bho, ambaṭṭho māṇavo; akulaputto kira, bho, ambaṭṭho māṇavo; dāsiputto kira, bho, ambaṭṭho māṇavo sakyānaṁ. Ayyaputtā kira, bho, ambaṭṭhassa māṇavassa sakyā bhavanti.
akulaputto → akula-putto (pts) | dāsiputto → dāsi-putto (pts) | ayyaputtā → ayya-puttā (pts)
“ได้ทราบว่า อัมพัฏฐมาณพมีชาติตระกูลต่ำ ไม่ใช่ลูกผู้มีตระกูล เป็นลูก ของหญิงรับใช้ของพวกศากยะ ได้ทราบว่า พวกศากยะเป็นโอรสของเจ้านายของ อัมพัฏฐมาณพ
Dhammavādiṁyeva kira mayaṁ samaṇaṁ gotamaṁ apasādetabbaṁ amaññimhā”ti.
dhammavādiṁyeva → dhammavādīyeva (sya-all) | dhammavādīyeva → dhammavādiññeva (sya-all: sī.) | apasādetabbaṁ → Bp apasāretabbaṁ. (pts note) | dhammavādiṁyeva → dhammavādiṁ yeva (bjt) | dhammavādiṁyeva → dhamma-vādiṁ yeva (pts)
พวกเรากลับเข้าใจท่านพระสมณโคดมผู้เป็นธรรมวาทีว่าควรถูก รุกราน”

Atha kho bhagavato etadahosi:
atha kho → athakho (th) | etadahosi → etad ahosi (pts)
ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงพระดำริอย่างนี้ว่า
“atibāḷhaṁ kho ime māṇavakā ambaṭṭhaṁ māṇavaṁ dāsiputtavādena nimmādenti, yannūnāhaṁ parimoceyyan”ti.
nimmādenti → nimmānenti (bj) | yannūnāhaṁ → yaṁnūnāhaṁ (my) | dāsiputtavādena → dāsi-putta-vādena (pts) | yannūnāhaṁ parimoceyyanti → yan nūnāham parimoceyyan ti (pts)
‘มาณพเหล่านี้ เหยียดหยามอัมพัฏฐมาณพรุนแรงว่า เป็นลูกของหญิงรับใช้ ทางที่ดีเราควรช่วย ปลดเปลื้อง’

Atha kho bhagavā te māṇavake etadavoca:
atha kho → athakho (th) | etadavoca → etad avoca (pts)
จึงตรัสกะมาณพเหล่านั้นว่า
“mā kho tumhe, māṇavakā, ambaṭṭhaṁ māṇavaṁ atibāḷhaṁ dāsiputtavādena nimmādetha.
nimmādetha → nimmānetha (bj) | māṇavaṁ → māṇavakaṁ (sya-all) | dāsiputtavādena → dāsi-putta-vādena (pts)
“มาณพ พวกเธออย่าเหยียดหยาม อัมพัฏฐมาณพรุนแรงว่าเป็นลูกของหญิงรับใช้เลย
Uḷāro so kaṇho isi ahosi.
uḷāro → uḷāro ca (sya-all) | isi → Sc itthi. (pts note)
เพราะนายกัณหะนั้น (ต่อมา) ได้ เป็นฤๅษีคนสำคัญ
So dakkhiṇajanapadaṁ gantvā brahmamante adhīyitvā rājānaṁ okkākaṁ upasaṅkamitvā maddarūpiṁ dhītaraṁ yāci.
dakkhiṇajanapadaṁ → dakkhiṇaṁ janapadaṁ (bj, sya-all, pts) | brahmamante → brahme mante (bj) | maddarūpiṁ → maṭṭharūpiṁ (bj); khuddarūpiṁ (pts) | adhīyitvā → adhiyitvā (sya-all) | okkākaṁ upasaṅkamitvā maddarūpiṁ → ukkākaṁ upasaṅkamitvāmaddarūpiṁ (sya-all) | brahmamante adhīyitvā → brahme mante adhiyitvā (pts) | maṭṭharūpiṁ → maddarūpiṁ (bj: machasaṁ) | upasaṅkamitvāmaddarūpiṁ → khuddarūpiṁ (sya-all: sī.) | Okkākaṁ → Bp adds upasaṁkami. (pts note) | Khuddarūpiṁ → Sct the third time Muddarūpiṁ; Sd thrice Muddarūpaṁ; Bp thrice Maddarupi. (pts note) | upasaṅkamitvā maddarūpiṁ → upasaṁkamitvā khuddarūpiṁ (pts)
เดินทางไปยังทักขิณาชนบท เรียนพรหมมันตระ แล้วเข้าเฝ้า พระเจ้าโอกกากราช กราบทูลขอพระราชธิดาพระนามว่ามัททรูปี

Tassa rājā okkāko:
okkāko → ukkāko (th)
พระเจ้าโอกกาก- ราชทรงกริ้วไม่พอพระทัย
‘ko nevaṁ re ayaṁ mayhaṁ dāsiputto samāno maddarūpiṁ dhītaraṁ yācatī’ti, kupito anattamano khurappaṁ sannayhi.
sannayhi → sannahi (mr) | maddarūpiṁ → maṭṭharūpiṁ (bj); khuddarūpiṁ (pts) | nevaṁ re → neva rem (pts) | mayhaṁ → (pts) | sannayhi → sannahi (cck: ka.) | ayaṁ → Bp ko nevaṁ re ayaṁ; Sd mayhaṁ. (pts note) | sannayhi → Sd sannayihi; St Bp sannahi. (pts note) | yācatīti → yācatī ti (my) | ko nevaṁ re ayaṁ → nevare (th) | mayhaṁ dāsiputto → dāsi-putto (pts)
ตรัสว่า ‘เหวย ๆ เจ้าคนนี้มันใครกัน ก็แค่ลูกของหญิง รับใช้ จะมาขอมัททรูปีธิดาของข้าได้’
So taṁ khurappaṁ neva asakkhi muñcituṁ, no paṭisaṁharituṁ.
paṭisaṁharituṁ atha kho → patisaṁharituṁ athakho (sya-all) | neva → n eva (pts)
จึงทรงขึ้นพระแสงศร แต่ไม่อาจจะทรงแผลงศร ทั้งไม่อาจลดศรลงได้

Atha kho, māṇavakā, amaccā pārisajjā kaṇhaṁ isiṁ upasaṅkamitvā etadavocuṁ:
atha kho → athakho (th) | upasaṅkamitvā etadavocuṁ → upasaṁkamitvā etad avocuṁ (pts)
ทันใดนั้น หมู่อำมาตย์ราชบริพารเข้าไปหากัณหฤๅษีกล่าวว่า
‘sotthi, bhaddante, hotu rañño;
bhaddante → bhadante (bj, sya-all, pts1ed) | bhaddante → bhadante (cck: sī. syā.)
‘ข้าแต่ท่าน ผู้เจริญ
sotthi, bhaddante, hotu rañño’ti.
bhaddante → bhadante (bjt, th, pts) | raññoti → rañño ti (pts)
ขอพระเจ้าอยู่หัวจงทรงพระเจริญ ๆ’

‘Sotthi bhavissati rañño, api ca rājā yadi adho khurappaṁ muñcissati, yāvatā rañño vijitaṁ, ettāvatā pathavī undriyissatī’ti.
pathavī undriyissatīti → paṭhavī udrīyissatīti (bj); paṭhavī udiyissatīti (sya-all); paṭhaviṁ udrīyissatīti (pts) | api ca → apica (th)
ฤๅษีกล่าวว่า ‘พระราชาจะทรงพระเจริญ แต่ถ้าพระราชาจะทรงแผลงศรลงไป เบื้องต่ำ แผ่นดินจะทรุดทั่วพระราชอาณาเขต’

‘Sotthi, bhaddante, hotu rañño, sotthi janapadassā’ti.
bhaddante → bhadante (bjt, th, pts)
หมู่อำมาตย์ราชบริพารกล่าวว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอพระเจ้าอยู่หัวจงทรง พระเจริญ ขอให้บ้านเมืองจงมีความปลอดภัย’

‘Sotthi bhavissati rañño, sotthi janapadassa, api ca rājā yadi uddhaṁ khurappaṁ muñcissati, yāvatā rañño vijitaṁ, ettāvatā satta vassāni devo na vassissatī’ti.
satta vassāni → sattavassāni (bjt) | api ca → apica (th)
ฤๅษีกล่าวว่า ‘พระราชาจะทรงพระเจริญ บ้านเมืองก็จะมีความปลอดภัย แต่ ถ้าพระราชาจะทรงแผลงศรขึ้นไปข้างบน ฝนจะไม่ตกทั่วพระราชอาณาเขตตลอด ๗ ปี’

‘Sotthi, bhaddante, hotu rañño sotthi janapadassa devo ca vassatū’ti.
ca vassatūti → pavassatūti (sya-all) | bhaddante → bhadante (bjt, th, pts)
หมู่อำมาตย์ราชบริพารกล่าวว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอพระเจ้าอยู่หัวจงทรง พระเจริญ ขอให้บ้านเมืองจงมีความปลอดภัย ขอให้ฝนจงตกตามฤดูกาล’

‘Sotthi bhavissati rañño sotthi janapadassa devo ca vassissati, api ca rājā jeṭṭhakumāre khurappaṁ patiṭṭhāpetu, sotthi kumāro pallomo bhavissatī’ti.
ca vassissati api ca → pavassissati apica (sya-all) | patiṭṭhāpetu → paṭiṭṭhāpetu (pts) | sotthi kumāro → sotthikumāro (th) | jeṭṭhakumāre → jeṭṭha-kumāre (pts)
ฤๅษีกล่าวว่า ‘พระราชาจะทรงพระเจริญ บ้านเมืองจะมีความปลอดภัย ฝนก็ จะตกตามฤดูกาล ก็ต่อเมื่อพระราชาจะทรงวางพระแสงศรไว้ที่พระราชกุมารพระองค์ ใหญ่ด้วยมุ่งพระทัย ว่า พระราชกุมารจักมีความเจริญ จักหายจากความหวาดผวา’

Atha kho, māṇavakā, amaccā okkākassa ārocesuṁ:
amaccā okkākassa ārocesuṁ okkāko → rājā ukkāko (sya-all) | atha kho → athakho (th)
หมู่อำมาตย์ราชบริพารกราบทูลพระเจ้าโอกกากราชว่า
‘okkāko jeṭṭhakumāre khurappaṁ patiṭṭhāpetu. Sotthi kumāro pallomo bhavissatī’ti.
okkāko → devo (bj) | patiṭṭhāpetu sotthi kumāro → patiṭṭhāpesi sotthikumāro (sya-all) | jeṭṭhakumāre → jeṭṭha-kumāre (pts)
‘ขอพระเจ้าอยู่หัวทรง วางพระแสงศรไว้ที่พระราชกุมารพระองค์ใหญ่ด้วยมุ่งพระทัยว่า พระราชกุมารจักมี ความเจริญ จักหายจากความหวาดผวา’

Atha kho rājā okkāko jeṭṭhakumāre khurappaṁ patiṭṭhapesi, sotthi kumāro pallomo samabhavi.
patiṭṭhapesi → patiṭṭhāpesi (bj, pts) | samabhavi → bhavi (bj); sambhavi (pts) | atha kho → athakho māṇavakā (sya-all) | okkāko → ukkāko (sya-all) | patiṭṭhapesi sotthi kumāro → patiṭṭhāpesi sotthikumāro (sya-all)
พระเจ้าโอกกากราชจึงทรงวางพระแสงศรไว้ที่พระราชกุมารพระองค์ใหญ่ พระ ราชกุมารก็ทรงเป็นผู้มีความเจริญ หายจากความหวาดผวา
Atha kho tassa rājā okkāko bhīto saṁviggo lomahaṭṭhajāto brahmadaṇḍena tajjito maddarūpiṁ dhītaraṁ adāsi.
maddarūpiṁ → maṭṭharūpiṁ (bj); khuddarūpiṁ (pts) | atha kho → (sya-all) | okkāko → ukkāko (sya-all) | saṁviggo lomahaṭṭhajāto → (sya-all, pts) | bhīto → Bp adds saṁviggo loma-hāttha-jāto. (pts note)
พระเจ้าโอกกากราชทรง ตกพระทัยหวาดกลัว พระโลมชาติชูชัน ถูกข่มขู่ด้วยพรหมทัณฑ์ จึงได้พระราชทาน พระนางมัททรูปีราชธิดาแก่ฤๅษีนั้นไป

Mā kho tumhe, māṇavakā, ambaṭṭhaṁ māṇavaṁ atibāḷhaṁ dāsiputtavādena nimmādetha, uḷāro so kaṇho isi ahosī”ti.
nimmādetha → nimmānetha (bj) | ahosīti → ahosi (bj) | dāsiputtavādena → dāsiputta-vādena (pts)
มาณพ พวกเธออย่าเหยียดหยามอัมพัฏฐมาณพรุนแรงว่าเป็นลูกของหญิงรับ ใช้เลย เพราะนายกัณหะนั้นได้เป็นฤๅษีคนสำคัญมาแล้ว”

3. Khattiyaseṭṭhabhāvaความเป็นกษัตริย์ประเสริฐที่สุด

Atha kho bhagavā ambaṭṭhaṁ māṇavaṁ āmantesi:
atha kho → athakho (th)
ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสกะอัมพัฏฐมาณพว่า
“Taṁ kiṁ maññasi, ambaṭṭha,
kiṁ maññasi → kimmaññasi (bjt) | kiṁ → kim (pts)
“อัมพัฏฐะ เธอ เข้าใจเรื่องนั้นว่าอย่างไร
idha khattiyakumāro brāhmaṇakaññāya saddhiṁ saṁvāsaṁ kappeyya, tesaṁ saṁvāsamanvāya putto jāyetha.
khattiyakumāro brāhmaṇakaññāya → khattiya-kumāro brāhmaṇa-kaññāya (pts) | saṁvāsamanvāya → saṁvāsam anvāya (pts)
ขัตติยกุมารในโลกนี้อยู่ร่วมกับนางพราหมณกัญญา จนมี บุตร
Yo so khattiyakumārena brāhmaṇakaññāya putto uppanno, api nu so labhetha brāhmaṇesu āsanaṁ vā udakaṁ vā”ti?
vāti → vā ti (bjt, pts) | api nu → apinu (th) | khattiyakumārena brāhmaṇakaññāya → khattiya-kumārena brāhmaṇa-kaññāya (pts)
บุตรที่เกิดจากนางพราหมณกัญญากับขัตติยกุมาร ควรจะได้นั่งร่วมกันหรือ กินดื่มร่วมกันกับพวกพราหมณ์บ้างหรือไม่”

“Labhetha, bho gotama”.เขากราบทูลว่า “ควรจะได้ ท่านพระโคดม”

“Api nu naṁ brāhmaṇā bhojeyyuṁ saddhe vā thālipāke vā yaññe vā pāhune vā”ti?
saddhe → sadde (sya-all) | pāhune vāti → pāhuṇe vā ti (pts) | api nu → apinu (my, th)
“พราหมณ์ควรจะเชิญเขาให้มาบริโภคในงานเลี้ยงเพื่อผู้ตาย งานมงคล งาน ยัญพิธีหรืองานเลี้ยงแขกเหรื่อบ้างหรือไม่”

“Bhojeyyuṁ, bho gotama”.“ควรเชิญให้มาบริโภค”

“Api nu naṁ brāhmaṇā mante vāceyyuṁ vā no vā”ti?
ti → Bp vā ti n'; evāti (but see 27). (pts note) | api nu → apinu (my, th)
“พราหมณ์ควรจะบอกมนตร์ให้เขาหรือไม่”

“Vāceyyuṁ, bho gotama”.“ควรจะบอก”

“Api nussa itthīsu āvaṭaṁ vā assa anāvaṭaṁ vā”ti?
api nussa → apinussa (my, bjt, th) | vāti → vā ti (bjt, pts) | nussa → nu ssa (pts)
“เขาควรถูกห้ามเกี่ยวข้องกับสตรีหรือไม่”

“Anāvaṭaṁ hissa, bho gotama”.
hissa → hi ssa (pts)
“ไม่ควรถูกห้าม”

“Api nu naṁ khattiyā khattiyābhisekena abhisiñceyyun”ti?
api nu naṁ khattiyā → apinu (sya-all) | abhisiñceyyunti → abhisiñceyyun ti (pts)
“เขาควรจะได้รับอภิเษกเป็นกษัตริย์หรือไม่”

“No hidaṁ, bho gotama”.
etaṁ → Bp no hi, and below no h'; idaṁ. (pts note) | hidaṁ → h etaṁ (pts)
“ไม่ควรจะได้รับ”
“Taṁ kissa hetu”?“ข้อนั้น เพราะเหตุไร” “Mātito hi, bho gotama, anupapanno”ti.
anupapannoti → anuppanno ti (pts) | anuppanno → Sdm anuppannā; Bp anupasampanno (here and in 25). (pts note)
“เพราะเขาไม่บริสุทธิ์ข้างมารดา”

“Taṁ kiṁ maññasi, ambaṭṭha,
kiṁ maññasi → kimmaññasi (bjt, th) | kiṁ → kim (pts)
อัมพัฏฐะ เธอเข้าใจเรื่องนั้นว่าอย่างไร
idha brāhmaṇakumāro khattiyakaññāya saddhiṁ saṁvāsaṁ kappeyya, tesaṁ saṁvāsamanvāya putto jāyetha.
saddhiṁ → saddhi (th) | khattiyakaññāya → khattiya-kaññāya (pts) | saṁvāsamanvāya → saṁvāsaṁ anvāya (pts)
พราหมณกุมารในโลกนี้อยู่ร่วมกับ นางขัตติยกัญญา จนมีบุตร
Yo so brāhmaṇakumārena khattiyakaññāya putto uppanno, api nu so labhetha brāhmaṇesu āsanaṁ vā udakaṁ vā”ti?
api nu → apinu (my, th) | vāti → vā ti (bjt, pts) | khattiyakaññāya → khattiya-kaññāya (pts)
บุตรที่เกิดจากนางขัตติยกัญญากับพราหมณกุมาร ควรจะได้นั่งร่วมกันหรือกินดื่มร่วมกันกับพวกพราหมณ์บ้างหรือไม่”

“Labhetha, bho gotama”.“ควรจะได้ ท่านพระโคดม”

“Api nu naṁ brāhmaṇā bhojeyyuṁ saddhe vā thālipāke vā yaññe vā pāhune vā”ti?
saddhe → sadde (sya-all) | pāhune vāti → pāhuṇe vā ti (pts) | api nu → apinu (my, th)
“พราหมณ์ควรจะเชิญเขาให้มาบริโภคในงานเลี้ยงเพื่อผู้ตาย งานมงคล งาน ยัญพิธี หรืองานเลี้ยงแขกเหรื่อบ้างหรือไม่”

“Bhojeyyuṁ, bho gotama”.“ควรเชิญให้มาบริโภค”

“Api nu naṁ brāhmaṇā mante vāceyyuṁ vā no vā”ti?
api nu → apinu (my, th) | vāti → vā ti (bjt, pts)
“พราหมณ์ควรจะบอกมนตร์ให้เขาหรือไม่”

“Vāceyyuṁ, bho gotama”.“ควรจะบอก”

“Api nussa itthīsu āvaṭaṁ vā assa anāvaṭaṁ vā”ti?
api nussa → apinussa (my, th) | vāti → vā ti (bjt, pts) | nussa → nu ssa (pts)
“เขาควรถูกห้ามเกี่ยวข้องกับสตรีหรือไม่”

“Anāvaṭaṁ hissa, bho gotama”.
hissa → hi ssa (pts)
“ไม่ควรถูกห้าม”

“Api nu naṁ khattiyā khattiyābhisekena abhisiñceyyun”ti?
khattiyā → (sya-all) | naṁ → (pts) | api nu → apinu (my, th)
“เขาควรจะได้รับอภิเษกเป็นกษัตริย์หรือไม่”

“No hidaṁ, bho gotama”.
hidaṁ → h etaṁ (pts)
“ไม่ควรจะได้รับ”
“Taṁ kissa hetu”?“ข้อนั้น เพราะเหตุไร” “Pitito hi, bho gotama, anupapanno”ti.
anupapannoti → anuppanno ti (pts)
“เพราะเขาไม่บริสุทธิ์ข้างบิดา”

“Iti kho, ambaṭṭha, itthiyā vā itthiṁ karitvā purisena vā purisaṁ karitvā khattiyāva seṭṭhā, hīnā brāhmaṇā.
vā → SS omit vā. (pts note) | khattiyāva → khattiyā va (bjt, th, pts)
พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “อัมพัฏฐะ เมื่อเทียบหญิงกับหญิง เทียบ ชายกับชาย กษัตริย์พวกเดียวเท่านั้นที่จัดว่าประเสริฐ พราหมณ์จัดว่าต่ำกว่า
Taṁ kiṁ maññasi, ambaṭṭha,
kiṁ maññasi → kimmaññasi (bjt) | kiṁ → kim (pts)
เธอ เข้าใจเรื่องนั้นว่าอย่างไร
idha brāhmaṇā brāhmaṇaṁ kismiñcideva pakaraṇe khuramuṇḍaṁ karitvā bhassapuṭena vadhitvā raṭṭhā vā nagarā vā pabbājeyyuṁ.
kismiñcideva → kismicideva (bj, pts) | bhassapuṭena → assapuṭena (bj, pts) | kismicid → St kismiñcid; Scm kismīcid (and so each in 27). (pts note) | assa-puṭena → See A. iv. 242. 3. (pts note) | kismiñcideva → kismicid eva (pts) | khuramuṇḍaṁ → khura-muṇḍaṁ (pts)
พวกพราหมณ์ในโลกนี้โกนศีรษะพราหมณ์คนหนึ่งแล้ว มอมด้วยเถ้า เนรเทศออกจากแว่นแคว้นหรือจากเมืองเพราะความผิดบางอย่าง
Api nu so labhetha brāhmaṇesu āsanaṁ vā udakaṁ vā”ti?
api nu → apinu (my, th) | vāti → vā ti (bjt, pts)
พราหมณ์คนนั้นควรจะได้นั่งร่วมกันหรือกินดื่มร่วมกันกับพวกพราหมณ์บ้างหรือไม่”

“No hidaṁ, bho gotama”.
hidaṁ → h idaṁ (pts)
“ไม่ควรได้ ท่านพระโคดม”

“Api nu naṁ brāhmaṇā bhojeyyuṁ saddhe vā thālipāke vā yaññe vā pāhune vā”ti?
saddhe → sadde (sya-all) | pāhune vāti → pāhuṇe vā ti (pts) | api nu → apinu (my, th)
“พราหมณ์ควรจะเชิญเขาให้มาบริโภคในงานเลี้ยงเพื่อผู้ตาย งานมงคล งาน ยัญพิธี หรืองานเลี้ยงแขกเหรื่อบ้างหรือไม่”

“No hidaṁ, bho gotama”.
hidaṁ → h idaṁ (pts)
“ไม่ควรเชิญให้มาบริโภค”

“Api nu naṁ brāhmaṇā mante vāceyyuṁ vā no vā”ti?
api nu → apinu (my, th) | vāti → vā ti (pts)
“พราหมณ์ควรจะบอกมนตร์ให้เขาหรือไม่”

“No hidaṁ, bho gotama”.
hidaṁ → h idaṁ (pts)
“ไม่ควรบอก”

“Api nussa itthīsu āvaṭaṁ vā assa anāvaṭaṁ vā”ti?
api nussa → apinussa (my, th) | vāti → vā ti (bjt, pts) | nussa → nu ssa (pts)
“เขาควรถูกห้ามเกี่ยวข้องกับสตรีหรือไม่”

“Āvaṭaṁ hissa, bho gotama”.
hissa → hi ssa (pts)
“ควรถูกห้าม”

“Taṁ kiṁ maññasi, ambaṭṭha,
kiṁ maññasi → kimmaññasi (bjt) | kiṁ → kim (pts)
“อัมพัฏฐะ เธอเข้าใจเรื่องนั้นว่าอย่างไร
idha khattiyā khattiyaṁ kismiñcideva pakaraṇe khuramuṇḍaṁ karitvā bhassapuṭena vadhitvā raṭṭhā vā nagarā vā pabbājeyyuṁ.
bhassapuṭena → assapuṭena (bj, pts) | kismiñcideva → kismicid eva (pts) | khuramuṇḍaṁ → khura-muṇḍaṁ (pts) | bhassapuṭena → assa-puṭena (pts)
พวกกษัตริย์ในโลกนี้ปลงพระเกศา กษัตริย์องค์หนึ่งแล้วมอมด้วยเถ้า เนรเทศออกจากแว่นแคว้นหรือจากเมืองเพราะ ความผิดบางอย่าง
Api nu so labhetha brāhmaṇesu āsanaṁ vā udakaṁ vā”ti?
api nu → apinu (my, th) | vāti → vā ti (bjt, pts)
กษัตริย์องค์นั้นควรจะได้นั่งร่วมกันหรือกินดื่มร่วมกันกับพวก พราหมณ์บ้างหรือไม่”

“Labhetha, bho gotama”.“ควรจะได้ ท่านพระโคดม”

“Api nu naṁ brāhmaṇā bhojeyyuṁ saddhe vā thālipāke vā yaññe vā pāhune vā”ti?
saddhe → sadde (sya-all) | pāhune vāti → pāhuṇe vā ti (pts) | api nu → apinu (my, th)
“พราหมณ์ควรจะเชิญเขาให้มาบริโภคในงานเลี้ยงเพื่อผู้ตาย งานมงคล งาน ยัญพิธีหรืองานเลี้ยงแขกเหรื่อบ้างหรือไม่”

“Bhojeyyuṁ, bho gotama”.“ควรเชิญให้มาบริโภค”

“Api nu naṁ brāhmaṇā mante vāceyyuṁ vā no vā”ti?
api nu → apinu (my, th) | vāti → vā ti (bjt, pts)
“พราหมณ์ควรจะบอกมนตร์ให้เขาหรือไม่”

“Vāceyyuṁ, bho gotama”.“ควรจะบอก”

“Api nussa itthīsu āvaṭaṁ vā assa anāvaṭaṁ vā”ti?
api nussa → apinussa (my, th) | vāti → vā ti (bjt, pts) | nussa → nu ssa (pts)
“เขาควรถูกห้ามเกี่ยวข้องกับสตรีหรือไม่”

“Anāvaṭaṁ hissa, bho gotama”.
anāvaṭaṁ hissa → anāvaṭañhissa (th) | hissa → hi ssa (pts)
“ไม่ควรถูกห้าม”

“Ettāvatā kho, ambaṭṭha, khattiyo paramanihīnataṁ patto hoti, yadeva naṁ khattiyā khuramuṇḍaṁ karitvā bhassapuṭena vadhitvā raṭṭhā vā nagarā vā pabbājenti.
bhassapuṭena → assapuṭena (bj, pts) | paramanihīnataṁ patto → paramanihīnatappatto (sya-all) | yadeva naṁ → yadidaṁ (sya-all) | paramanihīnataṁ → parama-nihīnataṁ (pts) | yadeva → yad eva (pts) | khuramuṇḍaṁ → khura-muṇḍaṁ (pts) | bhassapuṭena → assa-puṭena (pts)
พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “อัมพัฏฐะ กษัตริย์ที่ถูกกษัตริย์ด้วยกัน ปลงพระเกศา มอมด้วยเถ้าแล้วเนรเทศออกจากแว่นแคว้นหรือจากเมือง ชื่อว่าเป็น ผู้ถึงความตกต่ำอย่างยิ่ง
Iti kho, ambaṭṭha, yadā khattiyo paramanihīnataṁ patto hoti, tadāpi khattiyāva seṭṭhā, hīnā brāhmaṇā.
yadā → yadāpi (sya-all, pts) | paramanihīnataṁ patto → paramanihīnatappatto (sya-all) | khattiyāva → khattiyā va (th) | + → pi (pts) | paramanihīnataṁ → parama-nihīnataṁ (pts) | tadāpi khattiyāva → tadā pi khattiyā va (pts)
กษัตริย์เมื่อถึงความตกต่ำอย่างยิ่งเช่นนี้ ก็ยังจัดว่าประเสริฐ อยู่ พราหมณ์ต่างหากที่ยังต่ำกว่า
Brahmunā pesā, ambaṭṭha, sanaṅkumārena gāthā bhāsitā:
Brahmunā pesā, ambaṭṭha → brahmunāpi ambaṭṭha (bj, mr); brahmunā cesā ambaṭṭha (sya-all); brahmunāpi esā ambaṭṭha (pts1ed) | brahmunā pesā → brahmunāpi (bj) | pesā → cesā (sya-all); pi esā (pts) | sanaṅkumārena → sanaṁkumāreṇa (pts) | ambaṭṭha → brahmunāpi ambaṭṭha (cck: ka.); brahmunāpi eso ambaṭṭha (cck: pī.) | Sanaṁkumāreṇa → Bp Sena-. (pts note)
สมดังคาถาที่สนังกุมารพรหมกล่าวไว้ว่า

‘Khattiyo seṭṭho janetasmiṁ, ye gottapaṭisārino;
janetasmiṁ → jane tasmiṁ (pts) ye → Sct yo. (pts note) | gottapaṭisārino → gotta-paṭisārino (pts)
’ในหมู่ชนที่ถือตระกูลเป็นใหญ่ กษัตริย์จัดว่าประเสริฐที่สุด
Vijjācaraṇasampanno, so seṭṭho devamānuse’ti.
vijjācaraṇasampanno → vijjā-caraṇa sampanno (pts) devamānuseti → deva-mānuse ti (pts)
ส่วนท่านผู้เพียบพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ จัดว่าเป็นผู้ ประเสริฐที่สุดในหมู่เทวดาและมนุษย์’

Sā kho panesā, ambaṭṭha, brahmunā sanaṅkumārena gāthā sugītā no duggītā, subhāsitā no dubbhāsitā, atthasaṁhitā no anatthasaṁhitā, anumatā mayā.
no → na (sya-all, pts) | subhāsitā → subhāsitā na dubbhāsitā atthasañhitā (sya-all) | dubbhāsitā atthasaṁhitā no anatthasaṁhitā → anatthasañhitā (sya-all) | atthasaṁhitā no → atthasaṁhitāna (pts) | atthasaṁhitāna → Sd no. (pts note) | panesā → pan esā (pts) | sanaṅkumārena → sanaṁ-kumārena (pts) | atthasaṁhitā no anatthasaṁhitā → atthasaṁhitāna anattha-saṁhitā (pts)
อัมพัฏฐะ สนังกุมารพรหมกล่าวคาถานั้นไว้ชอบ ไม่ใช่ไม่ชอบ กล่าวไว้ถูกต้อง ไม่ใช่ไม่ถูกต้อง มีประโยชน์ ไม่ใช่ไม่มีประโยชน์ เราเห็นด้วยทีเดียว
Ahampi hi, ambaṭṭha, evaṁ vadāmi—
hi → (bj) | ahampi hi → ahaṁpi (sya-all); pi aham pi (pts) | ahampi → ahampihi (bj: machasaṁ) | pi → Bp omits pi. This 28 recurs so far at M. I. 358, and the verse at S. vi. 2. 1; xxi. 11. (pts note)
แม้เราก็กล่าว อย่างเดียวกันนี้ว่า

Khattiyo seṭṭho janetasmiṁ, ye gottapaṭisārino;
janetasmiṁ → jane tasmiṁ (pts) ye → Sc yo. (pts note) | gottapaṭisārino → gotta-paṭisārino (pts)
ในหมู่ชนที่ถือตระกูลเป็นใหญ่ กษัตริย์จัดว่าประเสริฐที่สุด
Vijjācaraṇasampanno, so seṭṭho devamānuse”ti.
vijjācaraṇasampanno → vijjā-caraṇa sampanno (pts) devamānuseti → deva-mānuse ti (pts)
ส่วนท่านผู้เพียบพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ จัดว่าเป็นผู้ ประเสริฐที่สุดในหมู่เทวดาและมนุษย์”

Bhāṇavāro paṭhamo.
bhāṇavāro paṭhamo → bhāṇavāraṁ paṭhamaṁ (th)
ภาณวารที่ ๑ จบ

4. Vijjācaraṇakathāเรื่องวิชชาและจรณะ

“Katamaṁ pana taṁ, bho gotama, caraṇaṁ, katamā ca pana sā vijjā”ti?
ca pana → (sya-all, pts) | katamā → Bp adds ca pana (see ii. 2). (pts note) | vijjāti → vijjā ti (bjt, pts)
อัมพัฏฐมาณพทูลถามว่า “่ท่านพระโคดม ก็จรณะนั้นเป็นอย่างไร วิชชานั้นเป็นอย่างไร”

“Na kho, ambaṭṭha, anuttarāya vijjācaraṇasampadāya jātivādo vā vuccati, gottavādo vā vuccati, mānavādo vā vuccati:
vā → Smt omit these vā'; s. (pts note) | vijjācaraṇasampadāya jātivādo → vijjā-caraṇa-sampadāya jāti-vādo (pts) | gottavādo → gotta-vādo (pts) | mānavādo → māna-vādo (pts)
พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “อัมพัฏฐะ ในวิชชาสมบัติและจรณสมบัติอันเป็น คุณยอดเยี่ยม เขาไม่อ้างชาติ ไม่อ้างตระกูล หรือไม่อ้างความถือตัวว่า
‘arahasi vā maṁ tvaṁ, na vā maṁ tvaṁ arahasī’ti.ท่านคู่ควรกับ เราหรือท่านไม่คู่ควรกับเรา Yattha kho, ambaṭṭha, āvāho vā hoti, vivāho vā hoti, āvāhavivāho vā hoti, etthetaṁ vuccati jātivādo vā itipi gottavādo vā itipi mānavādo vā itipi:
vā itipi → iti pi (pts) | āvāhavivāho → āvāha vivāho (pts) | etthetaṁ → etth etaṁ (pts) | jātivādo vā itipi gottavādo vā itipi mānavādo vā itipi → jāti-vādo iti pi gotta-vādo iti pi māna-vādo iti pi (pts)
แต่ในที่ที่มีอาวาหมงคล วิวาหมงคล หรืออาวาหมงคล และวิวาหมงคล เขาจึงอ้างชาติ อ้างตระกูล หรืออ้างความถือตัวว่า
‘arahasi vā maṁ tvaṁ, na vā maṁ tvaṁ arahasī’ti.ท่านคู่ควรกับเรา หรือท่านไม่คู่ควรกับเรา Ye hi keci, ambaṭṭha, jātivādavinibaddhā vā gottavādavinibaddhā vā mānavādavinibaddhā vā āvāhavivāhavinibaddhā vā, ārakā te anuttarāya vijjācaraṇasampadāya.
jātivādavinibaddhā → jātivādavinibandhā (pts) | gottavādavinibaddhā → gottavādavinibandhā (pts) | mānavādavinibaddhā → mānavādavinibandhā (pts) | āvāhavivāhavinibaddhā → āvāhavivāhavinibandhā (pts) | jātivādavinibaddhā → jāti-vāda-vinibandhā (pts) | gottavādavinibaddhā → gotta-vāda-vinibandhā (pts) | mānavādavinibaddhā → māna-vāda-vinibandhā (pts) | āvāhavivāhavinibaddhā → āvāha-vivāha-vinibandhā (pts) | vijjācaraṇasampadāya → vijjā-caraṇa-sampadāya (pts)
อัมพัฏฐะ ชนที่ยึดติดเพราะอ้างชาติ ยึดติดเพราะอ้างตระกูล ยึดติดเพราะอ้างความถือตัวหรือยึดติดอยู่กับอาวาหมงคลและวิวาหมงคล ชื่อว่ายัง อยู่ห่างไกลจากวิชชาสมบัติและจรณสมบัติอันเป็นคุณยอดเยี่ยม
Pahāya kho, ambaṭṭha, jātivādavinibaddhañca gottavādavinibaddhañca mānavādavinibaddhañca āvāhavivāhavinibaddhañca anuttarāya vijjācaraṇasampadāya sacchikiriyā hotī”ti.
jātivādavinibaddhañca gottavādavinibaddhañca mānavādavinibaddhañca āvāhavivāhavinibaddhañca → jāti-vāda-vinibandhañ ca gotta-vādavinibandhañ ca māna-vāda-vinibandhañ ca āvāha-vivāhavinibandhañ ca (pts) | vijjācaraṇasampadāya → vijjā-caraṇa-sampadāya (pts)
อัมพัฏฐะ การ ทำให้แจ้งวิชชาสมบัติและจรณสมบัติอันเป็นคุณยอดเยี่ยมย่อมมีได้เพราะละการ ยึดติดเพราะอ้างชาติ การยึดติดเพราะอ้างตระกูล การยึดติดเพราะอ้างความถือตัว และการยึดติดอยู่กับอาวาหมงคลและวิวาหมงคลแล้วเท่านั้น”

“Katamaṁ pana taṁ, bho gotama, caraṇaṁ, katamā ca sā vijjā”ti?
ca → (sya-all, pts) | katamā → Bp adds ca (see last ). (pts note) | vijjāti → vijjā ti (bjt, pts)
อัมพัฏฐมาณพทูลถามว่า “ท่านพระโคดม จรณะนั้นเป็นอย่างไร วิชชานั้นเป็นอย่างไร”

“Idha, ambaṭṭha, tathāgato loke uppajjati arahaṁ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṁ buddho bhagavā.พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “ตถาคตอุบัติขึ้นมาในโลกนี้ เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ด้วยตนเองโดยชอบ ฯลฯ So imaṁ lokaṁ sadevakaṁ samārakaṁ sabrahmakaṁ sassamaṇabrāhmaṇiṁ pajaṁ sadevamanussaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā pavedeti.(พึงนำข้อความเต็มในสามัญญผลสูตรมาใส่ไว้ใน ที่นี้) So dhammaṁ deseti ādikalyāṇaṁ majjhekalyāṇaṁ pariyosānakalyāṇaṁ sātthaṁ sabyañjanaṁ kevalaparipuṇṇaṁ parisuddhaṁ brahmacariyaṁ pakāseti. Taṁ dhammaṁ suṇāti gahapati vā gahapatiputto vā aññatarasmiṁ vā kule paccājāto. So taṁ dhammaṁ sutvā tathāgate saddhaṁ paṭilabhati. So tena saddhāpaṭilābhena samannāgato iti paṭisañcikkhati …pe…
sahitamme → saṁhitamme asaṁhitaṁ te (bj: kesuci) | + → yathā ādayo anucchedā evaṁ vitthāretabbaṁ (my)

So vivicceva kāmehi, vivicca akusalehi dhammehi, savitakkaṁ savicāraṁ vivekajaṁ pītisukhaṁ paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja viharati …pe…
sāmaññaphale → sāmaññaphalaṁ (sya-all: sī.) | pe → spelled out in full (bjt)
ภิกษุนั้นสงัดจากกามและอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว บรรลุปฐมฌานที่มีวิตกวิจาร ปีติและสุขอันเกิดจากวิเวกอยู่ ฯลฯ
idampissa hoti caraṇasmiṁ.
idampissa → idaṁpissa (th) | idampissa hoti caraṇasmiṁ → kho (pts)
ข้อนี้จัดเป็นจรณะอย่างหนึ่งของภิกษุนั้น

Puna caparaṁ, ambaṭṭha, bhikkhu vitakkavicārānaṁ vūpasamā ajjhattaṁ sampasādanaṁ cetaso ekodibhāvaṁ avitakkaṁ avicāraṁ samādhijaṁ pītisukhaṁ dutiyaṁ jhānaṁ upasampajja viharati …pe…
abhisanneyya → abhisandeyya (bj: machasaṁ) | parisanneyya → parisandeyya (bj: machasaṁ) | hoti → D. ii. 40-63. (pts note) | pe → D. ii. 64-75, but possibly only the passage at D. ii. 75 beginning so vivicc'; eva is meant. (pts note) | pe → spelled out in full (bjt)
ยังมีอีก อัมพัฏฐะ เพราะวิตกวิจารสงบระงับไป ภิกษุบรรลุทุติยฌานมีความ ผ่องใสในภายในมีภาวะที่จิตเป็นหนึ่งผุดขึ้น ไม่มีวิตกไม่มีวิจาร มีแต่ปีติและสุขอัน เกิดจากสมาธิอยู่ ฯลฯ
idampissa hoti caraṇasmiṁ.
caraṇasmiṁ → Sd sīlasmiṁ (but see Sum.). (pts note) | idampissa → idam pi ssa (pts)
ข้อนี้จัดเป็นจรณะอย่างหนึ่งของภิกษุนั้น

Puna caparaṁ, ambaṭṭha, bhikkhu pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati sato ca sampajāno, sukhañca kāyena paṭisaṁvedeti, yaṁ taṁ ariyā ācikkhanti: ‘upekkhako satimā sukhavihārī’ti, tatiyaṁ jhānaṁ upasampajja viharati …pe…
ca → (bj) | parisannāni → abhisandāni parisandāni (machasaṁ); abhisanidadhāni parisanidadhāni ? (bj note) | pe → D. ii. 77-81, but possibly only the description of the Jhānas in the first lines of D. ii. 77, 79, 81, is to be repeated here. (pts note) | yaṁ taṁ → yantaṁ (bjt) | + → taṁ (bjt) | pe → spelled out in full (bjt)
ยังมีอีก อัมพัฏฐะ เพราะปีติจางคลายไป ภิกษุมีอุเบกขา มีสติสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกาย บรรลุตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลายสรรเสริญว่า ผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข ฯลฯ
idampissa hoti caraṇasmiṁ.ข้อนี้จัดเป็นจรณะอย่างหนึ่งของภิกษุนั้น

Puna caparaṁ, ambaṭṭha, bhikkhu sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā, pubbeva somanassadomanassānaṁ atthaṅgamā adukkhamasukhaṁ upekkhāsatipārisuddhiṁ catutthaṁ jhānaṁ upasampajja viharati …pe…
pe → spelled out in full (bjt)
ยังมีอีก อัมพัฏฐะ เพราะละสุขและทุกข์ได้ เพราะโสมนัสและโทมนัสดับไปก่อน แล้ว ภิกษุบรรลุจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขาอยู่ ฯลฯ
idampissa hoti caraṇasmiṁ.
idampissa → idaṁpissa (th) | idampissa → idam pi ssa (pts)
ข้อนี้จัดเป็นจรณะอย่างหนึ่งของภิกษุนั้น
Idaṁ kho taṁ, ambaṭṭha, caraṇaṁ.
caraṇaṁ → caraṇaṁ puna caparaṁ ambaṭṭha (bj) | idaṁ → idaṁpi (sya-all)

So evaṁ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte ñāṇadassanāya cittaṁ abhinīharati abhininnāmeti …pe…
pe → Only Sm has this pe. (pts note) | pe → D. ii. 83. (pts note) | pe → spelled out in full (bjt)
เมื่อจิตเป็นสมาธิบริสุทธิ์ผุดผ่อง ไม่มีกิเลสเพียงดังเนิน ปราศจากความเศร้า หมอง อ่อน เหมาะแก่การใช้งาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ภิกษุนั้นน้อมจิตไปเพื่อ ญาณทัสสนะ ฯลฯ
idampissa hoti vijjāya …pe…
pe → D. ii. 84-98, but possibly only 85, 87, 89, 91, 93, 95, 97. (pts note) | pe → spelled out in full (bjt) | idampissa → idaṁpissa (th) | idampissa → idam pi ssa (pts)
ข้อนี้จัดเป็นวิชชาอย่างหนึ่งของภิกษุนั้น ฯลฯ รู้ชัดว่า ชาติสิ้นแล้ว อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว ทำกิจที่ควรทำเสร็จแล้ว ไม่
nāparaṁ itthattāyāti pajānāti,
āneñjappatte → ānejjappatte (bj: kesuci potthakesu) | pe → spelled out in full (bjt)
มีกิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้อีกต่อไป
idampissa hoti vijjāya.
pe → spelled out in full (bjt) | idampissa → idaṁpissa (th) | idampissa → idam pi ssa (pts)
ข้อนี้จัดเป็นวิชชาอย่างหนึ่งของภิกษุนั้น
Ayaṁ kho sā, ambaṭṭha, vijjā.อัมพัฏฐะ ที่แสดงมาทั้งหมดนี้ จัดเป็นวิชชา

Ayaṁ vuccati, ambaṭṭha, bhikkhu ‘vijjāsampanno’ itipi, ‘caraṇasampanno’ itipi, ‘vijjācaraṇasampanno’ itipi.
bhikkhu → (sya-all) | pi → -9 SS vijjā-caraṇa-sampanno iti pi caraṇa-sampanno iti pi. (pts note) | vijjāsampanno itipi caraṇasampanno itipi vijjācaraṇasampanno itipi → vijjā-sampanno iti pi caraṇa-sampanno iti pi vijjā-caraṇa-sampanno iti pi (pts)
อัมพัฏฐะ ภิกษุผู้ปฏิบัติเช่นนี้เรียกว่า ผู้เพียบพร้อมด้วยวิชชาบ้าง ว่า ผู้ เพียบพร้อมด้วยจรณะบ้าง ว่า ผู้เพียบพร้อมด้วยวิชชาและจรณะบ้าง
Imāya ca, ambaṭṭha, vijjāsampadāya caraṇasampadāya ca aññā vijjāsampadā ca caraṇasampadā ca uttaritarā vā paṇītatarā vā natthi.
ca → (sya-all, pts) | vijjāsampadāya caraṇasampadāya ca → vijjācaraṇasampadāya (pts) | vijjāsampadā ca → vijjasampadā (pts) | Ambaṭṭha → Bp vijjā-sampadāya ca caraṇa-sampadāya ca aññā vijjā-sampadā ca caraṇa-sampada ca. It is this imitation of the closing phrase of D. ii. 98 Which makes us think that the Whole of D. ii. 40-98 is meant to be repeated here with the necessary changes. (pts note) | vijjāsampadāya caraṇasampadāya ca → vijjā-caraṇa-sampadāya (pts) | vijjāsampadā ca caraṇasampadā ca → vijjasampadā caraṇa-sampadā (pts) | natthi → n atthi (pts)
อัมพัฏฐะ วิชชาสมบัติและจรณสมบัติอย่างอื่นซึ่งเหนือกว่าและประณีตกว่าวิชชาสมบัติและ จรณสมบัตินี้ไม่มีอีกแล้ว

5. Catuapāyamukhaทางเสื่อม ๔ ประการแห่งวิชชาสมบัติและจรณสมบัติ

Imāya kho, ambaṭṭha, anuttarāya vijjācaraṇasampadāya cattāri apāyamukhāni bhavanti.
vijjācaraṇasampadāya → vijjā-caraṇasampadāya (pts) | apāyamukhāni → apāya-mukhāni (pts)
อัมพัฏฐะ วิชชาสมบัติและจรณสมบัติอันยอดเยี่ยมนี้มีทางเสื่อมอยู่ ๔ ประการ
Katamāni cattāri?๔ ประการอะไรบ้าง คือ Idha, ambaṭṭha, ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā imaññeva anuttaraṁ vijjācaraṇasampadaṁ anabhisambhuṇamāno khārividhamādāya araññāyatanaṁ ajjhogāhati:
imaññeva → imañceva (bj) | khārividhamādāya → khāricivadhamādāya (bj) | anabhisambhuṇamāno khārividhamādāya araññāyatanaṁ ajjhogāhati → anabhisambhūṇamāno khārivividhamādāya araññavanamajjhogāhati (sya-all) | khārividhamādāya araññāyatanaṁ → khārivividham ādāya araññe vanam (pts) | khārividhamādāya → khārivividhamādāya (cck: sī. syā. pī.) | khāri-vividham → Sc khātaṁ vividham; Bp kharividhaṁ. (pts note) | vanam → Bp araññāyatanaṁ (but see below). (pts note) | ajjhogāhati → So all MSS. twice (see 4). (pts note) | imaññeva → imaṁyeva (th) | imaññeva → imaṁ yeva (pts) | vijjācaraṇasampadaṁ → vijjā-caraṇa-sampadaṁ (pts) | khārividhamādāya araññāyatanaṁ → khāri-vividham ādāya araññe vanam (pts)
(๑) สมณะหรือพราหมณ์บางคนในโลกนี้ เมื่อยังไม่บรรลุวิชชาสมบัติ และจรณสมบัติอันยอดเยี่ยมนี้ จึงหาบหิ้วบริขารดาบสเข้าไปสู่ ราวป่า
‘pavattaphalabhojano bhavissāmī’ti.
pavattaphalabhojano → pavatta-phala-bhojano (pts)
ด้วยตั้งใจว่าจักบริโภคผลไม้หล่น
So aññadatthu vijjācaraṇasampannasseva paricārako sampajjati.
aññadatthu → aññadatthuṁ (sya-all) | paricārako → Sc parivār- (throughout). (pts note) | vijjācaraṇasampannasseva → vijjā-caraṇa-sampannass eva (pts)
เขาต้องเป็นคนรับใช้ ของท่านที่เพียบพร้อมด้วยวิชชาและจรณะโดยแท้
Imāya kho, ambaṭṭha, anuttarāya vijjācaraṇasampadāya idaṁ paṭhamaṁ apāyamukhaṁ bhavati.
vijjācaraṇasampadāya → vijjacaraṇasampadāya (pts) | paṭhamaṁ → pathamaṁ (pts) | vijjācaraṇasampadāya → vijja-caraṇasampadāya (pts) | paṭhamaṁ apāyamukhaṁ → pathamaṁ apāya-mukhaṁ (pts)
ข้อนี้เป็นทาง เสื่อมประการที่ ๑ แห่งวิชชาสมบัติและจรณสมบัติอันยอดเยี่ยม

Puna caparaṁ, ambaṭṭha, idhekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā imañceva anuttaraṁ vijjācaraṇasampadaṁ anabhisambhuṇamāno pavattaphalabhojanatañca anabhisambhuṇamāno kudālapiṭakaṁ ādāya araññavanaṁ ajjhogāhati:
kudālapiṭakaṁ → kuddālapiṭakaṁ (bj, sya-all, pts1ed) | araññavanaṁ ajjhogāhati → araññāyatanamajjhogāhati (bj) | anabhisambhuṇamāno pavattaphalabhojanatañca anabhisambhuṇamāno kudālapiṭakaṁ → anabhisambhūṇamāno pavattaphalabhojanattañca anabhisambhūṇamāno kuddālapiṭakaṁ (sya-all) | araññavanaṁ ajjhogāhati kandamūlaphalabhojano → araññavanamajjhogāhati kaṇḍamūlaphalabhojano (sya-all) | araññavanaṁ → araññe vanam (pts) | kudālapiṭakaṁ → kuddālapiṭakaṁ (cck: sī. syā. pī.) | vanam → Bp āraññavanaṁ (and so always afterwards). (pts note) | caparaṁ → ca paraṁ (pts) | idhekacco → idh ekacco (pts) | imañceva → imañ ca (pts) | vijjācaraṇasampadaṁ → vijjā-caraṇa-sampadaṁ (pts) | pavattaphalabhojanatañca → pavattaphala-bhojanatañ ca (pts) | kudālapiṭakaṁ → kuddāla piṭakaṁ (pts)
(๒) อีกอย่างหนึ่ง สมณะหรือพราหมณ์บางคนในโลกนี้ เมื่อยังไม่ บรรลุวิชชาสมบัติและจรณสมบัติอันยอดเยี่ยมนี้ ทั้งไม่สามารถจะ หาผลไม้ที่หล่นบริโภคได้ จึงถือเสียมและตะกร้าเข้าไปสู่ราวป่า
‘kandamūlaphalabhojano bhavissāmī’ti.
kandamūlaphalabhojano → kaṇḍamūlaphalabhojano (th) | kandamūlaphalabhojano → kandamūlaphala-bhojano (pts)
ด้วยตั้งใจว่าจักบริโภคเหง้า ราก และผลไม้
So aññadatthu vijjācaraṇasampannasseva paricārako sampajjati.
aññadatthu → aññadatthuṁ (sya-all) | paricārako → Sct parivār-. (pts note) | vijjācaraṇasampannasseva → vijjā-caraṇa-sampannass eva (pts)
เขาต้องเป็นคนรับใช้ ของท่านที่เพียบพร้อมด้วยวิชชาและจรณะโดยแท้
Imāya kho, ambaṭṭha, anuttarāya vijjācaraṇasampadāya idaṁ dutiyaṁ apāyamukhaṁ bhavati.
imāya → imāya ca (bj) | vijjācaraṇasampadāya → vijjā-caraṇasampadāya (pts) | apāyamukhaṁ → apāya-mukhaṁ (pts)
ข้อนี้เป็นทาง เสื่อมประการที่ ๒ แห่งวิชชาสมบัติและจรณสมบัติอันยอดเยี่ยม

Puna caparaṁ, ambaṭṭha, idhekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā imañceva anuttaraṁ vijjācaraṇasampadaṁ anabhisambhuṇamāno pavattaphalabhojanatañca anabhisambhuṇamāno kandamūlaphalabhojanatañca anabhisambhuṇamāno gāmasāmantaṁ vā nigamasāmantaṁ vā agyāgāraṁ karitvā aggiṁ paricaranto acchati.
anabhisambhuṇamāno pavattaphalabhojanatañca anabhisambhuṇamāno kandamūlaphalabhojanatañca anabhisambhuṇamāno → anabhisambhūṇamāno pavattaphalabhojanattañca anabhisambhūṇamāno kaṇḍamūlaphalabhojanattañca anabhisambhūṇamāno (th) | caparaṁ → ca paraṁ (pts) | idhekacco → idh ekacco (pts) | imañceva → imaṁ eva (pts) | vijjācaraṇasampadaṁ → vijjā-caraṇa-sampadaṁ (pts) | pavattaphalabhojanatañca → pavattaphala-bhojanatañ ca (pts) | kandamūlaphalabhojanatañca → kandamūlaphala-bhojanatañ ca (pts) | gāmasāmantaṁ → gāma-sāmantaṁ (pts)
(๓) อีกอย่างหนึ่ง สมณะหรือพราหมณ์บางคนในโลกนี้ เมื่อยังไม่ บรรลุวิชชาสมบัติและจรณสมบัติอันยอดเยี่ยมนี้ ไม่สามารถจะ หาผลไม้ที่หล่นบริโภคได้ ทั้งไม่สามารถจะหาเหง้า ราก และผลไม้ บริโภคได้ จึงสร้างเรือนไฟไว้ใกล้บ้านหรือนิคมแล้วบูชาไฟอยู่
So aññadatthu vijjācaraṇasampannasseva paricārako sampajjati.
aññadatthu → aññadatthuṁ (sya-all) | vijjācaraṇasampannasseva → vijjā-caraṇa-sampannass eva (pts)
เขาต้องเป็นคนรับใช้ของท่านที่เพียบพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ โดยแท้
Imāya kho, ambaṭṭha, anuttarāya vijjācaraṇasampadāya idaṁ tatiyaṁ apāyamukhaṁ bhavati.
vijjācaraṇasampadāya → vijjā-caraṇa-sampadāya (pts) | apāyamukhaṁ → apāya-mukhaṁ (pts)
ข้อนี้เป็นทางเสื่อมประการที่ ๓ แห่งวิชชาสมบัติและ จรณสมบัติอันยอดเยี่ยม

Puna caparaṁ, ambaṭṭha, idhekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā imaṁ ceva anuttaraṁ vijjācaraṇasampadaṁ anabhisambhuṇamāno pavattaphalabhojanatañca anabhisambhuṇamāno kandamūlaphalabhojanatañca anabhisambhuṇamāno aggipāricariyañca anabhisambhuṇamāno cātumahāpathe catudvāraṁ agāraṁ karitvā acchati:
aggipāricariyañca → aggiparicariyañca (bj) | agāraṁ → Bp agyāgāraṁ; Sd āgāraṁ (here and below). (pts note) | imaṁ ceva → imañceva (bjt, th) | cātumahāpathe → cātummahāpathe (bjt, pts) | anabhisambhuṇamāno pavattaphalabhojanatañca anabhisambhuṇamāno kandamūlaphalabhojanatañca anabhisambhuṇamāno aggipāricariyañca anabhisambhuṇamāno cātumahāpathe → anabhisambhūṇamāno pavattaphalabhojanattañca anabhisambhūṇamāno kaṇḍamūlaphalabhojanattañca anabhisambhūṇamāno aggiparicariyañca anabhisambhūṇamāno cātummahāpathe (th) | caparaṁ → ca paraṁ (pts) | idhekacco → idh ekacco (pts) | imaṁ ceva → imañ eva (pts) | vijjācaraṇasampadaṁ → vijjā-caraṇa-sampadaṁ (pts) | pavattaphalabhojanatañca → pavattaphala-bhojanatañ ca (pts) | kandamūlaphalabhojanatañca → kandamūlaphala-bhojanatañ ca (pts) | aggipāricariyañca → aggi-paricariyañ ca (pts)
(๔) อีกอย่างหนึ่ง สมณะหรือพราหมณ์บางคนในโลกนี้ เมื่อยังไม่ บรรลุวิชชาสมบัติและจรณสมบัติอันยอดเยี่ยมนี้ ไม่สามารถจะ หาผลไม้ที่หล่นบริโภคได้ ไม่สามารถหาเหง้า ราก และผลไม้ บริโภคได้ ทั้งไม่สามารถจะบูชาไฟได้ จึงสร้างเรือนมีประตู ๔ ด้านไว้ที่หนทางใหญ่สี่แพร่งแล้วพักอยู่ด้วยตั้งใจว่า
‘yo imāhi catūhi disāhi āgamissati samaṇo vā brāhmaṇo vā, tamahaṁ yathāsatti yathābalaṁ paṭipūjessāmī’ti.
paṭipūjessāmīti → paṭipūjissāmīti (sya-all) | sattiṁ → Bp satthiṁ. (pts note) | balaṁ → Bp phalaṁ. (pts note) | catūhi → catuhi (pts) | vā tamahaṁ yathāsatti yathābalaṁ → va tam ahaṁ yathā sattiṁ yathā balaṁ (pts)
เราจะบูชา ท่านผู้ที่เดินทางมาจากทิศทั้ง ๔ ตามสติกำลัง ไม่ว่าผู้นั้นจะเป็น สมณะหรือพราหมณ์ก็ตาม
So aññadatthu vijjācaraṇasampannasseva paricārako sampajjati.
aññadatthu → aññadatthuṁ (sya-all) | vijjācaraṇasampannasseva → vijjā-caraṇa-sampannass eva (pts)
เขาต้องเป็นคนรับใช้ของท่านที่เพียบ พร้อมด้วยวิชชาและจรณะโดยแท้
Imāya kho, ambaṭṭha, anuttarāya vijjācaraṇasampadāya idaṁ catutthaṁ apāyamukhaṁ bhavati.
vijjācaraṇasampadāya → vijjā-caraṇa-sampadāya (pts) | apāyamukhaṁ → apāya-mukhaṁ (pts)
ข้อนี้เป็นทางเสื่อมประการที่ ๔ แห่งวิชชาสมบัติและจรณสมบัติอันยอดเยี่ยม
Imāya kho, ambaṭṭha, anuttarāya vijjācaraṇasampadāya imāni cattāri apāyamukhāni bhavanti.
vijjācaraṇasampadāya → vijjā-caraṇa-sampadāya (pts) | apāyamukhāni → apāya-mukhāni (pts)
อัมพัฏฐะ วิชชาสมบัติและจรณสมบัติอันยอดเยี่ยมมีทางเสื่อมอยู่ ๔ ประการ นี้แล

Taṁ kiṁ maññasi, ambaṭṭha,
kiṁ maññasi → kimmaññasi (bjt) | kiṁ → kim (pts)
อัมพัฏฐะ เธอเข้าใจเรื่องนั้นว่าอย่างไร
api nu tvaṁ imāya anuttarāya vijjācaraṇasampadāya sandissasi sācariyako”ti?
api nu → apinu (my, th) | sācariyakoti → sācariyako ti (bjt, pts) | vijjācaraṇasampadāya → vijjā-caraṇa-sampadāya (pts)
เธอกับอาจารย์ย่อมปรากฏมี ในวิชชาสมบัติและจรณสมบัติอันยอดเยี่ยมนี้บ้างหรือไม่”

“No hidaṁ, bho gotama.
hidaṁ → h idaṁ (pts)
เขากราบทูลว่า “ไม่ปรากฏมีเลย
Kocāhaṁ, bho gotama, sācariyako, kā ca anuttarā vijjācaraṇasampadā?
kocāhaṁ → ko cāhaṁ (bjt, th, pts) | vijjācaraṇasampadā → vijjā-caraṇa-sampadā ārako (pts)
ท่านพระโคดม ข้าพเจ้ากับอาจารย์ปฏิบัติไป ทางหนึ่ง วิชชาสมบัติและจรณสมบัติอันยอดเยี่ยมนั้นอยู่อีกทางหนึ่ง
Ārakāhaṁ, bho gotama, anuttarāya vijjācaraṇasampadāya sācariyako”ti.
gotama → gotama imāya (sya-all) | ārakāhaṁ → ārako haṁ (pts) | haṁ → Bp ārakāhaṁ. (pts note) | vijjācaraṇasampadāya sācariyakoti → vijjā-caraṇa-sampadāya sācariyako ti (pts)
ข้าพเจ้ากับ อาจารย์ยังอยู่ห่างไกลจากวิชชาสมบัติและจรณสมบัติอันยอดเยี่ยมนี้”

“Taṁ kiṁ maññasi, ambaṭṭha,
kiṁ maññasi → kimmaññasi (bjt) | kiṁ → kim (pts)
พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า “อัมพัฏฐะ เธอเข้าใจเรื่องนั้นว่าอย่างไร
api nu tvaṁ imañceva anuttaraṁ vijjācaraṇasampadaṁ anabhisambhuṇamāno khārividhamādāya araññavanamajjhogāhasi sācariyako:
khārividhamādāya → khārivivadhamādāya (bj) | imañceva → imaṁyeva (sya-all) | anabhisambhuṇamāno khārividhamādāya → anabhisambhūṇamāno khārivividhamādāya (sya-all) | ādāya → Sd khāriṁ vividham ādāya; Bp khāri-vidham ādāra. (pts note) | ajjhogāhasi → So all MSS. twice. (pts note) | api nu → apinu (my, th) | imañceva → imañ eva (pts) | vijjācaraṇasampadaṁ → vijjā-caraṇa-sampadaṁ (pts) | khārividhamādāya araññavanamajjhogāhasi → khāri-vividhaṁ ādāya araññe vanam ajjhogāhasi (pts)
เธอกับ อาจารย์เมื่อยังไม่บรรลุวิชชาสมบัติและจรณสมบัติอันยอดเยี่ยมนี้ ก็หาบหิ้วบริขาร ดาบสเข้าไปสู่ราวป่า
‘pavattaphalabhojano bhavissāmī’”ti?
pavattaphalabhojano bhavissāmīti → pavattaphalabhojanā bhavissāmāti (sya-all) | bhavissāmīti → bhavissāmāti (pts) | pavattaphalabhojano bhavissāmīti → pavatta-phala-bhojano bhavissāmāti (pts)
ด้วยตั้งใจว่าจักบริโภคผลไม้หล่น อย่างนั้นหรือ”

“No hidaṁ, bho gotama”.
hidaṁ → h idaṁ (pts)
“ไม่เป็นอย่างนั้นเลย ท่านพระโคดม”

“Taṁ kiṁ maññasi, ambaṭṭha,
kiṁ maññasi → kimmaññasi (bjt) | kiṁ → kim (pts)
“อัมพัฏฐะ เธอเข้าใจเรื่องนั้นว่าอย่างไร
api nu tvaṁ imañceva anuttaraṁ vijjācaraṇasampadaṁ anabhisambhuṇamāno pavattaphalabhojanatañca anabhisambhuṇamāno kudālapiṭakaṁ ādāya araññavanamajjhogāhasi sācariyako:
anabhisambhuṇamāno pavattaphalabhojanatañca anabhisambhuṇamāno kudālapiṭakaṁ → anabhisambhūṇamāno pavattaphalabhojanattañca anabhisambhūṇamāno kuddālapiṭakaṁ (sya-all) | araññavanamajjhogāhasi → araññe vanam ajjhogāhasi (pts) | api nu → apinu (my, th) | imañceva → imañ eva (pts) | vijjācaraṇasampadaṁ → vijjā-caraṇa-sampadaṁ (pts) | pavattaphalabhojanatañca → pavattaphala-bhojanatañ ca (pts) | kudālapiṭakaṁ → kuddāla-piṭakaṁ (pts)
เธอกับอาจารย์เมื่อยังไม่บรรลุวิชชาสมบัติและจรณสมบัติอันยอดเยี่ยมนี้ ทั้งไม่สามารถจะหาผลไม้ที่หล่นบริโภคได้ ก็ ถือเสียมและตะกร้าเข้าไปสู่ราวป่า
‘kandamūlaphalabhojano bhavissāmī’”ti?
kandamūlaphalabhojano bhavissāmīti → kaṇḍamūlaphalabhojanā bhavissāmāti (sya-all) | bhavissāmīti → bhavissāmāti (pts) | kandamūlaphalabhojano bhavissāmīti → kandamūlaphala-bhojano bhavissāmāti (pts)
ด้วยตั้งใจว่า จักบริโภคเหง้า ราก และผลไม้ อย่าง นั้นหรือ”

“No hidaṁ, bho gotama”.
hidaṁ → h idaṁ (pts)
“ไม่เป็นอย่างนั้นเลย ท่านพระโคดม”

“Taṁ kiṁ maññasi, ambaṭṭha,
kiṁ maññasi → kimmaññasi (bjt) | kiṁ → kim (pts)
“อัมพัฏฐะ เธอเข้าใจเรื่องนั้นว่าอย่างไร
api nu tvaṁ imañceva anuttaraṁ vijjācaraṇasampadaṁ anabhisambhuṇamāno pavattaphalabhojanatañca anabhisambhuṇamāno kandamūlaphalabhojanatañca anabhisambhuṇamāno gāmasāmantaṁ vā nigamasāmantaṁ vā agyāgāraṁ karitvā aggiṁ paricaranto acchasi sācariyako”ti?
api nu → apinu (my, th) | sācariyakoti → sācariyako ti (bjt, pts) | anabhisambhuṇamāno pavattaphalabhojanatañca anabhisambhuṇamāno kandamūlaphalabhojanatañca anabhisambhuṇamāno → anabhisambhūṇamāno pavattaphalabhojanattañca anabhisambhūṇamāno kaṇḍamūlaphalabhojanattañca anabhisambhūṇamāno (th) | imañceva → imaṁ eva (pts) | vijjācaraṇasampadaṁ → vijjā-caraṇa-sampadaṁ (pts) | pavattaphalabhojanatañca → pavattaphala-bhojanatañ ca (pts) | kandamūlaphalabhojanatañca → kandamūlaphala-bhojanatañ ca (pts) | gāmasāmantaṁ → gāma-sāmantaṁ (pts) | nigamasāmantaṁ → nigama-sāmantaṁ (pts)
เธอกับอาจารย์เมื่อยังไม่บรรลุวิชชา สมบัติและจรณสมบัติอันยอดเยี่ยมนี้ ไม่สามารถจะหาผลไม้ที่หล่นบริโภคได้ ทั้งไม่ สามารถจะหาเหง้า ราก และผลไม้บริโภคได้ ก็สร้างเรือนไฟไว้ใกล้บ้านหรือนิคม แล้วบูชาไฟ อย่างนั้นหรือ”

“No hidaṁ, bho gotama”.
hidaṁ → h idaṁ (pts)
“ไม่เป็นอย่างนั้นเลย ท่านพระโคดม”

“Taṁ kiṁ maññasi, ambaṭṭha,
kiṁ maññasi → kimmaññasi (bjt) | kiṁ → kim (pts)
“อัมพัฏฐะ เธอเข้าใจเรื่องนั้นว่าอย่างไร
api nu tvaṁ imañceva anuttaraṁ vijjācaraṇasampadaṁ anabhisambhuṇamāno pavattaphalabhojanatañca anabhisambhuṇamāno kandamūlaphalabhojanatañca anabhisambhuṇamāno aggipāricariyañca anabhisambhuṇamāno cātumahāpathe catudvāraṁ agāraṁ karitvā acchasi sācariyako:
aggipāricariyañca → aggiparicariyañca (bj) | api nu → apinu (my, th) | cātumahāpathe → cātummahāpathe (bjt, pts) | anabhisambhuṇamāno pavattaphalabhojanatañca anabhisambhuṇamāno kandamūlaphalabhojanatañca anabhisambhuṇamāno aggipāricariyañca anabhisambhuṇamāno cātumahāpathe → anabhisambhūṇamāno pavattaphalabhojanattañca anabhisambhūṇamāno kaṇḍamūlaphalabhojanattañca anabhisambhūṇamāno aggiparicariyañca anabhisambhūṇamāno cātummahāpathe (th) | imañceva → imañ eva (pts) | vijjācaraṇasampadaṁ → vijjā-caraṇa-sampadaṁ (pts) | pavattaphalabhojanatañca → pavattaphala-bhojanatañ ca (pts) | kandamūlaphalabhojanatañca → kandamūlaphala-bhojanatañ ca (pts) | aggipāricariyañca → aggi-paricariyañ ca (pts)
เธอกับอาจารย์เมื่อยังไม่บรรลุวิชชา สมบัติและจรณสมบัติอันยอดเยี่ยมนี้ ไม่สามารถจะหาผลไม้ที่หล่นบริโภคได้ ไม่ สามารถจะหาเหง้า ราก และผลไม้บริโภคได้ ทั้งไม่สามารถจะบูชาไฟได้ ก็สร้างเรือน มีประตู ๔ ด้านไว้ที่หนทางใหญ่สี่แพร่งแล้วพักอยู่ด้วยตั้งใจว่า
‘yo imāhi catūhi disāhi āgamissati samaṇo vā brāhmaṇo vā, taṁ mayaṁ yathāsatti yathābalaṁ paṭipūjessāmā’”ti?
taṁ mayaṁ → tamahaṁ (sya-all) | paṭipūjessāmāti → paṭipūjissāmīti (sya-all) | yathāsatti yathābalaṁ → yathā sattiṁ yathā balaṁ (pts) | catūhi → catuhi (pts)
เราจะบูชาท่านผู้ที่ เดินทางมาจากทิศทั้ง ๔ ตามสติกำลัง ไม่ว่าผู้นั้นจะเป็นสมณะหรือพราหมณ์ก็ตาม อย่างนั้นหรือ”

“No hidaṁ, bho gotama”.
hidaṁ → h idaṁ (pts)
“ไม่เป็นอย่างนั้นเลย ท่านพระโคดม”

“Iti kho, ambaṭṭha, imāya ceva tvaṁ anuttarāya vijjācaraṇasampadāya parihīno sācariyako.
parihīno → parihīnako (pts) | tvaṁ → SS omit. (pts note) | parihīnako → Bp parihīno. (pts note) | ceva → ce va (bjt) | ceva → eva (pts) | vijjācaraṇasampadāya parihīno → vijjā-caraṇa-sampadāya parihīnako (pts)
พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “อัมพัฏฐะ เธอกับอาจารย์เสื่อมจากวิชชาสมบัติและจรณสมบัติอันยอดเยี่ยมนี้แล้ว
Ye cime anuttarāya vijjācaraṇasampadāya cattāri apāyamukhāni bhavanti, tato ca tvaṁ parihīno sācariyako.
cime → hi kecime (sya-all) | tvaṁ → (sya-all) | asi → Sd adds yā; Bp ca tvaṁ. (pts note) | cime → ime (pts) | vijjācaraṇasampadāya → vijjā-caraṇa-sampadāya (pts) | apāyamukhāni → apāya-mukhāni (pts)
และยังเสื่อมเพราะมีทางเสื่อม ๔ ประการ แห่งวิชชาสมบัติและจรณสมบัติอันยอดเยี่ยมนี้ด้วย
Bhāsitā kho pana te esā, ambaṭṭha, ācariyena brāhmaṇena pokkharasātinā vācā:
pokkharasātinā → pokkharasādinā (bj)
ก็พราหมณ์โปกขรสาติผู้ เป็นอาจารย์ของเธอได้พูดว่า
‘ke ca muṇḍakā samaṇakā ibbhā kaṇhā bandhupādāpaccā, kā ca tevijjānaṁ brāhmaṇānaṁ sākacchā’ti attanā āpāyikopi aparipūramāno.
aparipūramāno → aparipūrayamāno (bj) | ke ca → keci (sya-all) | bandhupādāpaccā → bandhupādapaccā (sya-all) | kaṇhā bandhupādāpaccā → kiṇhā bandhupadāpaccā (pts) | muṇḍakā → Sd mundakā; Sc muddhakā; Bp muddakā. (pts note) | kiṇhā → St kiṇhaṁ (see ante, D. iii. 1. 11); Bp kaṇhā; Sc kinhā. (pts note) | sākacchā → Bp sāgacchā. (pts note) | āpāyiko → Bp Sc apāyiko. (pts note) | tevijjānaṁ → te vijjānaṁ (th) | sākacchāti → sākacchā ti (pts) | āpāyikopi → āpāyiko pi (pts)
‘สมณะโล้นบางเหล่าเป็นคนรับใช้ เป็นคนวรรณะ ต่ำ(กัณหโคตร) เกิดจากพระบาทของท้าวมหาพรหม ไม่มีประโยชน์เลยที่พวก พราหมณ์ผู้ได้ไตรเพทจะสนทนาด้วย ตนเองก็ตกอยู่ในความเสื่อม บำเพ็ญวิชชาสมบัติและจรณสมบัติให้บริบูรณ์ไม่ได้
Passa, ambaṭṭha, yāva aparaddhañca te idaṁ ācariyassa brāhmaṇassa pokkharasātissa.
pokkharasātissa → pokkharasādissa (bj) | passa → pass (pts) | aparaddhañca → aparaddhañ ca (pts)
อัมพัฏฐะ เธอจงดูความผิดของพราหมณ์ โปกขรสาติผู้เป็นอาจารย์ของเธอว่ามีเพียงไร

6. Pubbakaisibhāvānuyogaฤๅษีผู้เป็นบูรพาจารย์

Brāhmaṇo kho pana, ambaṭṭha, pokkharasāti rañño pasenadissa kosalassa dattikaṁ bhuñjati.
pokkharasāti → pokkharasādī (bj); pokkharasādi (pts) | pasenadissa kosalassa → pasenadikosalassa (sya-all) | pana → pan (pts)
อัมพัฏฐะ ถึงพราหมณ์โปกขรสาติปกครองเมืองที่พระเจ้าปเสนทิโกศลพระราชทานให้
Tassa rājā pasenadi kosalo sammukhībhāvampi na dadāti.
pasenadi → pasenadī (bj) | pasenadi kosalo sammukhībhāvampi → pasenadikosalo sammukhībhāvaṁpi (th) | sammukhībhāvampi → sammukhī-bhāvaṁ pi (pts)
พระเจ้าปเสนทิโกศลก็ยังไม่โปรดให้เขาเข้าเฝ้าเฉพาะพระพักตร์
Yadāpi tena manteti, tirodussantena manteti.
tirodussantena → tirodussena (bj) | yadāpi → yadā pi (pts) | tirodussantena → tiro dussan tena (pts)
เวลาจะทรงปรึกษาก็ทรงปรึกษานอกพระวิสูตร
Yassa kho pana, ambaṭṭha, dhammikaṁ payātaṁ bhikkhaṁ paṭiggaṇheyya, kathaṁ tassa rājā pasenadi kosalo sammukhībhāvampi na dadeyya.
payātaṁ → payataṁ (bj, pts) | paṭiggaṇheyya → patigaṇheyya (bj, pts) | pasenadi → pasenadī (bj) | payataṁ → Sd Bp payātam. (pts note) | patigaṇheyya → All MSS. t, not ṭ. (pts note) | pasenadi kosalo sammukhībhāvampi → pasenadikosalo sammukhībhāvaṁpi (th) | pana → pan (pts) | sammukhībhāvampi → sammukhī-bhāvaṁ pi (pts)
ทำไม ท้าวเธอจึงไม่โปรดให้เขาเข้า เฝ้าเฉพาะพระพักตร์ ทั้ง ๆ ที่เขาได้รับพระราชทานภิกษาหารอันชอบธรรมเล่า
Passa, ambaṭṭha, yāva aparaddhañca te idaṁ ācariyassa brāhmaṇassa pokkharasātissa.
pokkharasātissa → pokkharasādissa (bj) | passa → pass (pts) | aparaddhañca → aparaddhañ ca (pts)
อัมพัฏฐะ เธอจงดูความผิดของพราหมณ์โปกขรสาติผู้เป็นอาจารย์ของเธอว่ามีเพียงไร

Taṁ kiṁ maññasi, ambaṭṭha,
kiṁ maññasi → kimmaññasi (bjt) | kiṁ → kim (pts)
อัมพัฏฐะ เธอเข้าใจเรื่องนั้นว่าอย่างไร
idha rājā pasenadi kosalo hatthigīvāya vā nisinno assapiṭṭhe vā nisinno rathūpatthare vā ṭhito uggehi vā rājaññehi vā kiñcideva mantanaṁ manteyya.
idha → (bj) | pasenadi → pasenadī (bj) | mantanaṁ → mantaṇaṁ (bj) | kiñcideva → kañcid eva (pts) | mantanaṁ → Sct mantaṁ. (pts note) | pasenadi kosalo hatthigīvāya → pasenadikosalo hatthigīvāyaṁ (th) | hatthigīvāya → hatthi-gīvāya (pts)
พระเจ้าปเสนทิโกศลทรงช้าง ทรงม้าหรือประทับอยู่บนรถพระที่นั่ง จะทรงปรึกษาราชกิจบางเรื่องกับมหาอำมาตย์ หรือพระบรมวงศานุวงศ์
So tamhā padesā apakkamma ekamantaṁ tiṭṭheyya.
ekamantaṁ → ekamante (pts)
แล้วเสด็จจากที่นั้นไปประทับ ณ ที่แห่งหนึ่ง
Atha āgaccheyya suddo vā suddadāso vā, tasmiṁ padese ṭhito tadeva mantanaṁ manteyya:
vā → vā so (bj, sya-all, pts) | mantanaṁ → mantaṇaṁ (bj) | tadeva → (sya-all) | suddadāso → sudda-dāso (pts) | tadeva → tad eva (pts)
ต่อมา ศูทร หรือจัณฑาลพึงมายืนปรึกษาอย่างเดียวกัน ณ ที่นั้นว่า
‘evampi rājā pasenadi kosalo āha, evampi rājā pasenadi kosalo āhā’ti.
pasenadi → pasenadī (bj) | evampi → evaṁpi (th) | pasenadi kosalo → pasenadikosalo (th)
‘พระเจ้าปเสนทิโกศลตรัสอย่าง นี้ ๆ’
Api nu so rājabhaṇitaṁ vā bhaṇati rājamantanaṁ vā manteti?
api nu so → apinu kho (sya-all) | rājabhaṇitaṁ → rājābhaṇitaṁ (pts) | rājamantanaṁ → rājāmantanaṁ (pts) | rājabhaṇitaṁ → rājā-bhaṇitaṁ (pts) | rājamantanaṁ → rājā-mantanaṁ (pts)
เขาเพียงพูดได้เหมือนที่พระราชาตรัสหรือปรึกษาได้เหมือนอย่างที่พระราชาทรง ปรึกษา
Ettāvatā so assa rājā vā rājamatto vā”ti?
rājamatto → rājamahāmatto (bj, sya-all) | ettāvatā → tāvatā (sya-all, pts) | tāvatā → Bp ettāvatā. (pts note) | rāja-matto → Bp rājaṁ matto. (pts note) | rājamatto vāti → rāja-matto vā ti (pts)
ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ จะจัดว่าเขาเป็นพระราชาหรือราชอำมาตย์ได้หรือไม่”

“No hidaṁ, bho gotama”.
hidaṁ → h idaṁ (pts)
เขากราบทูลว่า “ไม่ได้เลย ท่านพระโคดม”

“Evameva kho tvaṁ, ambaṭṭha, ye te ahesuṁ brāhmaṇānaṁ pubbakā isayo mantānaṁ kattāro mantānaṁ pavattāro, yesamidaṁ etarahi brāhmaṇā porāṇaṁ mantapadaṁ gītaṁ pavuttaṁ samihitaṁ, tadanugāyanti tadanubhāsanti bhāsitamanubhāsanti vācitamanuvācenti, seyyathidaṁ—aṭṭhako vāmako vāmadevo vessāmitto yamataggi aṅgīraso bhāradvājo vāseṭṭho kassapo bhagu:
yamataggi → yamataggī (sya-all); yamadaggi (mr) | samihitaṁ → samūhitaṁ (bj) | aṭṭhako → aṭṭako (bj) | te → tepi (sya-all) | aṅgīraso → aṅgiraso (pts) | yamataggi → yamadaggi (cck: ka.) | pavuttaṁ → Bp pavattaṁ. (pts note) | Aṭṭhako → See Tevijja Sutta, 13, and ‘Vinaya Texts,'; ii. 130. (pts note) | Yamataggi → Sm Yamadaggī (pts note) | seyyathidaṁ → seyyathīdaṁ (th) | evameva → evam eva (pts) | yesamidaṁ → yesam idaṁ (pts) | tadanugāyanti tadanubhāsanti bhāsitamanubhāsanti vācitamanuvācenti seyyathidaṁ → tad anugāyanti tad anubhāsanti bhāsitaṁ anubhāsanti vācitaṁ anuvācenti seyyathīdam (pts)
พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “อัมพัฏฐะ เธอก็เป็นอย่างนั้นเหมือนกัน พวกฤๅษีผู้เป็นบูรพาจารย์ของพราหมณ์ คือ ฤๅษีอัฏฐกะ ฤๅษีวามกะ ฤๅษี วามเทวะ ฤๅษีเวสสามิตร ฤๅษียมตัคคิ ฤๅษีอังคีรส ฤๅษีภารัทวาชะ ฤๅษีวาเสฏฐะ ฤๅษีกัสสปะ ฤๅษีภคุ ซึ่งเป็นผู้ผูกมนตร์บอกมนตร์ที่พวกพราหมณ์ในเวลานี้ขับ ตามกล่อมตามซึ่งบทมนตร์เก่าที่ท่านขับไว้กล่อมไว้ รวบรวมไว้ กล่าวได้ถูกต้องตาม ที่ท่านกล่าวไว้ บอกได้ถูกต้องตามที่ท่านบอกไว้
‘tyāhaṁ mante adhiyāmi sācariyako’ti, tāvatā tvaṁ bhavissasi isi vā isitthāya vā paṭipannoti netaṁ ṭhānaṁ vijjati.
isitthāya → isittāya (bj, sya-all, pts) | ti → Scmt omit ti. (pts note) | sācariyakoti → sācariyako (th) | isitthāya → isitāya (th) | sācariyakoti → sācariyako ti (pts) | paṭipannoti netaṁ → paṭipanno ti n etaṁ (pts)
เพียงคิดว่า ‘เรากับอาจารย์เรียน มนตร์ของท่านเหล่านั้น’ เธอจักได้ชื่อว่าเป็นฤๅษีหรือผู้ปฏิบัติเพื่อเป็นฤๅษีเพราะเหตุ เพียงเท่านั้น นั่นไม่ใช่ฐานะที่จะเป็นไปได้

Taṁ kiṁ maññasi, ambaṭṭha,
kiṁ maññasi → kimmaññasi (bjt) | kiṁ → kim (pts)
อัมพัฏฐะ เธอเข้าใจเรื่องนั้นว่าอย่างไร
kinti te sutaṁ brāhmaṇānaṁ vuddhānaṁ mahallakānaṁ ācariyapācariyānaṁ bhāsamānānaṁ—
vuddhānaṁ → vuḍḍhānaṁ (sya-all) | ācariyapācariyānaṁ → ācariya-pācariyānaṁ (pts)
เธอได้ฟังพราหมณ์ผู้แก่ผู้เฒ่า ผู้เป็นอาจารย์และปาจารย์เล่ากันมาอย่างไร
ye te ahesuṁ brāhmaṇānaṁ pubbakā isayo mantānaṁ kattāro mantānaṁ pavattāro, yesamidaṁ etarahi brāhmaṇā porāṇaṁ mantapadaṁ gītaṁ pavuttaṁ samihitaṁ, tadanugāyanti tadanubhāsanti bhāsitamanubhāsanti vācitamanuvācenti, seyyathidaṁ—aṭṭhako vāmako vāmadevo vessāmitto yamataggi aṅgīraso bhāradvājo vāseṭṭho kassapo bhagu,
samihitaṁ → samūhitaṁ (bj) | aṭṭhako → aṭṭako (bj) | yamataggi → yamataggī (sya-all) | aṅgīraso → aṅgiraso (pts) | porāṇaṁ mantapadaṁ → porāṇamantapadaṁ (th) | seyyathidaṁ → seyyathīdaṁ (th) | yesamidaṁ → yesaṁ idaṁ (pts) | mantapadaṁ → manta-padaṁ (pts) | tadanugāyanti tadanubhāsanti bhāsitamanubhāsanti vācitamanuvācenti seyyathidaṁ → tad anugāyanti tad anubhāsanti bhāsitaṁ anubhāsanti vācitaṁ anuvācenti seyyathīdaṁ (pts)
พวกฤๅษีผู้เป็นบูรพาจารย์ของพราหมณ์ คือ ฤๅษีอัฏฐกะ ฤๅษีวามกะ ฤๅษีวามเทวะ ฤๅษีเวสสามิตร ฤๅษียมตัคคิ ฤๅษีอังคีรส ฤๅษีภารัทวาชะ ฤๅษีวาเสฏฐะ ฤๅษีกัสสปะ ฤๅษีภคุ ซึ่งเป็นผู้ผูกมนตร์บอกมนตร์ ที่พวกพราหมณ์ในเวลานี้ขับตามกล่อมตามซึ่งบทมนตร์เก่าที่ท่านขับไว้กล่อมไว้ รวบรวมไว้ กล่าวได้ถูกต้องตามที่ท่านกล่าวไว้ บอกได้ถูกต้องตามที่ท่านบอกไว้
evaṁ su te sunhātā suvilittā kappitakesamassū āmukkamaṇikuṇḍalābharaṇā odātavatthavasanā pañcahi kāmaguṇehi samappitā samaṅgībhūtā paricārenti, seyyathāpi tvaṁ etarahi sācariyako”ti?
āmukkamaṇikuṇḍalābharaṇā → āmuttamaṇikuṇḍalābharaṇā (bj); āmuttamālābharaṇā (sya-all, pts) | samaṅgībhūtā → samaṅgibhūtā (sya-all, pts) | sunhātā → sunahātā (pts) | āmukkamaṇikuṇḍalābharaṇā → āmuttamālābharaṇā (cck: sī. syā. pī.) | sunahātā → Bp nhātā; Sc evaṁ tesu bhoto. (pts note) | āmutta-mālābharaṇā → Bp maṇi-kuṇḍalābharanā; Sc amutta-mālā. (pts note) | sācariyakoti → sācariyako ti (bjt, pts) | kappitakesamassū āmukkamaṇikuṇḍalābharaṇā odātavatthavasanā → kappita-kesa-massū āmutta-mālābharaṇā odāta-vattha-vasanā (pts) | samaṅgībhūtā → samaṅgi-bhūtā (pts) | seyyathāpi → seyyathā pi (pts)
ฤๅษีเหล่านั้นอาบน้ำทาตัวเรียบร้อย แต่งผมและหนวด ประดับพวงดอกไม้ นุ่งห่มผ้า ขาว บำเรออยู่ด้วยกามคุณ ๕ เหมือนเธอกับอาจารย์ในเวลานี้หรือไม่”

“No hidaṁ, bho gotama”.
hidaṁ → h idaṁ (pts)
เขากราบทูลว่า “ไม่เหมือนเลย ท่านพระโคดม”

“ …pe…“ฯลฯ Evaṁ su te sālīnaṁ odanaṁ sucimaṁsūpasecanaṁ vicitakāḷakaṁ anekasūpaṁ anekabyañjanaṁ paribhuñjanti, seyyathāpi tvaṁ etarahi sācariyako”ti?
vicitakāḷakaṁ → vicitakālakaṁ (bj) | sucimaṁsūpasecanaṁ vicitakāḷakaṁ → vicittakāḷakaṁ (sya-all) | sucimaṁsūpasecanaṁ → (pts) | odanaṁ → Bp inserts bhucimaṁsupabhecanaṁ. (pts note) | sācariyakoti → sācariyako ti (bjt, pts) | sucimaṁsūpasecanaṁ vicitakāḷakaṁ → vicita-kāḷakaṁ (pts) | anekabyañjanaṁ → aneka-byañjanaṁ (pts) | seyyathāpi → seyyathā pi (pts)
ฤๅษีเหล่านั้นบริโภคข้าวสาลีที่เก็บกากแล้ว มีแกงและกับหลายอย่าง เหมือนเธอกับอาจารย์ในเวลานี้หรือไม่”

“No hidaṁ, bho gotama”.
hidaṁ → h idaṁ (pts)
“ไม่เหมือนเลย ท่านพระโคดม”

“ …pe…“ฯลฯ Evaṁ su te veṭhakanatapassāhi nārīhi paricārenti, seyyathāpi tvaṁ etarahi sācariyako”ti?
veṭhakanatapassāhi → veṭhanakapassāhi (bj) | sācariyakoti → sācariyako ti (bjt, pts) | veṭhakanatapassāhi → veṭṭhakanatapassāhi (th) | veṭhakanatapassāhi → veṭhaka-nata-passāhi (pts) | seyyathāpi → seyyathā pi (pts)
ฤๅษีเหล่านั้นบำเรออยู่ด้วยนางงามผู้มีรูปร่างอ่อนช้อย ตกแต่งด้วยผ้า โพกศีรษะ เหมือนเธอกับอาจารย์ในเวลานี้หรือไม่”

“No hidaṁ, bho gotama”.
hidaṁ → h idaṁ (pts)
“ไม่เหมือนเลย ท่านพระโคดม”

“ …pe…“ฯลฯ Evaṁ su te kuttavālehi vaḷavārathehi dīghāhi patodalaṭṭhīhi vāhane vitudentā vipariyāyanti, seyyathāpi tvaṁ etarahi sācariyako”ti?
vitudentā vipariyāyanti → vitudantā vicarissanti (sya-all) | vaḷavārathehi → vaḷavāratheni (pts) | vitudentā vipariyāyanti seyyathāpi → vitudantā vicaranti seyyathā pi (pts) | patoda-laṭṭhīhi → St patodayaṭṭhāhi- (pts note) | vicaranti → -6 Bp vitudentā. (pts note) | sācariyakoti → sācariyako ti (bjt, pts) | kuttavālehi vaḷavārathehi → kutta-vālehi vaḷavā-ratheni (pts)
ฤๅษีเหล่านั้นใช้รถเทียมม้าหางตัด ใช้ปฏักด้ามยาวแทงสัตว์พาหนะห้อ ไป เหมือนเธอกับอาจารย์ในเวลานี้หรือไม่”

“No hidaṁ, bho gotama”.
hidaṁ → h idaṁ (pts)
“ไม่เหมือนเลย ท่านพระโคดม”

“ …pe…“ฯลฯ Evaṁ su te ukkiṇṇaparikhāsu okkhittapalighāsu nagarūpakārikāsu dīghāsivudhehi purisehi rakkhāpenti, seyyathāpi tvaṁ etarahi sācariyako”ti?
dīghāsivudhehi → dīghāsibaddhehi (bj, sya-all, pts1ed) | rakkhāpenti → rakkhāpeti (bj) | ukkiṇṇaparikhāsu okkhittapalighāsu → ukkiṇṇaparikkhāsu ukkhittapalighāsu (sya-all) | dīghāsivudhehi → dīghāsibaddhehi (pts) | dīghāsivudhehi → dīghāsibaddhehi (cck: syā. pī.) | ukkiṇṇa-parikhāsu → Sd parikāsu; Bp paridāsu. (pts note) | okkhitta-palighāsu → Sd phalighāsu. (pts note) | dīghāsi-baddhehi → Bp vudhehi. (pts note) | sācariyakoti → sācariyako ti (bjt, pts) | ukkiṇṇaparikhāsu okkhittapalighāsu → ukkiṇṇa-parikhāsu okkhitta-palighāsu (pts) | seyyathāpi → seyyathā pi (pts)
ฤๅษีเหล่านั้นใช้บุรุษขัดกระบี่ รักษาเชิงเทินแห่งนครมีคูล้อมรอบ ลงลิ่ม เหมือนเธอกับอาจารย์ในเวลานี้หรือไม่”

“No hidaṁ, bho gotama”.
hidaṁ → h idaṁ (pts)
“ไม่เหมือนเลย ท่านพระโคดม”

“Iti kho, ambaṭṭha, neva tvaṁ isi na isitthāya paṭipanno sācariyako.
isitthāya → isittāya (bj); pana isitāya (sya-all, pts) | neva → n eva (pts) | isitthāya → pana isittāya (pts)
“ฯลฯ อัมพัฏฐะ ที่กล่าวมานี้สรุปได้ว่า เธอกับอาจารย์ไม่ใช่ฤๅษี ไม่ใช่ผู้ ปฏิบัติเพื่อเป็นฤๅษี
Yassa kho pana, ambaṭṭha, mayi kaṅkhā vā vimati vā so maṁ pañhena, ahaṁ veyyākaraṇena sodhissāmī”ti.
sodhissāmīti → sobhissāmīti (pts) | Yassa → Scm yassa vā. (pts note) | sobhissāmīti → Bp sovissāmīti; Sc sossāmīti; Sdt soladdhissāmīti; Sm sobhissāmīti. (pts note)
อัมพัฏฐะ ผู้มีความเคลือบแคลงสงสัยในเราก็จงถาม เราจัก อธิบายให้ฟัง”

7. Dvelakkhaṇādassanaทรงแสดงลักษณะมหาบุรุษ ๒ ประการ

Atha kho bhagavā vihārā nikkhamma caṅkamaṁ abbhuṭṭhāsi.
atha kho → athakho (th)
ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จออกจากพระวิหารทรงจงกรมอยู่
Ambaṭṭhopi māṇavo vihārā nikkhamma caṅkamaṁ abbhuṭṭhāsi.
ambaṭṭhopi → ambaṭṭho pi (pts)
แม้ อัมพัฏฐมาณพก็ออกจากพระวิหารเดินจงกรมอยู่เหมือนกัน
Atha kho ambaṭṭho māṇavo bhagavantaṁ caṅkamantaṁ anucaṅkamamāno bhagavato kāye dvattiṁsamahāpurisalakkhaṇāni samannesi.
bhagavato → (bj) | atha kho → athakho (th) | samannesi → sammannesi (th) | dvattiṁsamahāpurisalakkhaṇāni samannesi → dvattiṁsa mahāpurisa-lakkhaṇāni sammannesi (pts)
ขณะที่เขาเดินตามพระ ผู้มีพระภาคอยู่ ได้สังเกตดูลักษณะมหาบุรุษ ๓๒ ประการ ในพระวรกายของพระ ผู้มีพระภาค
Addasā kho ambaṭṭho māṇavo bhagavato kāye dvattiṁsamahāpurisalakkhaṇāni yebhuyyena ṭhapetvā dve.
addasā → addasa (bj) | dvattiṁsamahāpurisalakkhaṇāni → dvattiṁsa mahāpurisa-lakkhaṇāni (pts)
ได้เห็นลักษณะมหาบุรุษ ๓๒ ประการโดยส่วนมาก เว้นอยู่ ๒ ประการ คือ
Dvīsu mahāpurisalakkhaṇesu kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati—
mahāpurisalakkhaṇesu → mahāpurisa-lakkhaṇesu (pts)
พระคุยหฐานซึ่งเร้นอยู่ในฝัก กับพระชิวหาใหญ่
kosohite ca vatthaguyhe pahūtajivhatāya ca.
vatthaguyhe → kośāvahita vastuguhya (bj: mahāyānikādīnaṁ ganthesu) | vatthaguyhe pahūtajivhatāya → vattha-guyhe pahūta-jivhatāya (pts)
จึงยังเคลือบแคลงสงสัย ไม่เชื่อ สนิทใจ

Atha kho bhagavato etadahosi:
atha kho → athakho (th) | etadahosi → etad ahosi (pts)
ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงพระดำริว่า
“passati kho me ayaṁ ambaṭṭho māṇavo dvattiṁsamahāpurisalakkhaṇāni yebhuyyena ṭhapetvā dve.
dvattiṁsamahāpurisalakkhaṇāni → dvattiṁsa mahāpurisa-lakkhaṇāni (pts)
‘อัมพัฏฐมาณพนี้เห็น ลักษณะมหาบุรุษ ๓๒ ประการของเราโดยส่วนมาก เว้นอยู่ ๒ ประการ
Dvīsu mahāpurisalakkhaṇesu kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati—
mahāpurisalakkhaṇesu → mahāpurisalakkhaṇesu ambaṭṭho (sya-all) | mahāpurisalakkhaṇesu → mahāpurisa-lakkhaṇesu (pts)
คือ คุยหฐาน ซึ่งเร้นอยู่ในฝัก กับชิวหาใหญ่
kosohite ca vatthaguyhe pahūtajivhatāya cā”ti.
vatthaguyhe pahūtajivhatāya → vattha-guyhe pahūta-jivhatāya (pts)
จึงยังเคลือบแคลงสงสัย ไม่เชื่อสนิทใจ’
Atha kho bhagavā tathārūpaṁ iddhābhisaṅkhāraṁ abhisaṅkhāsi. Yathā addasa ambaṭṭho māṇavo bhagavato kosohitaṁ vatthaguyhaṁ.
abhisaṅkhāsi → abhisaṅkhāresi (sya-all) | kosohitaṁ vatthaguyhaṁ atha kho → kosohitavatthaguyhaṁ athakho (sya-all) | iddhābhisaṅkhāraṁ abhisaṅkhāsi → iddhābhisaṁkhāraṁ abhisaṁkhāsi (pts) | vatthaguyhaṁ → vattha-guyhaṁ (pts)
ทันใดนั้น พระผู้มีพระภาคทรงบันดาลอิทธาภิสังขารให้เขามองเห็นพระคุยหฐานซึ่งเร้นอยู่ในฝัก
Atha kho bhagavā jivhaṁ ninnāmetvā ubhopi kaṇṇasotāni anumasi paṭimasi, ubhopi nāsikasotāni anumasi paṭimasi, kevalampi nalāṭamaṇḍalaṁ jivhāya chādesi.
paṭimasi → parimasi (bj) | nāsikasotāni → nāsikāsotāni (bj) | nalāṭamaṇḍalaṁ → naḷāṭamaṇḍalaṁ (bj) | chādesi → Bp paṭicchādesi (and so in 19). (pts note) | atha kho → athakho (th) | ubhopi kaṇṇasotāni → ubho pi kaṇṇa-sotāni (pts) | ubhopi nāsikasotāni → ubho pi nāsika-sotāni (pts) | kevalampi → kevalam pi (pts)
และทรงแลบพระชิวหาสอดเข้าช่องพระกรรณทั้ง ๒ ข้างกลับไปมา สอดเข้าช่องพระ นาสิกทั้ง ๒ ข้างกลับไปมาแผ่ปิดจนมิดมณฑลพระนลาฏ

Atha kho ambaṭṭhassa māṇavassa etadahosi:
atha kho → athakho (th) | etadahosi → etad (pts)
อัมพัฏฐมาณพคิดว่า
“samannāgato kho samaṇo gotamo dvattiṁsamahāpurisalakkhaṇehi paripuṇṇehi, no aparipuṇṇehī”ti.
+ → ahosi (pts) | dvattiṁsamahāpurisalakkhaṇehi → dvattiṁsa mahāpurisalakkhaṇehi (pts)
‘พระสมณโคดมทรงประกอบด้วยลักษณะมหาบุรุษ ๓๒ ประการครบถ้วน ไม่ใช่ไม่ครบถ้วน’

Bhagavantaṁ etadavoca:
etadavoca → etad avoca (pts)
จึงได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า
“handa ca dāni mayaṁ, bho gotama, gacchāma, bahukiccā mayaṁ bahukaraṇīyā”ti.
bahukaraṇīyāti yassadāni → bahukaraṇīyā ti yassā dāni (pts) | ca dāni → cadāni (bjt, th) | bahukiccā → bahu-kiccā (pts) | bahukaraṇīyāti → bahu-karaṇīyā ti (pts)
“ท่านพระ โคดม บัดนี้ ข้าพเจ้าขอลากลับ เพราะมีกิจมีหน้าที่ที่จะต้องทำอีกมาก”

“Yassadāni tvaṁ, ambaṭṭha, kālaṁ maññasī”ti.
yassadāni → yassā dāni (pts)
พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ขอเธอจงกำหนดเวลาที่สมควร ณ บัดนี้เถิด อัมพัฏฐะ”
Atha kho ambaṭṭho māṇavo vaḷavārathamāruyha pakkāmi.
atha kho → athakho (th) | vaḷavārathamāruyha → vaḷavā-rathaṁ āruyha (pts)
ทีนั้น อัมพัฏฐมาณพได้ขึ้นรถเทียมม้าจากไป

Tena kho pana samayena brāhmaṇo pokkharasāti ukkaṭṭhāya nikkhamitvā mahatā brāhmaṇagaṇena saddhiṁ sake ārāme nisinno hoti ambaṭṭhaṁyeva māṇavaṁ paṭimānento.
pokkharasāti → pokkharasādī (bj); pokkharasādi (pts) | ukkaṭṭhāya → uṭṭhāya (sya-all) | paṭimānento atha kho → patimānento athakho (sya-all) | paṭimānento → patimānento (pts) | ambaṭṭhaṁyeva → ambaṭṭhaṁ yeva (bjt, pts) | brāhmaṇagaṇena → brāhmaṇa-gaṇena (pts)
สมัยนั้น พราหมณ์โปกขรสาติลุกออกมานั่งคอยอัมพัฏฐมาณพอยู่ ณ อารามของตนพร้อมกับคณะพราหมณ์หมู่ใหญ่
Atha kho ambaṭṭho māṇavo yena sako ārāmo tena pāyāsi.
atha kho → athakho (th)
ฝ่ายอัมพัฏฐมาณพขับยานพาหนะ ไปทางอารามของตน
Yāvatikā yānassa bhūmi, yānena gantvā yānā paccorohitvā pattikova yena brāhmaṇo pokkharasāti tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā brāhmaṇaṁ pokkharasātiṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinnaṁ kho ambaṭṭhaṁ māṇavaṁ brāhmaṇo pokkharasāti etadavoca:
pokkharasāti → pokkharasādī (bj) | pokkharasātiṁ → pokkharasādiṁ (bj, pts) | pokkharasāti tenupasaṅkami → pokkharasādi ten upasaṁkami (pts) | pokkharasāti etadavoca → pokkharasādi etad avoca (pts) | pattikova → pattiko va (th, pts) | pokkharasāti tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → pokkharasādi ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts)
จนสุดทางที่ยานพาหนะจะเข้าไปได้ จึงลงเดินเข้าไปหา พราหมณ์โปกขรสาติ กราบแล้วนั่งอยู่ ณ ที่สมควร พราหมณ์โปกขรสาติถามอัมพัฏฐมาณพว่า

“kacci, tāta ambaṭṭha, addasa taṁ bhavantaṁ gotaman”ti?
gotamanti → gotaman ti (pts)
“พ่ออัมพัฏฐะ เธอได้เห็น ท่านพระโคดมพระองค์นั้นแล้วหรือ”

“Addasāma kho mayaṁ, bho, taṁ bhavantaṁ gotaman”ti.
gotamanti → gotaman ti (pts)
เขาตอบว่า “ได้เห็นแล้ว ขอรับ”

“Kacci, tāta ambaṭṭha, taṁ bhavantaṁ gotamaṁ tathā santaṁyeva saddo abbhuggato no aññathā;
santaṁyeva → santo yeva (bj) | tathā santaṁyeva → tathāsantaṁyeva (th) | tathā santaṁyeva → tathāsantaṁ yeva (pts)
“กิตติศัพท์ของท่านพระโคดมที่ขจรไปเป็นเช่นนั้นจริง ไม่เป็นอย่างอื่นเลยหรือ
kacci pana so bhavaṁ gotamo tādiso no aññādiso”ti?
aññādiso → Sc aññathādiso. (pts note) | + → bho (bjt, th) | aññādisoti → aññādiso ti (bjt, pts)
ท่านพระโคดมทรงเป็นเช่นนั้นจริง ไม่เป็นอย่างอื่นเลยหรือ”

“Tathā santaṁyeva, bho, taṁ bhavantaṁ gotamaṁ saddo abbhuggato no aññathā, tādisova so bhavaṁ gotamo no aññādiso.
santaṁyeva → santo yeva (bj) | saddo → tathāsaddo (sya-all) | tādisova → tādiso va bho (sya-all); tādiso ca bho (pts) | gotamaṁ → gotamaṁ tathā (pts) | aññādiso → Bp aññatādiso. (pts note) | tathā santaṁyeva → tathāsantaṁyeva (th) | tathā santaṁyeva → tathā-santaṁ yeva (pts)
“ขอรับ กิตติศัพท์ของท่านพระโคดมที่ขจรไปเป็นเช่นนั้นจริง ไม่เป็นอย่างอื่น เลย ท่านพระโคดมทรงเป็นเช่นนั้นจริง ไม่เป็นอย่างอื่นเลย
Samannāgato ca so bhavaṁ gotamo dvattiṁsamahāpurisalakkhaṇehi paripuṇṇehi no aparipuṇṇehī”ti.
ca → va bho (sya-all) | dvattiṁsamahāpurisalakkhaṇehi → dvattiṁsa mahāpurisa-lakkhaṇehi (pts)
ทั้งยังทรงประกอบด้วย ลักษณะมหาบุรุษ ๓๒ ประการครบถ้วน ไม่ใช่ไม่ครบถ้วน”

“Ahu pana te, tāta ambaṭṭha, samaṇena gotamena saddhiṁ kocideva kathāsallāpo”ti?
kathāsallāpoti → kathāsallāpo ti (bjt) | kocideva kathāsallāpoti → kocid eva kathā-sallāpo ti (pts)
“เธอได้สนทนากับพระสมณโคดมบ้างหรือไม่”

“Ahu kho me, bho, samaṇena gotamena saddhiṁ kocideva kathāsallāpo”ti.
me → yeva (bj) | kho → (pts) | kathāsallāpoti → kathāsallāpo ti (bjt) | kocideva kathāsallāpoti → kocid eva kathā-sallāpo ti (pts)
“ได้สนทนา ขอรับ”

“Yathā kathaṁ pana te, tāta ambaṭṭha, ahu samaṇena gotamena saddhiṁ kocideva kathāsallāpo”ti?
yathā kathaṁ → yathākathaṁ (bjt, th) | kathāsallāpoti → kathāsallāpo ti (bjt) | kocideva kathāsallāpoti → kocid eva kathā-sallāpo ti (pts)
พราหมณ์โปกขรสาติถามว่า “เธอได้สนทนากับพระสมณโคดมว่าอย่างไรบ้าง”
Atha kho ambaṭṭho māṇavo yāvatako ahosi bhagavatā saddhiṁ kathāsallāpo, taṁ sabbaṁ brāhmaṇassa pokkharasātissa ārocesi.
yāvatako → yāvatiko (mr) | pokkharasātissa → pokkharasādissa (bj, pts) | yāvatako → yāvatiko (cck: ka. pī.) | sabbaṁ → Scmt omit taṁ (but not in 17). (pts note) | atha kho → athakho (th) | kathāsallāpo → kathā-sallāpo (pts)
อัมพัฏฐมาณพจึงได้เล่าเรื่องเท่าที่ตนสนทนากับพระผู้มีพระภาคให้พราหมณ์ โปกขรสาติทราบทุกประการ

Evaṁ vutte, brāhmaṇo pokkharasāti ambaṭṭhaṁ māṇavaṁ etadavoca:
pokkharasāti → pokkharasādī (bj); pokkharasādi (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)
เมื่ออัมพัฏฐมาณพเล่าให้ฟังอย่างนี้ พราหมณ์โปกขรสาติกล่าวว่า
“aho vata re amhākaṁ, paṇḍitaka, aho vata re amhākaṁ, bahussutaka, aho vata re amhākaṁ, tevijjaka, evarūpena kira, bho, puriso atthacarakena kāyassa bhedā paraṁ maraṇā apāyaṁ duggatiṁ vinipātaṁ nirayaṁ upapajjeyya.
tevijjaka → tevijjakā (mr) | upapajjeyya yadeva → uppajjeyya yad eva (pts) | paṇḍitaka → paṇḍitakā (cck note) | bahussutaka → bahussutakā (cck note) | tevijjaka → tevijjakā (cck note) | paraṁ maraṇā → parammaraṇā (bjt) | paraṁ → param (pts)
“โธ่เอ๋ย พ่อบัณฑิตผู้พหูสูตทรงไตรเพทของเรา หลังจากตายแล้วคนจะไปบังเกิดใน อบาย ทุคติ วินิบาต นรก ก็เพราะคนผู้ประพฤติประโยชน์เช่นนี้
Yadeva kho tvaṁ, ambaṭṭha, taṁ bhavantaṁ gotamaṁ evaṁ āsajja āsajja avacāsi, atha kho so bhavaṁ gotamo amhepi evaṁ upaneyya upaneyya avaca.
atha kho so → athakho (sya-all) | amhepi → amhehi (sya-all); amhehi pi (pts) | upaneyya upaneyya → upaneyyaṁ upaneyyaṁ (sya-all); upanīyya upanīyya (pts) | Yad → Scd yāvad. (pts note) | amhehi → Scm aggamhehi. (pts note) | upanīyya → Sd Bp upaneyya ( comp. A. iii. 60. 7; M. i. 251). (pts note) | yadeva → yad eva (pts)
เธอพูดกระทบ ท่านพระโคดมอย่างนี้ ๆ แต่กลับถูกท่านพระโคดมยกเอาพวกเราเป็นตัวอย่าง เปรียบเทียบอย่างนี้ ๆ
Aho vata re amhākaṁ, paṇḍitaka, aho vata re amhākaṁ, bahussutaka, aho vata re amhākaṁ, tevijjaka, evarūpena kira, bho, puriso atthacarakena kāyassa bhedā paraṁ maraṇā apāyaṁ duggatiṁ vinipātaṁ nirayaṁ upapajjeyyā”ti, kupito anattamano ambaṭṭhaṁ māṇavaṁ padasāyeva pavattesi.
kupito → so kupito (pts1ed) | upapajjeyyāti → uppajjeyyāti so (pts) | kupito → so kupito (cck: pī.) | tevijjaka → Sd Bp -kā . . . -kā . . . -kā (twice). (pts note) | paraṁ maraṇā → parammaraṇā (bjt) | padasāyeva → padasā yeva (bjt, pts) | paraṁ → param (pts) | duggatiṁ → duggatim (pts)
โธ่เอ๋ย พ่อบัณฑิตผู้พหูสูตทรงไตรเพทของเรา หลังจากตาย แล้วคนจะไปบังเกิดในอบาย ทุคติ วินิบาต นรก ก็เพราะคนผู้ประพฤติประโยชน์ เช่นนี้” โกรธเคือง ไม่พอใจ จึงเตะอัมพัฏฐมาณพจนล้มกลิ้ง
Icchati ca tāvadeva bhagavantaṁ dassanāya upasaṅkamituṁ.
tāvadeva → tāvad eva (pts) | upasaṅkamituṁ → upasaṁkamituṁ (pts)
ทั้งอยากเข้าไปเฝ้า พระผู้มีพระภาคในเวลานั้นทีเดียว

8. Pokkharasātibuddhūpasaṅkamanaพราหมณ์โปกขรสาติเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาค

Atha kho te brāhmaṇā brāhmaṇaṁ pokkharasātiṁ etadavocuṁ:
pokkharasātiṁ → pokkharasādiṁ (bj) | pokkharasātiṁ etadavocuṁ → pokkharasādiṁ etad avocuṁ (pts) | atha kho → athakho (th)
พราหมณ์เหล่านั้นได้กล่าวกับพราหมณ์โปกขรสาติว่า
“ativikālo kho, bho, ajja samaṇaṁ gotamaṁ dassanāya upasaṅkamituṁ.
dassanāya → Sd Bp omit. (pts note) | upasaṅkamituṁ → upasaṁkamituṁ (pts)
“วันนี้เกินเวลา ที่จะไปเข้าเฝ้าพระสมณโคดมเสียแล้ว
Svedāni bhavaṁ pokkharasāti samaṇaṁ gotamaṁ dassanāya upasaṅkamissatī”ti.
Svedāni → dāni sve (mr) | pokkharasāti → pokkharasātī (bj); pokkharasādi (pts) | Svedāni → dāni sve (cck: sī. ka.) | sve → Sd Bp sve ca. (pts note) | dassanāya → Sd Bp dassanaṁ. (pts note) | svedāni → sve dāni (pts) | upasaṅkamissatīti → upasaṁkamissatīti (pts)
รอพรุ่งนี้ค่อยไปเถิดท่านโปกขรสาติ”

Atha kho brāhmaṇo pokkharasāti sake nivesane paṇītaṁ khādanīyaṁ bhojanīyaṁ paṭiyādāpetvā yāne āropetvā ukkāsu dhāriyamānāsu ukkaṭṭhāya niyyāsi, yena icchānaṅgalavanasaṇḍo tena pāyāsi.
pokkharasāti → pokkharasādī (bj); pokkharasādi (pts) | yāne → yānesu (bj) | atha → evaṁ (pts) | khādanīyaṁ bhojanīyaṁ paṭiyādāpetvā yāne → khādaniyaṁ bhojaniyaṁ paṭiyādetvā yānesu (pts) | dhāriyamānāsu → dhārīyamānāsu (pts) | icchānaṅgalavanasaṇḍo → icchānaṅkalavanasaṇḍo (pts) | Evaṁ → Sd Bp evaṁ atha. (pts note) | paṭiyādetvā → Bp paṭiyādāpetvā. (pts note) | atha kho → athakho (th) | icchānaṅgalavanasaṇḍo → icchānaṅkala-vana-saṇḍo (pts)
ต่อมา พราหมณ์โปกขรสาติสั่งให้จัดเตรียมของขบฉันอันประณีตไว้ในนิเวศน์ ของตน แล้วขึ้นยานพาหนะเดินทางออกจากเมืองอุกกัฏฐะ เมื่อยังตามคบเพลิงอยู่ ขับยานพาหนะตรงไปยังราวป่าอิจฉานังคลวัน
Yāvatikā yānassa bhūmi yānena gantvā, yānā paccorohitvā pattikova yena bhagavā tenupasaṅkami. upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṁ sammodi, sammodanīyaṁ kathaṁ sāraṇīyaṁ vītisāretvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinno kho brāhmaṇo pokkharasāti bhagavantaṁ etadavoca:
sāraṇīyaṁ → sārāṇīyaṁ (bj, sya-all, pts) | pokkharasāti → pokkharasādī (bj); pokkharasādi (pts) | etadavoca āgamā nu khvidha → etad avoca āgama nuvidha (pts) | pattikova → pattiko va (th, pts) | tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts)
เมื่อเข้าไปจนสุดทางยานพาหนะจึง ลงเดินเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ สนทนากับพระผู้มีพระภาคพอคุ้นเคย แล้ว จึงนั่งลง ณ ที่สมควร พราหมณ์โปกขรสาตินั่งเรียบร้อยแล้วได้ทูลถามว่า
“āgamā nu khvidha, bho gotama, amhākaṁ antevāsī ambaṭṭho māṇavo”ti?
te → tedha (sya-all); te idha (pts1ed) | āgamā nu khvidha → āgamānukhavidha (bj) | khvidha → kho idha (cck) | Āgama → Bp agamā (see ii. 12). (pts note) | nuvidha → Bp nu khvidha. (pts note) | māṇavoti → māṇavo ti (bjt, pts) | āgamā nu khvidha → āgama nuvidha (pts)
“ท่านพระโคดม อัมพัฏฐมาณพศิษย์ของข้าพเจ้าได้มาที่นี่หรือ”

“Āgamā kho te, brāhmaṇa, antevāsī ambaṭṭho māṇavo”ti.
te → tedha (sya-all); te idha (pts) | te → tedha (cck: syā.); te idha (cck: pī.) | idha → Sm kho te'dha; Sc te kho idha; Bp agamā te b-. (pts note) | māṇavoti → māṇavo ti (pts)
พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “เขามาที่นี่ พราหมณ์”

“Ahu pana te, bho gotama, ambaṭṭhena māṇavena saddhiṁ kocideva kathāsallāpo”ti?
kocideva kathāsallāpoti → koci kathāsallāpo ti (pts) | koci → So all MSS. here only; Bp koci also in the next two speeches. (pts note) | kocideva kathāsallāpoti → koci kathā-sallāpo ti (pts)
เขาทูลถามว่า “พระองค์ได้สนทนากับเขาบ้างหรือไม่”

“Ahu kho me, brāhmaṇa, ambaṭṭhena māṇavena saddhiṁ kocideva kathāsallāpo”ti.
kocideva kathāsallāpoti → kocid eva kathā-sallāpo ti (pts)
พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “เราได้สนทนากับเขา พราหมณ์”

“Yathākathaṁ pana te, bho gotama, ahu ambaṭṭhena māṇavena saddhiṁ kocideva kathāsallāpo”ti?
kathāsallāpoti → kathāsallāpo ti (bjt) | yathākathaṁ → yathā kathaṁ (pts) | kocideva kathāsallāpoti → kocid eva kathā-sallāpo ti (pts)
เขาทูลถามว่า “พระองค์ได้สนทนากับเขาว่าอย่างไรบ้าง”
Atha kho bhagavā yāvatako ahosi ambaṭṭhena māṇavena saddhiṁ kathāsallāpo, taṁ sabbaṁ brāhmaṇassa pokkharasātissa ārocesi.
yāvatako → yāvatiko (bj, pts) | pokkharasātissa → pokkharasādissa (bj) | atha kho → athakho (th) | kathāsallāpo → kathā-sallāpo (pts)
พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเล่าเรื่องเท่าที่พระองค์ทรงสนทนากับอัมพัฏฐมาณพให้ พราหมณ์โปกขรสาติทราบทุกประการ

Evaṁ vutte, brāhmaṇo pokkharasāti bhagavantaṁ etadavoca:
pokkharasāti → pokkharasādī (bj) | bhagavantaṁ etadavoca → bhagavantametadavoca (th) | etadavoca → etad avoca (pts)
เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้ พราหมณ์โปกขรสาติได้กราบทูลว่า
“bālo, bho gotama, ambaṭṭho māṇavo, khamatu bhavaṁ gotamo ambaṭṭhassa māṇavassā”ti.
khamatu → khamataṁ (pts) | Khamataṁ → Bp khamatu. (pts note)
“ท่าน พระโคดม อัมพัฏฐมาณพเป็นคนโง่ โปรดยกโทษให้เขาเถิด”

“Sukhī hotu, brāhmaṇa, ambaṭṭho māṇavo”ti.
brāhmaṇa → Sd Bp brāhmaṇo. (pts note) | māṇavoti → māṇavo ti (pts)
พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ขอให้อัมพัฏฐมาณพจงมีความสุขเถิด พราหมณ์”

Atha kho brāhmaṇo pokkharasāti bhagavato kāye dvattiṁsamahāpurisalakkhaṇāni samannesi.
pokkharasāti → pokkharasādī (bj); pokkharasādi (pts) | atha kho → athakho (th) | samannesi → sammannesi (th) | dvattiṁsamahāpurisalakkhaṇāni samannesi → dvattiṁsa mahāpurisa-lakkhaṇāni sammannesi (pts)
ครั้งนั้น พราหมณ์โปกขรสาติได้สังเกตดูลักษณะมหาบุรุษ ๓๒ ประการในพระวรกายของพระผู้มีพระภาค
Addasā kho brāhmaṇo pokkharasāti bhagavato kāye dvattiṁsamahāpurisalakkhaṇāni yebhuyyena ṭhapetvā dve.
pokkharasāti → pokkharasādī (bj); pokkharasādi (pts) | dvattiṁsamahāpurisalakkhaṇāni → dvattiṁsa mahāpurisa-lakkhaṇāni (pts)
ได้เห็นลักษณะมหาบุรุษ ๓๒ ประการ โดยส่วนมาก เว้นอยู่ ๒ ประการ คือ
Dvīsu mahāpurisalakkhaṇesu kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati—
mahāpurisalakkhaṇesu → mahāpurisa-lakkhaṇesu (pts)
พระคุยหฐานซึ่งเร้นอยู่ในฝักกับพระชิวหาใหญ่
kosohite ca vatthaguyhe pahūtajivhatāya ca.
vatthaguyhe pahūtajivhatāya → vattha-guyhe pahūta-jivhatāya (pts)
จึงยังเคลือบแคลงสงสัย ไม่เชื่อสนิทใจ

Atha kho bhagavato etadahosi:
atha kho → athakho (th) | etadahosi → etad ahosi (pts)
ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงพระดำริว่า
“passati kho me ayaṁ brāhmaṇo pokkharasāti dvattiṁsamahāpurisalakkhaṇāni yebhuyyena ṭhapetvā dve.
pokkharasāti → pokkharasādī (bj) | pokkharasāti dvattiṁsamahāpurisalakkhaṇāni → pokkharasādi dvattiṁsa mahāpurisalakkhaṇāni (pts)
‘พราหมณ์โปกขรสาตินี้ เห็นลักษณะมหาบุรุษ ๓๒ ประการของเราโดยส่วนมาก เว้นอยู่ ๒ ประการ คือ
Dvīsu mahāpurisalakkhaṇesu kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati—คุยหฐานซึ่งเร้นอยู่ในฝักกับชิวหาใหญ่ kosohite ca vatthaguyhe pahūtajivhatāya cā”ti.
vatthaguyhe pahūtajivhatāya → vattha-guyhe pahūta-jivhatāya (pts)
จึงยังเคลือบแคลงสงสัย ไม่เชื่อสนิทใจ’
Atha kho bhagavā tathārūpaṁ iddhābhisaṅkhāraṁ abhisaṅkhāsi yathā addasa brāhmaṇo pokkharasāti bhagavato kosohitaṁ vatthaguyhaṁ.
pokkharasāti → pokkharasādī (bj); pokkharasādi (pts) | abhisaṅkhāsi → abhisaṅkhāresi (sya-all) | atha kho → athakho (th) | iddhābhisaṅkhāraṁ abhisaṅkhāsi → iddhābhisaṁkhāraṁ abhisaṁkhāsi (pts) | vatthaguyhaṁ → vattha-guyhaṁ (pts)
ทันใด นั้น พระผู้มีพระภาคทรงบันดาลอิทธาภิสังขารให้เขามองเห็นพระคุยหฐานซึ่งเร้นอยู่ ในฝัก
Atha kho bhagavā jivhaṁ ninnāmetvā ubhopi kaṇṇasotāni anumasi paṭimasi, ubhopi nāsikasotāni anumasi paṭimasi, kevalampi nalāṭamaṇḍalaṁ jivhāya chādesi.
nāsikasotāni → nāsikāsotāni (bj) | nalāṭamaṇḍalaṁ → naḷāṭamaṇḍalaṁ (bj) | atha kho → athakho (th) | ubhopi kaṇṇasotāni → ubho pi kaṇṇa-sotāni (pts) | ubhopi nāsikasotāni → ubho pi nāsika-sotāni (pts) | kevalampi nalāṭamaṇḍalaṁ → kevalam pi nalāṭa-maṇḍalaṁ (pts)
และทรงแลบพระชิวหาสอดเข้าช่องพระกรรณทั้ง ๒ ข้างกลับไปมา สอดเข้า ช่องพระนาสิกทั้ง ๒ ข้างกลับไปมาแผ่ปิดจนมิดมณฑลพระนลาฏ

Atha kho brāhmaṇassa pokkharasātissa etadahosi:
pokkharasātissa → pokkharasādissa (bj) | pokkharasātissa etadahosi → pokkharasādissa etad ahosi (pts) | atha kho → athakho (th)
พราหมณ์โปกขรสาติคิดว่า
“samannāgato kho samaṇo gotamo dvattiṁsamahāpurisalakkhaṇehi paripuṇṇehi no aparipuṇṇehī”ti.
kho → bho (pts) | dvattiṁsamahāpurisalakkhaṇehi → dvattiṁsa mahāpurisalakkhaṇehi (pts)
‘พระสมณโคดมทรงประกอบด้วยลักษณะ มหาบุรุษ ๓๒ ประการครบถ้วน ไม่ใช่ไม่ครบถ้วน’

Bhagavantaṁ etadavoca:
etadavoca → etad avoca (pts)
จึงได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า
“adhivāsetu me bhavaṁ gotamo ajjatanāya bhattaṁ saddhiṁ bhikkhusaṅghenā”ti.
me → (sya-all) | bhikkhusaṅghenāti → bhikkhusaṁghenāti (ms2005) | bhikkhusaṅghenāti → bhikkhu-saṁghenāti (pts)
“ขอท่านพระโคดมพร้อมกับภิกษุสงฆ์โปรดรับภัตตาหารของข้าพเจ้าในวันนี้เถิด”
Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena.
tuṇhībhāvena → tuṇhī-bhāvena (pts)
พระผู้มีพระภาคทรงรับนิมนต์ด้วยพระอาการดุษณี

Atha kho brāhmaṇo pokkharasāti bhagavato adhivāsanaṁ viditvā bhagavato kālaṁ ārocesi:
pokkharasāti → pokkharasādī (bj); pokkharasādi (pts) | atha kho → athakho (th)
ทีนั้น พราหมณ์โปกขรสาติทราบอาการที่พระผู้มีพระภาคทรงรับ นิมนต์แล้วจึงกราบทูลภัตกาลว่า
“kālo, bho gotama, niṭṭhitaṁ bhattan”ti.
bhattanti → bhattan ti (pts)
“ท่านพระโคดม ได้เวลาแล้ว ภัตตาหารเสร็จแล้ว”
Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṁ nivāsetvā pattacīvaramādāya saddhiṁ bhikkhusaṅghena yena brāhmaṇassa pokkharasātissa nivesanaṁ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi.
pubbaṇhasamayaṁ → pubbanhasamayaṁ (bj) | pokkharasātissa nivesanaṁ → pokkharasādissa parivesanā (bj) | pokkharasātissa nivesanaṁ tenupasaṅkami → pokkharasādissa parivesanā ten upasaṁkami (pts) | atha kho → athakho (th) | bhikkhusaṅghena → bhikkhusaṁghena (ms2005) | pubbaṇhasamayaṁ → pubbaṇha-samayaṁ (pts) | pattacīvaramādāya → patta-cīvaraṁ ādāya (pts) | bhikkhusaṅghena → bhikkhu-saṁghena (pts) | pokkharasātissa nivesanaṁ tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → pokkharasādissa parivesanā ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts)
ตอนเช้า พระผู้มีพระภาคทรงครองอันตรวาสก ถือบาตรและจีวรเสด็จเข้าไป ยังนิเวศน์ของพราหมณ์โปกขรสาติพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ ประทับนั่งบนอาสนะที่ปูไว้
Atha kho brāhmaṇo pokkharasāti bhagavantaṁ paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappesi sampavāresi, māṇavakāpi bhikkhusaṅghaṁ.
pokkharasāti → pokkharasātī (bj); pokkharasādi (pts) | māṇavakāpi → māṇavakā ca (sya-all, pts) | atha kho → athakho (th) | bhikkhusaṅghaṁ → bhikkhusaṁghaṁ (ms2005) | māṇavakāpi bhikkhusaṅghaṁ → māṇavakā ca bhikkhu-saṁghaṁ (pts)
พราหมณ์โปกขรสาติได้นำของขบฉันอันประณีตประเคนพระผู้มีพระภาคให้ทรง อิ่มหนำด้วยตนเอง และพวกมาณพก็ได้ประเคนภิกษุสงฆ์เช่นกัน
Atha kho brāhmaṇo pokkharasāti bhagavantaṁ bhuttāviṁ onītapattapāṇiṁ aññataraṁ nīcaṁ āsanaṁ gahetvā ekamantaṁ nisīdi.
pokkharasāti → pokkharasātī (bj); pokkharasādi (pts) | atha kho → athakho (th) | onītapattapāṇiṁ → onīta-patta-pāṇiṁ (pts)
เมื่อพระผู้มีพระ ภาคเสวยเสร็จทรงวางพระหัตถ์ พราหมณ์โปกขรสาติจึงเลือกนั่ง ณ ที่สมควรที่ใด ที่หนึ่ง ซึ่งต่ำกว่า

Ekamantaṁ nisinnassa kho brāhmaṇassa pokkharasātissa bhagavā anupubbiṁ kathaṁ kathesi, seyyathidaṁ—
pokkharasātissa → pokkharasādissa (bj, pts) | anupubbiṁ kathaṁ → ānupubbikathaṁ (bj, pts); anupubbīkathaṁ (sya-all) | ānupubbikathaṁ → Sd Bp anupubbi-. (pts note) | seyyathidaṁ → seyyathīdaṁ (th, pts)
พระผู้มีพระภาคตรัสอนุปุพพีกถา คือ
dānakathaṁ sīlakathaṁ saggakathaṁ; kāmānaṁ ādīnavaṁ okāraṁ saṅkilesaṁ, nekkhamme ānisaṁsaṁ pakāsesi.
nekkhamme → nekkhamme ca (bj) | saṅkilesaṁ → saṁkilesaṁ (my, bjt, ms2005, pts) | saggakathaṁ → sagga-kathaṁ (pts)
ทรงประกาศเรื่องทาน เรื่องศีล เรื่องสวรรค์ เรื่องโทษ ความต่ำทราม ความเศร้าหมองแห่งกาม และอานิสงส์ใน การออกบวช
Yadā bhagavā aññāsi brāhmaṇaṁ pokkharasātiṁ kallacittaṁ muducittaṁ vinīvaraṇacittaṁ udaggacittaṁ pasannacittaṁ, atha yā buddhānaṁ sāmukkaṁsikā dhammadesanā, taṁ pakāsesi—
atha → athassa (sya-all) | pokkharasātiṁ → pokkharasādiṁ (pts) | atha → Sd Bp atha kho. (pts note) | muducittaṁ vinīvaraṇacittaṁ udaggacittaṁ pasannacittaṁ → mudu-cittaṁ vinīvaraṇa-cittaṁ udagga-cittaṁ pasanna-cittaṁ (pts) | dhammadesanā → dhamma-desanā (pts)
แก่พราหมณ์โปกขรสาติซึ่งนั่งอยู่ ณ ที่สมควร เมื่อทรงทราบว่า พราหมณ์โปกขรสาติมีจิตควรบรรลุธรรม สงบ อ่อน ปราศจากนิวรณ์ เบิกบาน ผ่องใส จึงทรงประกาศสามุกกังสิกเทศนา คือ
dukkhaṁ samudayaṁ nirodhaṁ maggaṁ.ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค Seyyathāpi nāma suddhaṁ vatthaṁ apagatakāḷakaṁ sammadeva rajanaṁ paṭiggaṇheyya;
paṭiggaṇheyya evameva → patigaṇheyya evam eva (pts) | patigaṇheyya → Bp paṭigaṇheyya. (pts note) | seyyathāpi → seyyathā pi (pts) | apagatakāḷakaṁ sammadeva → apagata-kāḷakaṁ sammad eva (pts)
evameva brāhmaṇassa pokkharasātissa tasmiññeva āsane virajaṁ vītamalaṁ dhammacakkhuṁ udapādi:
pokkharasātissa tasmiññeva → pokkharasādissa tasmiṁ yeva (bj, pts) | + → kho (th) | tasmiññeva → tasmiṁyeva (th) | evameva → evam eva (pts) | dhammacakkhuṁ → dhamma-cakkhuṁ (pts)
ธรรมจักษุ อันไร้ธุลีคือกิเลส ปราศจากมลทิน เกิดขึ้นแก่พราหมณ์โปกขรสาติบนที่นั่งนั่นเองว่า
“yaṁ kiñci samudayadhammaṁ sabbaṁ taṁ nirodhadhamman”ti.
yaṁ kiñci → yaṅkiñci (th) | sabbaṁ taṁ → sabbantaṁ (th) | samudayadhammaṁ sabbaṁ → samudaya-dhammaṁ sabban (pts) | nirodhadhammanti → nirodhadhamman ti (pts)
‘สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งหมดล้วนดับไปเป็นธรรมดา’ เปรียบเหมือนผ้าขาวสะอาดปราศจากมลทินควรรับน้ำย้อมได้เป็นอย่างดี

9. Pokkharasātiupāsakattapaṭivedanāพราหมณ์โปกขรสาติประกาศตนเป็นอุบาสก

Atha kho brāhmaṇo pokkharasāti diṭṭhadhammo pattadhammo viditadhammo pariyogāḷhadhammo tiṇṇavicikiccho vigatakathaṅkatho vesārajjappatto aparappaccayo satthusāsane bhagavantaṁ etadavoca:
pokkharasāti → pokkharasādī (bj); pokkharasādi (pts) | vigatakathaṅkatho → vigatakathaṁkatho (my, bjt, th, ms2005) | atha kho → athakho (th) | satthusāsane → satthu sāsane (th)
ลำดับนั้น พราหมณ์โปกขรสาติเห็นธรรม บรรลุธรรม รู้ธรรม หยั่งลง สู่ธรรม หมดความสงสัย ไม่มีคำถามใด ๆ มีความแกล้วกล้า ไม่ต้องเชื่อใครอีกใน หลัก คำสอนของพระศาสดา ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า
“abhikkantaṁ, bho gotama, abhikkantaṁ, bho gotama.“ข้าแต่ท่านพระโคดม ภาษิตของท่านพระโคดมชัดเจนไพเราะยิ่งนัก ข้าแต่ท่านพระโคดม ภาษิตของท่านพระ โคดมชัดเจนไพเราะยิ่งนัก Seyyathāpi, bho gotama, nikkujjitaṁ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṁ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṁ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṁ dhāreyya: ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti; evamevaṁ bhotā gotamena anekapariyāyena dhammo pakāsito.
evamevaṁ → evameva kho (sya-all) | dakkhantīti evamevaṁ → dakkhintīti evam eva (pts) | seyyathāpi → seyyathā pi (pts) | telapajjotaṁ → tela pajjotaṁ (pts) | anekapariyāyena → aneka-pariyāyena (pts)
ท่านพระโคดมทรงประกาศธรรมแจ่มแจ้งโดยประการ ต่าง ๆ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่ผู้หลงทาง หรือตามประทีปในที่มืดโดยตั้งใจว่า คนมีตาดีจักเห็นรูปได้
Esāhaṁ, bho gotama, saputto sabhariyo sapariso sāmacco bhavantaṁ gotamaṁ saraṇaṁ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca.
bhavantaṁ → bhagavantaṁ (pts) | bhikkhusaṅghañca → bhikkhusaṁghañca (ms2005) | + → kho (pts) | dhammañca bhikkhusaṅghañca → dhammañ ca bhikkhu-saṁghañ ca (pts)
ข้าพระองค์นี้พร้อมด้วย บุตรภรรยา บริวาร และมิตรสหาย ขอถึงท่านพระโคดมพร้อมทั้งพระธรรมและ พระสงฆ์เป็นสรณะ
Upāsakaṁ maṁ bhavaṁ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṁ saraṇaṁ gataṁ.
saraṇaṁ gataṁ → saraṇaṅgataṁ (th) | upāsakaṁ → upāsakam (pts)
ขอท่านพระโคดมจงทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสกผู้ถึง สรณะตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไปจนตลอดชีวิต

Yathā ca bhavaṁ gotamo ukkaṭṭhāya aññāni upāsakakulāni upasaṅkamati, evameva bhavaṁ gotamo pokkharasātikulaṁ upasaṅkamatu.
pokkharasātikulaṁ → pokkharasādikulaṁ (bj, pts) | ukkaṭṭhāya → ukkaṭṭhāyaṁ (sya-all, pts) | + → kho (th) | upāsakakulāni upasaṅkamati evameva → upāsaka-kulāni upasaṁkamati evam eva (pts) | pokkharasātikulaṁ upasaṅkamatu → pokkharasādi-kulaṁ upasaṁkamatu (pts)
ขอท่านพระโคดมจงเสด็จเข้าไปสู่โปกขรสาติตระกูล เหมือนดังที่เสด็จเข้าไปสู่ตระกูลอุบาสกอื่น ๆ ในเมืองอุกกัฏฐะ
Tattha ye te māṇavakā vā māṇavikā vā bhavantaṁ gotamaṁ abhivādessanti vā paccuṭṭhissanti vā āsanaṁ vā udakaṁ vā dassanti cittaṁ vā pasādessanti, tesaṁ taṁ bhavissati dīgharattaṁ hitāya sukhāyā”ti.
bhavantaṁ → bhagavantaṁ (pts) | abhivādessanti → abhivādissanti (pts) | paccuṭṭhissanti → paccuṭṭhassanti (pts) | paccuṭṭhissanti → paccuṭṭhassanti (cck: pī.) | bhagavantaṁ → So all MSS. (pts note)
เหล่า มาณพหรือมาณวิกาในโปกขรสาติตระกูลจักไหว้ ลุกรับ ถวายอาสนะและน้ำ จักทำ จิตให้เลื่อมใส ข้อนั้นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์สุขแก่พวกเขาตลอดกาลนาน”

“Kalyāṇaṁ vuccati, brāhmaṇā”ti.พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “พราหมณ์ ท่านกล่าวดีแล้ว”

Ambaṭṭhasuttaṁ niṭṭhitaṁ tatiyaṁ.อัมพัฏฐสูตรที่ ๓ จบ

Principles · Rationale · Glossary · 6 Pali editions
MP3: Pali


Translations: English · Русский · Deutsch · မြန်မာ · Српски · ไทย