Find the Truth

In the Pāli Suttas and Vinaya

settings

{{table.suttaCol}} {{table.readCol}} {{table.titleCol}} {{table.wordsCol}} {{table.countCol}} {{table.mrCol}} {{table.linksCol}} {{table.typeCol}} {{table.quoteCol}}
{{table.wordCol}} {{table.textsCol}} {{table.matchesCol}} {{table.linksCol}}

{{results.variantsForLabel}}

Variants 1/2 columns Dictionary Multi-select Compass Help

Note:Translations, dictionaries and commentaries were not made by the Blessed One.Cross-check with Pali in 4 main nikayas.

  • Majjhima Nikāya 82มัชฌิมนิกาย

Raṭṭhapālasutta๘๒ รัฏฐปาลสูตร

Evaṁ me sutaṁ—
evaṁ me → evamme (th) | evaṁ → evam (pts) | sutaṁ → sutam (pts)
ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้
ekaṁ samayaṁ bhagavā kurūsu cārikaṁ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṁ yena thullakoṭṭhikaṁ nāma kurūnaṁ nigamo tadavasari.
thullakoṭṭhikaṁ → thullakoṭṭhitaṁ (bj, sya-all, pts) | thullakoṭṭhitaṁ → thullakoṭṭhikaṁ (bj: machasaṁ) | thullakoṭṭhikaṁ → thūlakoṭṭhikaṁ (cck: sī. syā. kaṁ. pī.) | Kurūsu → Bm Kurusu. (pts note) | Thullakoṭṭhitaṁ → So Si Bu; Bm Thullakoṭihikaṁ; Sk Thūlakoṭṭhitaṁ. (pts note) | cārikaṁ caramāno → cārikañcaramāno (th) | bhikkhusaṅghena → bhikkhusaṁghena (ms2005, pts) | tadavasari → tad avasari (pts)
สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเสด็จจาริกไปในแคว้นกุรุ พร้อมกับภิกษุสงฆ์ หมู่ใหญ่ เสด็จถึงนิคมของชาวกุรุชื่อถุลลโกฏฐิตะ

Assosuṁ kho thullakoṭṭhikā brāhmaṇagahapatikā:
thullakoṭṭhikā → thullakoṭṭhitakā (bj, sya-all, km, pts1ed) | thullakoṭṭhikā → thullakoṭṭhitakā (pts) | thullakoṭṭhitakā → thullakoṭṭhikā (bj: machasaṁ) | thullakoṭṭhikā → thūlakoṭṭhitakā (cck: sī. syā. kaṁ. pī.)
พราหมณ์และคหบดีทั้งหลายชาว ถุลลโกฏฐิตนิคมได้สดับข่าวว่า

“samaṇo khalu, bho, gotamo sakyaputto sakyakulā pabbajito kurūsu cārikaṁ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṁ thullakoṭṭhikaṁ anuppatto.
thullakoṭṭhikaṁ → thullakoṭṭhitaṁ (bj, sya-all, pts) | bhikkhusaṅghena → bhikkhusaṁghena (ms2005, pts)
“ได้ยินว่า พระสมณโคดมเป็นศากยบุตรเสด็จออกผนวชจากศากยะตระกูล ทรงจาริกไปในแคว้นกุรุ
Taṁ kho pana bhavantaṁ gotamaṁ evaṁ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato:
bhavantaṁ → bhagavantaṁ (bj) | evaṁ kalyāṇo → evaṁkalyāṇo (th)
พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ เสด็จถึงถุลลโกฏฐิตนิคม
‘itipi so bhagavā arahaṁ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṁ buddho bhagavā’ti.
bhagavāti → bhagavā (th) | itipi → iti pi (pts) | bhagavāti → bhagavā ti (pts)
ท่านพระโคดมพระองค์นั้นมีกิตติศัพท์อันงามขจรไปแล้วอย่างนี้ว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ด้วยพระองค์เองโดยชอบ เพียบพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดี รู้แจ้งโลก เป็นสารถีฝึกผู้ที่ควรฝึกได้ อย่างยอดเยี่ยม เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นพระพุทธเจ้า เป็นพระผู้มีพระภาค ’
So imaṁ lokaṁ sadevakaṁ samārakaṁ sabrahmakaṁ sassamaṇabrāhmaṇiṁ pajaṁ sadevamanussaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā pavedeti.
pajaṁ → pajam (pts)
พระองค์ทรงรู้แจ้งโลกนี้พร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก และหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดา และมนุษย์ด้วยพระองค์เองแล้วจึง ประกาศให้ผู้อื่นรู้ตาม
So dhammaṁ deseti ādikalyāṇaṁ majjhekalyāṇaṁ pariyosānakalyāṇaṁ sātthaṁ sabyañjanaṁ, kevalaparipuṇṇaṁ parisuddhaṁ brahmacariyaṁ pakāseti.
majjhekalyāṇaṁ → majjhe kalyāṇaṁ (pts) | sabyañjanaṁ → savyañjanaṁ (pts)
ทรงแสดงธรรมมีความงามในเบื้องต้น มีความงามในท่ามกลาง และมีความงามในที่สุด ทรงประกาศพรหมจรรย์พร้อมทั้งอรรถและพยัญชนะบริสุทธิ์ บริบูรณ์ครบถ้วน
Sādhu kho pana tathārūpānaṁ arahataṁ dassanaṁ hotī”ti.การได้พบพระอรหันต์ทั้งหลายเช่นนี้ เป็นความดีอย่างแท้จริง”

Atha kho thullakoṭṭhikā brāhmaṇagahapatikā yena bhagavā tenupasaṅkamiṁsu; upasaṅkamitvā appekacce bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdiṁsu; appekacce bhagavatā saddhiṁ sammodiṁsu, sammodanīyaṁ kathaṁ sāraṇīyaṁ vītisāretvā ekamantaṁ nisīdiṁsu; appekacce yena bhagavā tenañjaliṁ paṇāmetvā ekamantaṁ nisīdiṁsu; appekacce bhagavato santike nāmagottaṁ sāvetvā ekamantaṁ nisīdiṁsu; appekacce tuṇhībhūtā ekamantaṁ nisīdiṁsu.
thullakoṭṭhikā → thullakoṭṭhitakā (bj, sya-all, pts) | sāraṇīyaṁ → sārāṇīyaṁ (bj, sya-all, pts) | thullakoṭṭhitakā → thullakoṭṭhikā (bj: machasaṁ) | sārāṇīyaṁ → sārāṇīyaṁ (bj: sīmu8, machasaṁ) | tenañjaliṁ paṇāmetvā → tenañjalimpaṇāmetvā (th) | tenupasaṅkamiṁsu upasaṅkamitvā appekacce → ten upasaṁkamiṁsu upasaṁkamitvā app ekacce (pts) | appekacce → app ekacce (pts) | tenañjaliṁ → ten añjalim (pts)
ครั้งนั้น พราหมณ์และคหบดีชาวถุลลโกฏฐิตนิคม เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ถึงที่ประทับ บางพวกถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควร บางพวก ทูลสนทนาปราศรัยพอเป็นที่บันเทิงใจ พอเป็นที่ระลึกถึงกันแล้วนั่ง ณ ที่สมควร บางพวกประณมมือไปทางพระผู้มีพระภาคประทับนั่งแล้ว นั่ง ณ ที่สมควร บางพวก ประกาศชื่อและโคตรในสำนักของพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควร บางพวกก็นั่ง นิ่งอยู่ ณ ที่สมควร
Ekamantaṁ nisinne kho thullakoṭṭhike brāhmaṇagahapatike bhagavā dhammiyā kathāya sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṁsesi.
thullakoṭṭhike → thullakoṭṭhitake (bj, sya-all, pts) | thullakoṭṭhitake → thullakoṭṭhitake (bj: sīmu8); thullakoṭṭhike (bj: machasaṁ)
พระผู้มีพระภาคทรงชี้แจงให้พราหมณ์และคหบดีชาวถุลลโกฏฐิตนิคมเห็นชัด ชวนใจให้อยากรับเอาไปปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจ ให้สดชื่นร่าเริงด้วยธรรมีกถา

Tena kho pana samayena raṭṭhapālo nāma kulaputto tasmiṁyeva thullakoṭṭhike aggakulassa putto tissaṁ parisāyaṁ nisinno hoti.
aggakulassa → aggakulikassa (bj, sya-all, km, pts1ed) | ti → ettha labheyy …pe… upasampada v sabbesupi m dissati pa sudinnabh p pana eta natthi. ma bhagav ida mr potthake yeva tadeva atthi bj sya-all potthakesu | thullakoṭṭhike aggakulassa → thullakoṭṭhite aggakulikassa (bj, sya-all) | tissaṁ → tassaṁ (bj) | tasmiṁyeva thullakoṭṭhike aggakulassa → tasmiṁ yeva thullakoṭṭhite aggakulikassa (pts) | thullakoṭṭhite → thullakoṭṭhitake (bj: sīmu8); thullakoṭṭhike (bj: machasaṁ) | aggakulikassa → aggakulassa (bj: machasaṁ) | aggakulassa → aggakulikassa (cck: sī. syā. kaṁ. pī.) | aggakulikassa → Bm aggakulassa. (pts note)
สมัยนั้น กุลบุตรชื่อรัฏฐปาละ เป็นบุตรของตระกูลชั้นสูงในถุลลโกฏฐิตนิคมนั้น นั่งอยู่ในบริษัทนั้นด้วย
Atha kho raṭṭhapālassa kulaputtassa etadahosi:
etadahosi → etad ahosi (pts)
ขณะนั้นเอง รัฏฐปาลกุลบุตรได้คิดว่า
“yathā yathā khvāhaṁ bhagavatā dhammaṁ desitaṁ ājānāmi, nayidaṁ sukaraṁ agāraṁ ajjhāvasatā ekantaparipuṇṇaṁ ekantaparisuddhaṁ saṅkhalikhitaṁ brahmacariyaṁ carituṁ.
yathā yathā khvāhaṁ bhagavatā dhammaṁ desitaṁ ājānāmi → yathā yathā kho bhagavā dhammaṁ deseti (bj) | khvāhaṁ bhagavatā → kho bhagavā (bj) | deseti → khavāhaṁ bhagavatā dhammaṁ desitaṁ ājānāmi (bj: machasaṁ, syā, PTS) | ājānāmi → yathā yathā kho bhagavā dhammaṁ deseti (cck: sī.) | ājānāmi → So Bm Si; Sk yathā yathā kho Bhagavā dhammaṁ deseti. (pts note) | saṅkhalikhitaṁ → saṁkhalikhitaṁ (pts)
“ธรรมตาม ที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงนั้น เราเข้าใจว่า การที่ผู้อยู่ครองเรือนจะประพฤติ พรหมจรรย์ให้บริสุทธิ์ บริบูรณ์ครบถ้วน ดุจสังข์ขัด มิใช่กระทำได้ง่าย
Yannūnāhaṁ kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajeyyan”ti.
yannūnāhaṁ → So Sk Si; Bm yaṁ nunāhaṁ. (pts note) | yannūnāhaṁ → yaṁnūnāhaṁ (my) | pabbajeyyanti → pabbajeyyan ti (pts)
ทางที่ดี เราควรโกนผมและหนวด นุ่งห่มผ้ากาสาวพัสตร์ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตเถิด”

Atha kho thullakoṭṭhikā brāhmaṇagahapatikā bhagavatā dhammiyā kathāya sandassitā samādapitā samuttejitā sampahaṁsitā bhagavato bhāsitaṁ abhinanditvā anumoditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṁ abhivādetvā padakkhiṇaṁ katvā pakkamiṁsu.
thullakoṭṭhikā → thullakoṭṭhitakā (bj, pts); dullakoṭṭhitakā (sya-all) | pakkamiṁsu → pakkāmiṁsu (sya-all) | thullakoṭṭhitakā → thullakoṭṭhikā (bj: machasaṁ) | uṭṭhāyāsanā → uṭṭhāy āsanā (pts)
ครั้งนั้น พวกพราหมณ์และคหบดีชาวถุลลโกฏฐิตนิคม ผู้ที่พระผู้มีพระภาค ทรงชี้แจงให้เห็นชัด ชวนใจให้อยากรับเอาไปปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจให้สดชื่นร่าเริงด้วยธรรมีกถาแล้วต่างชื่นชมยินดีพระภาษิตของพระผู้มี พระภาค ลุกจากที่นั่ง ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณแล้วจากไป

Atha kho raṭṭhapālo kulaputto acirapakkantesu thullakoṭṭhikesu brāhmaṇagahapatikesu yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinno kho raṭṭhapālo kulaputto bhagavantaṁ etadavoca:
thullakoṭṭhikesu → thullakoṭṭhitakesu (bj, sya-all, pts) | tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)
ลำดับนั้น เมื่อพราหมณ์และคหบดีชาวถุลลโกฏฐิตนิคมจากไปไม่นาน รัฏฐปาลกุลบุตร เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่สมควร ได้กราบ ทูลพระผู้มีพระภาคว่า
“yathā yathāhaṁ, bhante, bhagavatā dhammaṁ desitaṁ ājānāmi, nayidaṁ sukaraṁ agāraṁ ajjhāvasatā ekantaparipuṇṇaṁ ekantaparisuddhaṁ saṅkhalikhitaṁ brahmacariyaṁ carituṁ.
carituṁ → icchāmahaṁ bhante, kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajituṁ (bj: adhikaṁ machasaṁ, PTS, syā, potthakesu.) | yathāhaṁ → yathā haṁ (pts) | saṅkhalikhitaṁ → saṁkhalikhitaṁ (pts)
“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมตามที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงนั้น ข้าพระองค์ เข้าใจว่า การที่ผู้อยู่ครองเรือนจะประพฤติพรหมจรรย์ให้บริสุทธิ์ บริบูรณ์ครบถ้วน ดุจสังข์ขัด ไม่ใช่ทำได้ง่าย
Icchāmahaṁ, bhante, kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajituṁ.
pabbajituṁ → Sk omits this sentance. (pts note) | icchāmahaṁ → icchām ahaṁ (pts)
ข้าพระองค์ปรารถนาจะโกนผมและหนวด นุ่งห่ม ผ้ากาสาวพัสตร์ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต
Labheyyāhaṁ, bhante, bhagavato santike pabbajjaṁ, labheyyaṁ upasampadaṁ.
upasampadaṁ pabbājetu maṁ bhagavāti → upasampadanti (bj, sya-all) | Labheyyāhaṁ → Bm labheyyām'; ahaṁ. (pts note)
ขอข้าพระองค์พึงได้บรรพชา อุปสมบท
Pabbājetu maṁ bhagavā”ti.
bhagavā’’ti → ettha ‘‘labheyyāhaṁ…pe… upasampadaṁ’’ti vākyadvayaṁ sabbesupi mūlapotthakesu dissati, pārājikapāḷiyaṁ pana sudinnabhāṇavāre etaṁ natthi. ‘‘pabbājetu maṁ bhagavā’’ti idaṁ pana vākyaṁ marammapotthake yeva dissati, pārājikapāḷiyañca tadeva atthi (cck note) | upasampadan → Bm adds pabbājetu maṁ Bhagavā (as Vinaya III 12). (pts note) | pabbājetu maṁ bhagavāti → upasampadan ti (pts)
ในสำนักของพระผู้มีพระภาคเถิด”

“Anuññātosi pana tvaṁ, raṭṭhapāla, mātāpitūhi agārasmā anagāriyaṁ pabbajjāyā”ti?
raṭṭhapāla → raṭṭhapāl (th) | anuññātosi → anuññāto si (pts)
พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “รัฏฐปาละ มารดาบิดาอนุญาตให้เธอออกจากเรือนบวช เป็นบรรพชิตแล้วหรือ”

“Na khohaṁ, bhante, anuññāto mātāpitūhi agārasmā anagāriyaṁ pabbajjāyā”ti.
khohaṁ → kho ahaṁ (bj, pts) | ahaṁ → Bm Si kho 'haṁ. (pts note) | agārasmā → āgārasmā (th)
รัฏฐปาลกุลบุตรกราบทูลว่า “ยังมิได้อนุญาต พระพุทธเจ้าข้า”

“Na kho, raṭṭhapāla, tathāgatā ananuññātaṁ mātāpitūhi puttaṁ pabbājentī”ti.
puttaṁ → (bj, pts)
พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “รัฏฐปาละ พระตถาคตทั้งหลายย่อมไม่บวชให้กุลบุตร ที่มารดาบิดายังมิได้อนุญาต”

“Svāhaṁ, bhante, tathā karissāmi yathā maṁ mātāpitaro anujānissanti agārasmā anagāriyaṁ pabbajjāyā”ti.รัฏฐปาลกุลบุตรกราบทูลว่า “ข้าพระองค์จักหาวิธีให้มารดาบิดาอนุญาตให้ ข้าพระองค์ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต พระพุทธเจ้าข้า”

Atha kho raṭṭhapālo kulaputto uṭṭhāyāsanā bhagavantaṁ abhivādetvā padakkhiṇaṁ katvā yena mātāpitaro tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā mātāpitaro etadavoca:
uṭṭhāyāsanā → uṭṭhāy āsanā (pts) | tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)
ครั้งนั้น รัฏฐปาลกุลบุตรลุกจากที่นั่ง ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณแล้วเข้าไปหามารดาบิดาถึงที่อยู่แล้วกล่าวว่า
“ammatātā, yathā yathāhaṁ bhagavatā dhammaṁ desitaṁ ājānāmi, nayidaṁ sukaraṁ agāraṁ ajjhāvasatā ekantaparipuṇṇaṁ ekantaparisuddhaṁ saṅkhalikhitaṁ brahmacariyaṁ carituṁ.
ammatātā → amma tāta (bj) | tāta → ammatātā (bj: machasaṁ, PTS) | Ammatātā → So Sk Bm; Si ammatāta. (pts note) | yathāhaṁ → yathā haṁ (pts) | dhammaṁ → dhammam (pts) | saṅkhalikhitaṁ → saṁkhalikhitaṁ (pts)
“คุณพ่อคุณแม่ ธรรมตามที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงนั้น ลูกเข้าใจว่า การที่ผู้อยู่ครองเรือนจะ ประพฤติพรหมจรรย์ให้บริสุทธิ์ บริบูรณ์ครบถ้วน ดุจสังข์ขัด ไม่ใช่ทำได้ง่าย
Icchāmahaṁ kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajituṁ.
pabbajituṁ → pabbajjuṁ (pts) | icchāmahaṁ → icchām ahaṁ (pts)
ลูกปรารถนาจะโกนผมและหนวด นุ่งห่มผ้ากาสาวพัสตร์ ออกจากเรือนบวชเป็น บรรพชิต
Anujānātha maṁ agārasmā anagāriyaṁ pabbajjāyā”ti.ขอคุณพ่อคุณแม่โปรดอนุญาตให้ลูกออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตเถิด”

Evaṁ vutte, raṭṭhapālassa kulaputtassa mātāpitaro raṭṭhapālaṁ kulaputtaṁ etadavocuṁ:
etadavocuṁ → etad avocuṁ (pts)
เมื่อรัฏฐปาลกุลบุตรกล่าวอย่างนี้แล้ว มารดาบิดาของรัฏฐปาลกุลบุตรได้กล่าว ว่า
“tvaṁ khosi, tāta raṭṭhapāla, amhākaṁ ekaputtako piyo manāpo sukhedhito sukhaparibhato.
sukhaparibhato → sukhaparihato (sya-all, km, mr) | raṭṭhapāla → ratthapāla (pts) | sukhedhito → sukhe ṭhito (pts) | khosi → tvaṁ kho (bj: PTS) | sukhedhito → sukhe ṭhito (bj: PTS) | sukhaparibhato → sukhaparihato (bj: syā) | sukhaparibhato → sukhaparihato (syā. kaṁ. ka.) (ehi tvaṁ tāta raṭṭhapāla bhuñja ca piva ca paricāre hi ca, bhuñjanto pivanto paricārento kāme paribhuñjanto puññāni karonto abhiramassu, na taṁ mayaṁ anujānāma agārasmā anagāriyaṁ pabbajjāya,) sabbattha dissati, sudinnakaṇḍe pana natthi, aṭṭhakathāsupi na dassitaṁ (cck note) | ṭhito → So Sk Bu; Bm Si sukhedhito. (pts note) | sukhaparibhato → So Bu; Sk Bm Si parihato. (pts note)
“พ่อรัฏฐปาละ เจ้าเป็นลูกชายคนเดียว เป็นที่รักเป็นที่ชอบใจของพ่อแม่ เจริญเติบโต มาด้วยความสุขสบาย ได้รับการเลี้ยงดูมาอย่างดี
Na tvaṁ, tāta raṭṭhapāla, kassaci dukkhassa jānāsi.
kassaci → kiñci (sya-all) | kassaci → kiñci (bj: syā) | kāmāni → kāme (bj: machasaṁ, syā, PTS) | kāme → kāmāni. * yu. chasu ṭhānesu sukhe ṭhitoti dissati (sya-all: sī.)
ลูกไม่รู้จักความทุกข์แม้แต่น้อย
(…) Maraṇenapi te mayaṁ akāmakā vinā bhavissāma.
(…) → (ehi tvaṁ tāta raṭṭhapāla bhuñja ca piva ca paricārehi ca, bhuñjanto pivanto paricārento kāme paribhuñjanto puññāni karonto abhiramassu, na taṁ mayaṁ anujānāma agārasmā anagāriyaṁ pabbajjāya) sabbattha dissati, sudinnakaṇḍe pana natthi, aṭṭhakathāsupi na | kāme → So Bu Bm Si, the latter noting that the Sinh. reading is kāmāni (which Sk reads). (pts note) | pabbajjāya → The passage in brackets occurs in all MSS., but not at Vinaya III 13. From the order in which Bu comments on words in this passage, it is evident that it did not occur in his MS. (pts note) | pe → spelled out in full (pts)
[มาเถิด พ่อรัฏฐปาละ ลูกจงบริโภค จงดื่ม จงให้เขาปรนนิบัติ ลูกเมื่อกำลังบริโภค กำลังดื่ม กำลังให้เขาปรนนิบัติอยู่ จงยินดีบริโภคกามไปพลาง ทำบุญไปพลางเถิด พ่อแม่จะไม่อนุญาตให้ลูกออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต] ถึงลูกจะตายพ่อแม่ก็ไม่ ปรารถนาจะจากลูก
Kiṁ pana mayaṁ taṁ jīvantaṁ anujānissāma agārasmā anagāriyaṁ pabbajjāyā”ti?เหตุไฉน พ่อแม่จักอนุญาตให้ลูกซึ่งยังมีชีวิตอยู่ออกจากเรือน บวชเป็นบรรพชิตเล่า”

Dutiyampi kho raṭṭhapālo kulaputto …pe…
raṭṭhapālo kulaputto → (bj, sya-all, pts) | dutiyampi → dutiyam pi (pts)
แม้ครั้งที่ ๒ ฯลฯ
tatiyampi kho raṭṭhapālo kulaputto mātāpitaro etadavoca:
tatiyampi → tatiyaṁ pi (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)
แม้ครั้งที่ ๓ รัฏฐปาลกุลบุตรได้กล่าวว่า
“ammatātā, yathā yathāhaṁ bhagavatā dhammaṁ desitaṁ ājānāmi, nayidaṁ sukaraṁ agāraṁ ajjhāvasatā ekantaparipuṇṇaṁ ekantaparisuddhaṁ saṅkhalikhitaṁ brahmacariyaṁ carituṁ.
ammatātā → amma tāta (bj, sya-all) | ammatātā → ammatāta (th) | yathāhaṁ → yathā haṁ (pts) | saṅkhalikhitaṁ → saṁkhalikhitaṁ (pts)
“คุณพ่อคุณแม่ ธรรมตามที่พระผู้มี พระภาคทรงแสดงนั้น ลูกเข้าใจว่า การที่บุคคลผู้ครองเรือนจะประพฤติพรหมจรรย์ ให้บริสุทธิ์ บริบูรณ์ครบถ้วน ดุจสังข์ขัด ไม่ใช่ทำได้ง่าย
Icchāmahaṁ kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajituṁ.
icchāmahaṁ → icchām ahaṁ (pts)
ลูกปรารถนาจะโกนผม และหนวด นุ่งห่มผ้ากาสาวพัสตร์ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต
Anujānātha maṁ agārasmā anagāriyaṁ pabbajjāyā”ti.ขอคุณพ่อคุณแม่ โปรดอนุญาตให้ลูกออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตเถิด” Tatiyampi kho raṭṭhapālassa kulaputtassa mātāpitaro raṭṭhapālaṁ kulaputtaṁ etadavocuṁ:
tatiyampi → tatiyam pi (pts) | etadavocuṁ → etad avocuṁ (pts)
แม้ครั้งที่ ๓ มารดาบิดาของรัฐปาลกุลบุตรก็ได้กล่าวว่า
“tvaṁ khosi, tāta raṭṭhapāla, amhākaṁ ekaputtako piyo manāpo sukhedhito sukhaparibhato.
sukhaparibhato → sukhaparihato (sya-all) | sukhedhito → sukhe ṭhito (pts) | kho → Here, as above, Bm Si add si. (pts note)
“พ่อรัฏฐปาละ เจ้าเป็น ลูกชายคนเดียว เป็นที่รักเป็นที่ชอบใจของพ่อแม่ เจริญเติบโตมาด้วยความสุขสบาย ได้รับการเลี้ยงดูมาอย่างดี
Na tvaṁ, tāta raṭṭhapāla, kassaci dukkhassa jānāsi.
kassaci → kiñci (sya-all)
ลูกไม่รู้จักความทุกข์แม้แต่น้อย
Maraṇenapi te mayaṁ akāmakā vinā bhavissāma.[มาเถิด พ่อรัฏฐปาละ ลูกจงบริโภค จงดื่ม จงให้เขาปรนนิบัติอยู่เถิด ลูกเมื่อกำลังบริโภค กำลังดื่ม กำลัง ให้เขาปรนนิบัติอยู่ จงยินดีบริโภคกามไปพลาง ทำบุญไปพลางเถิด พ่อแม่จะไม่ อนุญาตให้ลูกออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต] ถึงลูกจะตาย พ่อแม่ก็ไม่ปรารถนา จะจากลูก Kiṁ pana mayaṁ taṁ jīvantaṁ anujānissāma agārasmā anagāriyaṁ pabbajjāyā”ti?เหตุไฉน พ่อแม่จักอนุญาตให้ลูกซึ่งยังมีชีวิตอยู่ออกจากเรือนบวชเป็น บรรพชิตเล่า”

Atha kho raṭṭhapālo kulaputto:
kulaputto → ito paraṁ sīhaḷapotthake mātāpitūsu pabbajjaṁ alabhamāno tattheva anantarahitāya bhūmiyā nipajjīti vacanaṁ dissati (sya-all note)
ครั้งนั้น รัฏฐปาลกุลบุตรคิดว่า
“na maṁ mātāpitaro anujānanti agārasmā anagāriyaṁ pabbajjāyā”ti tattheva anantarahitāya bhūmiyā nipajji:
alabhamāno → na maṁ mātāpitaro anujānanti agārasmā anagāriyaṁ pabbajjāyāti (bj: machasaṁ, syā) | alabhamāno → So Sk; Bm Si read na maṁ mātāpitaro anujānanti agārasmā anagāriyaṁ pabbajjāyāti, tatth'; eva . . ., with note that: Ito paraṁ Sīhalapotthake: Mātāpitūsu pabbajjaṁ alabhamāno tatth'; eva anantarahitāya bhūmiyā nipajjīti vacanaṁ dassati. (pts note) | nipajji → Bm nippajji (& nippanno infra). (pts note)
“มารดาบิดาไม่อนุญาตให้เราออก จากเรือนบวชเป็นบรรพชิตแน่” จึงนอนบนพื้นอันไม่มีเครื่องปูลาด ณ ที่นั้นเอง ด้วยตั้งใจว่า
“idheva me maraṇaṁ bhavissati pabbajjā vā”ti.
idheva → idha vā (sya-all) | vāti → ‘atha kho raṭṭhapālo kulaputto ekampi bhattaṁ na bhuñji -pe- sattapi bhattāni na bhuñji. iti sudinnabhāvāre viya (bj: machasaṁ, syāma potthakesu dissati.) | eva → Si throughout, & Sk infra, idha vā. (pts note) | ti → Like Vinaya III. 13, Bm (but not Sk or Si) adds: atha kho R. kulaputto ekam pi bhattaṁ na bhuñji dve pi bhattāni . . . satta pi bhattani na bhuñji. Bu does not favour this interpolation. (pts note) | idheva → idh eva (pts) | vāti → vā ti (pts)
“เราจักตาย หรือจักได้บวชก็ที่ตรงนี้แหละ”
Atha kho raṭṭhapālo kulaputto ekampi bhattaṁ na bhuñji, dvepi bhattāni na bhuñji, tīṇipi bhattāni na bhuñji, cattāripi bhattāni na bhuñji, pañcapi bhattāni na bhuñji, chapi bhattāni na bhuñji, sattapi bhattāni na bhuñji.เขาจึงไม่บริโภคอาหาร ตั้งแต่ ๑ มื้อ ๒ มื้อ ๓ มื้อ ๔ มื้อ ๕ มื้อ ๖ มื้อ จนถึง ๗ มื้อ

Atha kho raṭṭhapālassa kulaputtassa mātāpitaro raṭṭhapālaṁ kulaputtaṁ etadavocuṁ:
etadavocuṁ → etad avocuṁ (pts)
ครั้งนั้น มารดาบิดาของรัฏฐปาลกุลบุตรได้กล่าวว่า
“tvaṁ khosi, tāta raṭṭhapāla, amhākaṁ ekaputtako piyo manāpo sukhedhito sukhaparibhato.
sukhaparibhato → sukhaparihato (sya-all) | sukhedhito → sukhe ṭhito (pts) | khosi → kho (pts)
“พ่อรัฏฐปาละ เจ้าเป็น ลูกชายคนเดียว เป็นที่รักเป็นที่ชอบใจของพ่อแม่ เจริญเติบโตมาด้วยความสุขสบาย ได้รับการเลี้ยงดูมาอย่างดี
Na tvaṁ, tāta raṭṭhapāla, kassaci, dukkhassa jānāsi.
kassaci → kiñci (sya-all) | jānāsi → ‘‘maraṇenapi te…pe… pabbajjāyā’’ti vākyadvayaṁ sī. syā. kaṁ. pī. potthakesu dutiyaṭṭhāne yeva dissati, pārājikapāḷiyaṁ pana paṭhamaṭṭhāne yeva dissati. tasmā idha dutiyaṭṭhāne punāgataṁ adhikaṁ viya dissati (cck note)
ลูกไม่รู้จักความทุกข์แม้แต่น้อย จงลุกขึ้นเถิด พ่อรัฏฐปาละ ลูกจงบริโภค จงดื่ม จงให้เขาปรนนิบัติอยู่เถิด ลูกเมื่อกำลังบริโภค กำลังดื่ม กำลัง ให้เขาปรนนิบัติอยู่ จงยินดีบริโภคกาม ไปพลาง ทำบุญ ไปพลางเถิด พ่อแม่จะไม่ อนุญาตให้ลูกออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต
Maraṇenapi te mayaṁ akāmakā vinā bhavissāma.ถึงลูกจะตาย พ่อแม่ก็ไม่ปรารถนา จะจากลูก Kiṁ pana mayaṁ taṁ jīvantaṁ anujānissāma agārasmā anagāriyaṁ pabbajjāya.เหตุไฉน พ่อแม่จักอนุญาตให้ลูกซึ่งมีชีวิตอยู่ออกจากเรือนบวชเป็น บรรพชิตเล่า Uṭṭhehi, tāta raṭṭhapāla, bhuñja ca piva ca paricārehi ca;จงลุกขึ้นเถิด พ่อรัฏฐปาละ ลูกจงบริโภค จงดื่ม จงให้เขาปรนนิบัติ อยู่เถิด bhuñjanto pivanto paricārento kāme paribhuñjanto puññāni karonto abhiramassu.
kāme → kāmāni (bj)
ลูกเมื่อกำลังบริโภค กำลังดื่ม กำลังให้เขาปรนนิบัติอยู่ จงยินดีบริโภค กามไปพลาง ทำบุญไปพลางเถิด
Na taṁ mayaṁ anujānāma agārasmā anagāriyaṁ pabbajjāya.
pabbajjāya → ‘‘maraṇenapi te…pe… pabbajāyā’’ti vākyadvayaṁ sī. syā. kaṁ. pī. potthakesu dutiyaṭṭhāne yeva dissati, pārājikapāḷiyaṁ pana paṭhamaṭṭhāne yeva dissati. tasmā idha dutiyaṭṭhāne punāgataṁ adhikaṁ viya dissati (cck note)
พ่อแม่จะไม่อนุญาตให้ลูกออกจากเรือนบวชเป็น บรรพชิต
Maraṇenapi te mayaṁ akāmakā vinā bhavissāma.
maraṇenapi → maraṇena pi (pts)
ถึงลูกจะตาย พ่อแม่ก็ไม่ปรารถนาจะจากลูก
Kiṁ pana mayaṁ taṁ jīvantaṁ anujānissāma agārasmā anagāriyaṁ pabbajjāyā”ti?
mayaṁ → (pts)
เหตุไฉน พ่อแม่จักอนุญาต ให้ลูกซึ่งมีชีวิตอยู่ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตเล่า”

Evaṁ vutte, raṭṭhapālo kulaputto tuṇhī ahosi.เมื่อมารดาบิดากล่าวอย่างนี้แล้ว รัฏฐปาลกุลบุตรก็ได้นิ่งเฉย

Dutiyampi kho raṭṭhapālassa kulaputtassa mātāpitaro raṭṭhapālaṁ kulaputtaṁ etadavocuṁ …pe…แม้ครั้งที่ ๒ มารดาบิดาของรัฏฐปาลกุลบุตรก็ได้กล่าวว่า ฯลฯ dutiyampi kho raṭṭhapālo kulaputto tuṇhī ahosi.แม้ครั้งที่ ๒ รัฏฐปาลกุลบุตรก็ได้นิ่งเฉย Tatiyampi kho raṭṭhapālassa kulaputtassa mātāpitaro raṭṭhapālaṁ kulaputtaṁ etadavocuṁ:
tatiyampi → tatiyam pi (pts) | etadavocuṁ → etad avocuṁ (pts)
แม้ครั้งที่ ๓ มารดาบิดาของรัฏฐปาลกุลบุตรก็ได้กล่าวว่า
“tvaṁ khosi, tāta raṭṭhapāla, amhākaṁ ekaputtako piyo manāpo sukhedhito sukhaparibhato.
sukhaparibhato → sukhaparihato (sya-all) | sukhedhito → sukhe ṭhito (pts) | khosi → kho (pts)
“พ่อรัฏฐปาละ เจ้าเป็นลูกคนเดียว เป็นที่รักเป็นที่ชอบใจของพ่อแม่ เจริญเติบโตมาด้วยความสุขสบาย ได้รับการเลี้ยงดูมาอย่างดี
Na tvaṁ, tāta raṭṭhapāla, kassaci dukkhassa jānāsi.
kassaci → kiñci (sya-all)
พ่อรัฏฐปาละ ลูกไม่รู้จักความทุกข์แม้แต่น้อย
Maraṇenapi te mayaṁ akāmakā vinā bhavissāma, kiṁ pana mayaṁ taṁ jīvantaṁ anujānissāma agārasmā anagāriyaṁ pabbajjāya.[จงลุกขึ้น เถิด พ่อรัฏฐปาละ ลูกจงบริโภค จงดื่ม จงให้เขาปรนนิบัติอยู่เถิด ลูกเมื่อกำลังบริโภค กำลังดื่ม กำลังให้เขาปรนนิบัติอยู่ จงยินดีบริโภคกามไปพลาง ทำบุญไปพลางเถิด พ่อแม่จะไม่อนุญาตให้ลูกออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต] ถึงลูกจะตาย พ่อแม่ก็ ไม่ปรารถนาจะจากลูก เหตุไฉน พ่อแม่จักอนุญาตให้ลูกซึ่งมีชีวิตอยู่ออกจากเรือน บวชเป็นบรรพชิตเล่า Uṭṭhehi, tāta raṭṭhapāla, bhuñja ca piva ca paricārehi ca;จงลุกขึ้น พ่อรัฏฐปาละ ลูกจงบริโภค จงดื่ม ฯลฯ bhuñjanto pivanto paricārento kāme paribhuñjanto puññāni karonto abhiramassu.
kāme → kāmāni (bj)
Na taṁ mayaṁ anujānāma agārasmā anagāriyaṁ pabbajjāya. Maraṇenapi te mayaṁ akāmakā vinā bhavissāma.
maraṇenapi → maraṇena pi (pts)
ถึงลูก จะตาย พ่อแม่ก็ไม่ปรารถนาจะจากลูก
Kiṁ pana mayaṁ taṁ jīvantaṁ anujānissāma agārasmā anagāriyaṁ pabbajjāyā”ti?เหตุไฉน พ่อแม่จักอนุญาตให้ลูกซึ่งมีชีวิตอยู่ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตเล่า”

Tatiyampi kho raṭṭhapālo kulaputto tuṇhī ahosi.
tatiyampi → tatiyam pi (pts)
แม้ครั้งที่ ๓ รัฏฐปาลกุลบุตรก็ได้นิ่งเฉย

Atha kho raṭṭhapālassa kulaputtassa sahāyakā yena raṭṭhapālo kulaputto tenupasaṅkamiṁsu; upasaṅkamitvā raṭṭhapālaṁ kulaputtaṁ etadavocuṁ:
kulaputtassa → kulaputtassa mātāpitaro yena raṭṭhapālassa kulaputtassa (bj, pts) | tenupasaṅkamiṁsu → tenupasaṅkamatha (bj, pts) | etadavocuṁ → evaṁ vadetha (bj, pts) | etha → ehi (bj: PTS) | pabbajjāyā’ti → atha kho raṭṭhapālassa kulaputtassa -pe- pabbajjāyāti. ayaṁ pāṭho machasaṁ, syāmapotthakesu na dissati (bj note) | paṭissutvā → ‘raṭṭhapālassa kulaputtassa mātāpitunnaṁ paṭissutvā’ iti machasaṁ, syāma potthakesu natthi (bj note) | tātā → Sk tāta (bis). (pts note) | Ehi → So Sk. (pts note)
ครั้งนั้น พวกเพื่อนของรัฏฐปาลกุลบุตรพากันเข้าไปหารัฏฐปาลกุลบุตร ถึงที่อยู่แล้วได้กล่าวว่า
“tvaṁ khosi, samma raṭṭhapāla, mātāpitūnaṁ ekaputtako piyo manāpo sukhedhito sukhaparibhato.
tvaṁ khosi → tvaṁ kho (bj, pts1ed) | mātāpitūnaṁ → mātāpitunnaṁ (bj, pts) | sukhaparibhato → sukhaparihato (sya-all) | sukhedhito → sukhe ṭhito (pts) | khosi → tvaṁ kho (cck: sī. pī.)
“รัฏฐปาละเพื่อนรัก เพื่อนเป็นลูกชายคนเดียว เป็นที่รักเป็นที่ชอบใจของพ่อแม่ เจริญเติบโตมาด้วยความสุขสบาย ได้รับการเลี้ยงดูมาอย่างดี
Na tvaṁ, samma raṭṭhapāla, kassaci dukkhassa jānāsi.
kassaci → kiñci (sya-all)
เพื่อนไม่รู้จักความ ทุกข์แม้แต่น้อยเลย
Maraṇenapi te mātāpitaro akāmakā vinā bhavissanti.[ลุกขึ้นเถิด รัฏฐปาละเพื่อนรัก เพื่อนจงบริโภค จงดื่ม จงให้เขา ปรนนิบัติอยู่เถิด เมื่อกำลังบริโภค กำลังดื่ม กำลังให้เขาปรนนิบัติอยู่ จงยินดีบริโภค กามไปพลาง ทำบุญไปพลางเถิด พ่อแม่จะไม่อนุญาตให้เพื่อนออกจากเรือนบวช เป็นบรรพชิต] ถึงเพื่อนจะตายพ่อแม่ก็ไม่ปรารถนาจะจากเพื่อน Kiṁ pana te taṁ jīvantaṁ anujānissanti agārasmā anagāriyaṁ pabbajjāya.
anujānissanti → anujānanti (bj, sya-all, km)
เหตุไฉน พ่อแม่ จักยอมอนุญาตให้เพื่อนผู้ยังมีชีวิตอยู่ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตเล่า
Uṭṭhehi, samma raṭṭhapāla, bhuñja ca piva ca paricārehi ca;ลุกขึ้นเถิด รัฏฐปาละเพื่อนรัก เพื่อนจงบริโภค จงดื่ม จงให้เขาปรนนิบัติอยู่เถิด bhuñjanto pivanto paricārento kāme paribhuñjanto puññāni karonto abhiramassu.
kāme → kāmāni (bj)
เมื่อกำลังบริโภค กำลังดื่ม กำลังให้เขาปรนนิบัติอยู่ จงยินดีบริโภคกามไปพลาง ทำบุญไปพลางเถิด
Na taṁ mātāpitaro anujānissanti agārasmā anagāriyaṁ pabbajjāya.
anujānissanti → anujānanti (bj, sya-all) | anujānissanti → anujānanti (cck: sī. syā. kaṁ. pī.)
พ่อแม่จะไม่อนุญาตให้เพื่อนออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตแน่
Maraṇenapi te mātāpitaro akāmakā vinā bhavissanti.
maraṇenapi → maraṇena pi (pts)
ถึงเพื่อนจะตาย พ่อแม่ก็ไม่ปรารถนาจะจากเพื่อน
Kiṁ pana te taṁ jīvantaṁ anujānissanti agārasmā anagāriyaṁ pabbajjāyā”ti?เหตุไฉน พ่อแม่จักอนุญาตให้เพื่อนซึ่งมีชีวิตอยู่ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตเล่า

Evaṁ vutte, raṭṭhapālo kulaputto tuṇhī ahosi.
vutte → Bm reads atha kho for evaṁ vutte. (pts note)
เมื่อสหายเหล่านั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว รัฏฐปาลกุลบุตรก็ได้นิ่งเฉย

Dutiyampi kho …
dutiyampi → dutiyam pi (pts)
แม้ครั้งที่ ๒ ฯลฯ
tatiyampi kho raṭṭhapālassa kulaputtassa sahāyakā raṭṭhapālaṁ kulaputtaṁ etadavocuṁ:
tatiyampi → pe-tatiyam pi (pts) | etadavocuṁ → etad avocuṁ (pts)
แม้ครั้งที่ ๓ พวกเพื่อนของรัฏฐปาลกุลบุตรได้กล่าวว่า
“tvaṁ khosi, samma raṭṭhapāla, mātāpitūnaṁ ekaputtako piyo manāpo sukhedhito sukhaparibhato, na tvaṁ, samma raṭṭhapāla, kassaci dukkhassa jānāsi, maraṇenapi te mātāpitaro akāmakā vinā bhavissanti.
mātāpitūnaṁ → mātāpitunnaṁ (bj) | khosi → kho (bjt, pts) | sukhedhito → sukhe ṭhito (pts)
“รัฏฐปาละเพื่อนรัก เพื่อนเป็นลูกชายคนเดียว เป็นที่รักเป็นที่ชอบใจของพ่อแม่ เจริญเติบโตมาด้วย ความสุขสบาย ได้รับการเลี้ยงดูมาอย่างดี เพื่อนไม่รู้จักความทุกข์แม้แต่น้อยเลย ลุกขึ้นเถิด รัฏฐปาละเพื่อนรัก เพื่อนจงบริโภค จงดื่ม จงให้เขาปรนนิบัติอยู่เถิด เมื่อกำลังบริโภค กำลังดื่ม กำลังให้เขาปรนนิบัติอยู่ จงยินดีบริโภคกามไปพลาง ทำบุญไปพลางเถิด พ่อแม่จะไม่อนุญาตให้เพื่อนออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต ถึงเพื่อนจะตาย พ่อแม่ก็ไม่ปรารถนาจะจากเพื่อน
Kiṁ pana te taṁ jīvantaṁ anujānissanti agārasmā anagāriyaṁ pabbajjāya?เหตุไฉน พ่อแม่เหล่านั้นจักอนุญาต ให้เพื่อนซึ่งมีชีวิตอยู่ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตเล่า Uṭṭhehi, samma raṭṭhapāla, bhuñja ca piva ca paricārehi ca, bhuñjanto pivanto paricārento kāme paribhuñjanto puññāni karonto abhiramassu.
kāme → kāmāni (bj)
ลุกขึ้นเถิด รัฏฐปาละ เพื่อนรัก เพื่อนจงบริโภค จงดื่ม ฯลฯ
Na taṁ mātāpitaro anujānissanti agārasmā anagāriyaṁ pabbajjāya, maraṇenapi te mātāpitaro akāmakā vinā bhavissanti.
anujānissanti → anujānanti (sya-all) | maraṇenapi → maraṇena pi (pts)
ถึงเพื่อนจะตาย พ่อแม่ก็ไม่ปรารถนาจะจาก เพื่อน
Kiṁ pana te taṁ jīvantaṁ anujānissanti agārasmā anagāriyaṁ pabbajjāyā”ti?เหตุไฉน พ่อแม่เหล่านั้นจักอนุญาตให้เพื่อนซึ่งมีชีวิตอยู่ออกจากเรือนบวช เป็นบรรพชิตเล่า” Tatiyampi kho raṭṭhapālo kulaputto tuṇhī ahosi.
tatiyampi → tatiyam pi (pts)
แม้ครั้งที่ ๓ รัฏฐปาลกุลบุตรก็นิ่งเฉย

Atha kho raṭṭhapālassa kulaputtassa sahāyakā yena raṭṭhapālassa kulaputtassa mātāpitaro tenupasaṅkamiṁsu; upasaṅkamitvā raṭṭhapālassa kulaputtassa mātāpitaro etadavocuṁ:
tassa → kā cassa (bj) | atha → atho (pts) | tenupasaṅkamiṁsu upasaṅkamitvā → ten upasaṁkamiṁsu upasaṁkamitvā (pts) | etadavocuṁ → etad avocuṁ (pts)
ลำดับนั้น พวกเพื่อนของรัฏฐปาลกุลบุตรพากันเข้าไปหามารดาบิดา ของรัฏฐปาลกุลบุตรถึงที่อยู่แล้วกล่าวว่า
“ammatātā, eso raṭṭhapālo kulaputto tattheva anantarahitāya bhūmiyā nipanno:
tattheva → tatthevassa (bj) | ammatātā → amma tāta (bj, sya-all) | ammatātā → ammatāta (th) | tattheva → tatth eva (pts)
“คุณพ่อคุณแม่ รัฏฐปาลกุลบุตรนี้ นอนบน พื้นที่ไม่มีเครื่องปูลาด ณ ที่นั้นเองด้วยตั้งใจว่า
‘idheva me maraṇaṁ bhavissati pabbajjā vā’ti.
idheva → idha vā (sya-all) | idheva → idh eva (pts) | vāti → vā ti (pts)
‘เราจักตาย หรือจักได้บวชก็ที่ตรงนี้ แหละ’
Sace tumhe raṭṭhapālaṁ kulaputtaṁ nānujānissatha agārasmā anagāriyaṁ pabbajjāya, tattheva maraṇaṁ āgamissati.
tattheva → tatthevassa (bj) | āgamissati → bhavissati (sya-all) | tatthevassa → tate tava maraṇaṁ (bj: machasaṁ, syā, PTS) | tattheva → tatthevassa (cck: sī.) | tattheva → tatth eva (pts)
ถ้าคุณพ่อคุณแม่ไม่ยอมให้รัฏฐปาลกุลบุตรออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต เขาจักตาย ณ ที่ตรงนั้นแน่
Sace pana tumhe raṭṭhapālaṁ kulaputtaṁ anujānissatha agārasmā anagāriyaṁ pabbajjāya, pabbajitampi naṁ dakkhissatha.
pana → pana te (sya-all, km, mr) | pabbajitampi → pabbajitaṁpi (th) | pabbajitampi → pabbajitaṁ pi (pts)
แต่ถ้าคุณพ่อคุณแม่อนุญาตให้รัฏฐปาลกุลบุตรออกจาก เรือนบวชเป็นบรรพชิต คุณพ่อคุณแม่ก็ได้เห็นเขาแม้บวชแล้ว
Sace raṭṭhapālo kulaputto nābhiramissati agārasmā anagāriyaṁ pabbajjāya, kā tassa aññā gati bhavissati? Idheva paccāgamissati.
tassa → cassa (bj) | tassa → kā cassa (cck: sī.) | idheva → idh eva (pts)
หากรัฏฐปาลกุลบุตร จักไม่ยินดีในการออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต เขาจะมีทางไปที่ไหนอื่นเล่า ก็จัก กลับมาที่บ้านนี้นั่นเอง
Anujānātha raṭṭhapālaṁ kulaputtaṁ agārasmā anagāriyaṁ pabbajjāyā”ti.ขอคุณพ่อคุณแม่จงอนุญาตให้รัฏฐปาลกุลบุตรออกจากเรือน บวชเป็นบรรพชิตเถิด”

“Anujānāma, tātā, raṭṭhapālaṁ kulaputtaṁ agārasmā anagāriyaṁ pabbajjāya.มารดาบิดากล่าวว่า “ลูกทั้งหลาย พ่อแม่อนุญาตให้รัฏฐปาลกุลบุตรออกจาก เรือนบวชเป็นบรรพชิตได้ Pabbajitena ca pana mātāpitaro uddassetabbā”ti.
pana → pana te (sya-all) | pana → pana te (cck: syā. kaṁ. ka.) | pana → Bm Si add te. (pts note) | uddassetabbā → Bm uddisetabbā. (pts note) | uddassetabbāti → uddassetabbā ti (pts)
แต่เขาบวชแล้วต้องมาเยี่ยมพ่อแม่บ้าง”

Atha kho raṭṭhapālassa kulaputtassa sahāyakā yena raṭṭhapālo kulaputto tenupasaṅkamiṁsu; upasaṅkamitvā raṭṭhapālaṁ kulaputtaṁ etadavocuṁ:
etadavocuṁ uṭṭhehi → etad avocuṁ tvaṁ kho (pts) | + → tvaṁ kho samma raṭṭhapāla mātāpitunnaṁ ekaputtako piyo manāpo sukhedhito sukhaparibhato na tvaṁ samma raṭṭhapāla kassaci dukkhassa jānāsi (bjt) | tenupasaṅkamiṁsu upasaṅkamitvā → ten upasaṁkamiṁsu upasaṁkamitvā (pts) | pe → spelled out in full (pts)
ต่อมา พวกเพื่อนพากันเข้าไปหารัฏฐปาลกุลบุตรถึงที่อยู่แล้วได้กล่าวว่า
“uṭṭhehi, samma raṭṭhapāla, anuññātosi mātāpitūhi agārasmā anagāriyaṁ pabbajjāya.
uṭṭhehi, samma raṭṭhapāla → | uṭṭhehi samma raṭṭhapāla → (sya-all) | raṭṭhapāla → ‘‘tvaṁ khosi samma raṭṭhapāla mātāpitūnaṁ ekaputtako piyo manāpo sukhedhito sukhaparihato, na tvaṁ samma raṭṭhapāla kassaci dukkhassa jānāsi, uṭṭhehi samma raṭṭhapāla bhuñja ca piva ca paricārehi ca, bhuñjanto pivanto paricārento kāme paribhuñjanto puññāni karonto abhiramassu, (cck: sī. pī. ka.) | abhiramassu → So Sk Bm; Si (cf. Vinaya III 14) omits from Tvaṁ kho to abhiramassu. (pts note) | + → bhuñja ca piva ca paricārehi ca bhuñjanto pivanto paricārento kāmāni paribhuñjanto puññāni karonto abhiramassu (bjt) | samma raṭṭhapāla anuññātosi → bhuñja ca piva ca paricārehi ca bhuñjanto pivanto paricārento kāme paribhuñjanto puññāni karonto abhiramassu anuññāto si (pts)
“เชิญ ลุกขึ้นเถิด รัฏฐปาละเพื่อนรัก คุณพ่อคุณแม่อนุญาตให้เพื่อนออกจากเรือนบวชเป็น บรรพชิตแล้ว
Pabbajitena ca pana te mātāpitaro uddassetabbā”ti.
uddassetabbāti → uddassetabbā ti (pts)
แต่เพื่อนบวชแล้วต้องมาเยี่ยมคุณพ่อคุณแม่ของเพื่อนบ้าง”

Atha kho raṭṭhapālo kulaputto uṭṭhahitvā balaṁ gāhetvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinno kho raṭṭhapālo kulaputto bhagavantaṁ etadavoca:
gāhetvā → gahetvā (pts) | tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts) | etadavoca → etad (pts)
ครั้งนั้น รัฏฐปาลกุลบุตรลุกขึ้นบำรุงร่างกายให้เกิดกำลังแล้ว เข้าไป เฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่สมควร ได้กราบทูล พระผู้มีพระภาคว่า
“anuññāto ahaṁ, bhante, mātāpitūhi agārasmā anagāriyaṁ pabbajjāya.
anuññāto → anuññātomhi (sya-all) | avoca:-Anuññāto → Si inserts 'smi. (pts note)
“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ มารดาบิดาอนุญาตให้ข้าพระองค์ออก จากเรือนบวชเป็นบรรพชิตแล้ว
Pabbājetu maṁ bhagavā”ti.
bhagavāti → bhagavā ti (pts)
ขอพระผู้มีพระภาคทรงให้ข้าพระองค์บวชเถิด”

Alattha kho raṭṭhapālo kulaputto bhagavato santike pabbajjaṁ, alattha upasampadaṁ.รัฏฐปาลกุลบุตรได้บรรพชาอุปสมบทแล้วในสำนักของพระผู้มีพระภาค Atha kho bhagavā acirūpasampanne āyasmante raṭṭhapāle aḍḍhamāsupasampanne thullakoṭṭhike yathābhirantaṁ viharitvā yena sāvatthi tena cārikaṁ pakkāmi.
aḍḍhamāsupasampanne thullakoṭṭhike → aḍḍhamāsūpasampanne thullakoṭṭhiketa (bj); aḍḍhamāsūpasampanne thullakoṭṭhite (sya-all) | aḍḍhamāsupasampanne → aḍḍhamāsūpasampanne (cck) | sāvatthi → sāvatthī (sya-all) | aḍḍhamāsupasampanne thullakoṭṭhike yathābhirantaṁ → addhamāsūpasampanne thullakoṭṭhite yathā bhirantaṁ (pts)
ครั้งนั้น เมื่อท่านรัฏฐปาละอุปสมบทแล้วไม่นาน พอได้กึ่งเดือน พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ในถุลลโกฏฐิตนิคมตามความยินดี เสด็จจาริกไปทางกรุงสาวัตถี
Anupubbena cārikaṁ caramāno yena sāvatthi tadavasari.
sāvatthi → sāvatthī (sya-all) | tadavasari → tad avasari (pts)
เสด็จเที่ยวจาริกไป ตามลำดับจนถึงกรุงสาวัตถี
Tatra sudaṁ bhagavā sāvatthiyaṁ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme.ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี

Atha kho āyasmā raṭṭhapālo eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto viharanto nacirasseva—yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṁ pabbajanti, tadanuttaraṁ—brahmacariyapariyosānaṁ diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsi.
nacirasseva → na cirasseva (bjt) | nacirasseva yassatthāya → na cirass eva yass aṭṭhāya (pts) | sammadeva → sammad-eva (pts) | tadanuttaraṁ → tad anuttaraṁ (pts) | diṭṭheva → diṭṭhe va (pts)
ครั้งนั้น ท่านพระรัฏฐปาละหลีกออก ไปอยู่รูปเดียว ไม่ประมาท มีความเพียร อุทิศกายและใจอยู่ ไม่นานนักก็ทำให้แจ้ง ประโยชน์ยอดเยี่ยมอันเป็นที่สุดแห่งพรหมจรรย์ ที่เหล่ากุลบุตรผู้ออกจากเรือนบวช เป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการ ด้วยปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงอยู่ในปัจจุบัน

“Khīṇā jāti, vusitaṁ brahmacariyaṁ, kataṁ karaṇīyaṁ, nāparaṁ itthattāyā”ti abbhaññāsi.รู้ชัดว่า “ชาติสิ้นแล้ว อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว ทำกิจที่ควรทำเสร็จแล้ว ไม่มีกิจอื่นเพื่อความ เป็นอย่างนี้อีกต่อไป ” Aññataro kho panāyasmā raṭṭhapālo arahataṁ ahosi.
panāyasmā → pan āyasmā (pts)
ท่านพระรัฏฐปาละได้เป็นพระอรหันต์องค์หนึ่งบรรดาพระอรหันต์ทั้งหลาย

Atha kho āyasmā raṭṭhapālo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinno kho āyasmā raṭṭhapālo bhagavantaṁ etadavoca:
tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)
ครั้งนั้น ท่านพระรัฏฐปาละเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาท แล้วนั่ง ณ ที่สมควร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า
“icchāmahaṁ, bhante, mātāpitaro uddassetuṁ, sace maṁ bhagavā anujānātī”ti.
uddassetuṁ → So Sk Si; Bm uddasituṁ. (pts note) | icchāmahaṁ → icchām ahaṁ (pts)
“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ ปรารถนาจะไปเยี่ยมมารดาบิดา ถ้าพระผู้มีพระภาคทรงอนุญาตข้าพระองค์”

Atha kho bhagavā āyasmato raṭṭhapālassa cetasā ceto paricca manasākāsi.
paricca → parivitakkaṁ (bj, pts1ed) | bhagavā → (sya-all) | ceto paricca → cetoparivitakkaṁ (pts) | parivitakkaṁ → paricca (bj: machasaṁ, syā) | paricca → cetoparivitakkaṁ (cck: sī. pī.) | cetoparivitakkaṁ → Bm si. paricca. (pts note)
พระผู้มีพระภาคทรงมนสิการกำหนดใจของท่านพระรัฏฐปาละด้วยพระหฤทัยแล้ว
Yathā bhagavā aññāsi:
Yathā → yadā (bj, pts1ed) | yathā → yadā (bj, pts) | Yathā → yadā (cck: sī. pī.)
ทรงทราบชัดว่า
“abhabbo kho raṭṭhapālo kulaputto sikkhaṁ paccakkhāya hīnāyāvattitun”ti, atha kho bhagavā āyasmantaṁ raṭṭhapālaṁ etadavoca:
hīnāyāvattitunti → hīnāy āvattitun ti (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)
“รัฏฐปาลกุลบุตรไม่สามารถที่จะบอกลาสิกขากลับมาเป็นคฤหัสถ์อีก” ลำดับนั้น พระองค์จึงตรัสว่า
“yassadāni tvaṁ, raṭṭhapāla, kālaṁ maññasī”ti.
yassadāni tvaṁ → yassidāni (sya-all) | yassadāni → yassa dāni (pts) | kālaṁ → kālam (pts)
“รัฏฐปาละ เธอจงกำหนดเวลาที่สมควร ณ บัดนี้เถิด”

Atha kho āyasmā raṭṭhapālo uṭṭhāyāsanā bhagavantaṁ abhivādetvā padakkhiṇaṁ katvā senāsanaṁ saṁsāmetvā pattacīvaramādāya yena thullakoṭṭhikaṁ tena cārikaṁ pakkāmi.
thullakoṭṭhikaṁ → thullakoṭṭhikataṁ (bj); thullakoṭṭhitaṁ (sya-all, pts) | pattacīvaramādāya → pattacīvaraṁ ādāya (bjt, pts) | uṭṭhāyāsanā → uṭṭhāy āsanā (pts)
ต่อจากนั้น ท่านพระรัฏฐปาละลุกจากอาสนะถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค กระทำ ประทักษิณแล้วเก็บงำเสนาสนะถือบาตรและจีวรจาริกไปทางถุลลโกฏฐิตนิคม
Anupubbena cārikaṁ caramāno yena thullakoṭṭhiko tadavasari.
thullakoṭṭhiko → thullakoṭṭhitaṁ (bj, sya-all) | thullakoṭṭhiko tadavasari → thullakoṭṭhitaṁ tad avasari (pts)
เที่ยวจาริก ไปตามลำดับจนถึงถุลลโกฏฐิตนิคมแล้ว
Tatra sudaṁ āyasmā raṭṭhapālo thullakoṭṭhike viharati rañño korabyassa migacīre.
thullakoṭṭhike → thullakoṭṭhite (bj, sya-all, pts) | korabyassa migacīre → koravyassa migācīre (bj, pts) | migacīre → migācīre (sya-all) | migācīre → So Sk Bu; Si migācire; Bm migacīre. (pts note)
ได้ยินว่า ท่านพระรัฏฐปาละพักอยู่ ณ พระราชอุทยานชื่อมิคจีระของพระเจ้าโกรัพยะในถุลลโกฏฐิตนิคมนั้น
Atha kho āyasmā raṭṭhapālo pubbaṇhasamayaṁ nivāsetvā pattacīvaramādāya thullakoṭṭhikaṁ piṇḍāya pāvisi.
pubbaṇhasamayaṁ → pubbanhasamayaṁ (bj) | pattacīvaramādāya thullakoṭṭhikaṁ → pattacīvaraṁ ādāya thullakoṭṭhitaṁ (bj, pts) | thullakoṭṭhikaṁ → thullakoṭṭhitaṁ (sya-all)
ครั้นเวลาเช้า ท่าน พระรัฏฐปาละครองอันตรวาสกถือบาตรและจีวรเข้าไปบิณฑบาตยังถุลลโกฏฐิตนิคม
Thullakoṭṭhike sapadānaṁ piṇḍāya caramāno yena sakapitu nivesanaṁ tenupasaṅkami.
thullakoṭṭhike → thullakoṭṭhite (bj, sya-all, pts) | sakapitu nivesanaṁ → sakapitunivesanaṁ (bjt) | tenupasaṅkami → ten upasaṁkami (pts)
ขณะเที่ยวบิณฑบาตในถุลลโกฏฐิตนิคมตามลำดับตรอก ได้เข้าไปจนถึงนิเวศน์ของ บิดาของตน

Tena kho pana samayena āyasmato raṭṭhapālassa pitā majjhimāya dvārasālāya ullikhāpeti.
ullikhāpeti → ullikkhāpeti (bj: syā) | ullikhāpeti → So Sk Bm; Si ullikkhāpeti; Bu ullekhāpeti. (pts note)
เวลานั้น บิดาของท่านพระรัฏฐปาละกำลังให้ช่างกัลบกสางผมอยู่ที่ซุ้มประตูกลาง
Addasā kho āyasmato raṭṭhapālassa pitā āyasmantaṁ raṭṭhapālaṁ dūratova āgacchantaṁ.
dūratova → dūrato va (pts)
ได้เห็นท่านพระรัฏฐปาละกำลังมาแต่ไกล
Disvāna etadavoca:
etadavoca → etad avoca (pts)
แล้วได้กล่าวว่า

“imehi muṇḍakehi samaṇakehi amhākaṁ ekaputtako piyo manāpo pabbājito”ti.
pabbājitoti → pabbājito ti (pts)
“พวกสมณะโล้นเหล่านี้ บวชลูกชายคนเดียวผู้เป็นที่รักเป็นที่ชอบใจของเรา”
Atha kho āyasmā raṭṭhapālo sakapitu nivesane neva dānaṁ alattha na paccakkhānaṁ;
sakapitu nivesane → sakapitunivesane (bjt) | neva → n eva (pts)
ครั้งนั้น ท่านพระรัฏฐปาละไม่ได้รับทาน ไม่ได้รับคำตอบที่บ้านบิดาของท่านเอง
aññadatthu akkosameva alattha.
aññadatthu → aññadatthuṁ (sya-all) | akkosameva → akkosam eva (pts)
ที่แท้ได้แต่คำด่าเท่านั้น

Tena kho pana samayena āyasmato raṭṭhapālassa ñātidāsī ābhidosikaṁ kummāsaṁ chaḍḍetukāmā hoti.
ābhidosikaṁ → So all MSS &. Bu, though Sk & Bu sts. make initial vowel short. (pts note) | kummāsaṁ → So Si Bu; Sk Bm pūtikummāsaṁ, Bm with single -m- as on p. 52. Si notes that the Sinh. reading is pūtikummāsaṁ. (pts note)
สมัยนั้น ทาสหญิงของญาติของท่านพระรัฏฐปาละกำลัง จะทิ้งขนมกุมมาสค้างคืน
Atha kho āyasmā raṭṭhapālo taṁ ñātidāsiṁ etadavoca:
etadavoca → etad avoca (pts)
ท่านพระรัฏฐปาละได้กล่าวกับทาสหญิงของญาตินั้นว่า
“sacetaṁ, bhagini, chaḍḍanīyadhammaṁ, idha me patte ākirā”ti.
ākirāti → ākīrāti (sya-all) | chaḍḍanīyadhammaṁ → āhidosikaṁ kummāsaṁ chaḍḍetukāmāsi (bj: sīmu8) | chaḍḍanīyadhammaṁ → So Si Bu; Bm chaṭtanīyadhammaṁ; Sk ābh. pūtikummāsaṁ chaḍḍetukāmā si. (pts note) | me → So Sk Si Bu; Bm idheva patte. (pts note) | sacetaṁ → sace taṁ (bjt, th, pts)
“น้องหญิง ถ้าจะทิ้งสิ่งนั้น ก็จงใส่ในบาตรของอาตมานี้เถิด”
Atha kho āyasmato raṭṭhapālassa ñātidāsī taṁ ābhidosikaṁ kummāsaṁ āyasmato raṭṭhapālassa patte ākirantī hatthānañca pādānañca sarassa ca nimittaṁ aggahesi.
ākirantī → ākīrantī (sya-all) | kummāsaṁ → So Si; Sk Bm pūtik. (pts note) | hatthānañca pādānañca → hatthānañ ca pādānañ ca (pts)
ขณะที่ทาสหญิงของญาติของท่านกำลังเกลี่ยขนมกุมมาสค้างคืนนั้นลงในบาตร ก็จำเค้ามือ เท้า และน้ำเสียงของท่านพระรัฏฐปาละได้

Atha kho āyasmato raṭṭhapālassa ñātidāsī yenāyasmato raṭṭhapālassa mātā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmato raṭṭhapālassa mātaraṁ etadavoca:
yenāyasmato → yen āyasmato (pts) | tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)
ครั้งนั้น ทาสหญิงของญาติของท่านพระรัฏฐปาละได้เข้าไปหามารดา ของท่านพระรัฏฐปาละถึงที่อยู่แล้วได้กล่าวว่า
“yaggheyye, jāneyyāsi:
yaggheyye → yagegheyya (bj); yagghayye (sya-all) | yagegheyya → yaggheyya (bj: syā) | yye → So Bm & (apparently) Bu; Sk Si yaggh'; ayye. (pts note) | yaggheyye → yagghe yye (pts)
“คุณนายเจ้าขา โปรดทราบเถิดว่า
‘ayyaputto raṭṭhapālo anuppatto’”ti.
ayyaputto → Bm adds kira. (pts note) | anuppattoti → anuppatto ti (pts)
‘พระรัฏฐปาละบุตรของคุณนายกลับมาแล้ว”

“Sace, je, saccaṁ bhaṇasi, adāsiṁ taṁ karomī”ti.
adāsiṁ taṁ karomī”ti → adāsī bhavasīti (bj, pts1ed); adāsī bhavissasi (mr) | bhaṇasi adāsiṁ taṁ karomīti → vadasi adāsī bhavasīti (bj, pts) | bhavasī’ti → bhaṇasi adāsiṁ taṁ karomīti (bj: sīmu8, machasaṁ, syā) | karomī’’ti → saccaṁ vadasi, adāsī bhavasīti (cck: sī. pī.); saccaṁ vadasi, adāsī bhavissasi (cck: ka.) | adāsiṁ → vadasi adāsī bhavasi (sya-all: sī.) | bhavasīti → So Sk Bm; Si bhaṇasi, adāsiṁ taṁ karomīti, with note that the Sīnh. reading is vadasi, adasī bhavasi. Commenting on sace je saccaṁ, Bu says: Tasmā 'haṁ, bho dāsi, sace saccaṁ bhaṇāsīti, evaṁ etth'; attho daṭṭhabbo. (pts note)
มารดาของท่านพระรัฏฐปาละกล่าวว่า “หนูเอ๋ย ถ้าเธอพูดจริง ฉันจะปลดปล่อย เธอให้เป็นไท”

Atha kho āyasmato raṭṭhapālassa mātā yenāyasmato raṭṭhapālassa pitā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmato raṭṭhapālassa pitaraṁ etadavoca:
yenāyasmato → yen āyasmato (pts) | tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)
มารดาของท่านพระรัฏฐปาละ เข้าไปหาบิดาของท่านพระรัฏฐปาละ ถึงที่อยู่แล้วได้กล่าวว่า
“yagghe, gahapati, jāneyyāsi:“เดชะบุญ ท่านคหบดี ท่านรู้ไหม ‘raṭṭhapālo kira kulaputto anuppatto’”ti?
anuppattoti → anuppatto ti (pts)
ได้ยินว่า รัฏฐปาลกุลบุตร กลับมาแล้ว”

Tena kho pana samayena āyasmā raṭṭhapālo taṁ ābhidosikaṁ kummāsaṁ aññataraṁ kuṭṭamūlaṁ nissāya paribhuñjati.
kuṭṭamūlaṁ → kuḍḍaṁ (bj, sya-all, km, pts1ed) | kuṭṭamūlaṁ → kuḍḍaṁ (pts) | kuḍḍaṁ → kuṭṭamulaṁ (bj: machasaṁ) | kuṭṭamūlaṁ → kuḍḍaṁ (cck: sī. syā. kaṁ. pī.) | kummāsaṁ → pūtikummāsaṁ (sya-all: sī.) | kuḍḍaṁ → So Sk Si Bu; Bm kuṭṭamūlaṁ. (pts note)
เวลานั้น ท่านพระรัฏฐปาละนั่งพิงฝาเรือนแห่งหนึ่งฉันขนมกุมมาสค้างคืน
Atha kho āyasmato raṭṭhapālassa pitā yenāyasmā raṭṭhapālo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṁ raṭṭhapālaṁ etadavoca:
yenāyasmā → yen āyasmā (pts) | tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)
โยมบิดาเข้าไปหาท่านพระรัฏฐปาละถึงที่อยู่แล้วได้ถามว่า
“atthi nāma, tāta raṭṭhapāla, ābhidosikaṁ kummāsaṁ paribhuñjissasi?“อะไรกัน พ่อรัฏฐปาละ ลูกฉันขนมกุมมาสค้างคืนหรือ Nanu, tāta raṭṭhapāla, sakaṁ gehaṁ gantabban”ti?
gantabbanti → gantabban ti (pts)
ลูกควรไปเรือนของตน มิใช่หรือ”

“Kuto no, gahapati, amhākaṁ gehaṁ agārasmā anagāriyaṁ pabbajitānaṁ?ท่านพระรัฏฐปาละตอบว่า “คหบดี อาตมภาพผู้ออกจากเรือนบวชเป็น บรรพชิตจะมีเรือนแต่ที่ไหน Anagārā mayaṁ, gahapati.
anagārā → anāgārā (pts) | Anāgārā → Bm anagārā. (pts note)
อาตมภาพไม่มีเรือน
Agamamha kho te, gahapati, gehaṁ, tattha neva dānaṁ alatthamha na paccakkhānaṁ;
agamamha → agamamhā (bj, sya-all, pts) | alatthamha → alatthamhā (sya-all) | neva → n eva (pts)
อาตมภาพได้ไปเรือนของโยม มาแล้ว ในเรือนนั้น อาตมภาพไม่ได้รับทาน ไม่ได้รับคำตอบเลย
aññadatthu akkosameva alatthamhā”ti.
aññadatthu → aññadatthuṁ (sya-all) | aññadatthu → aññadatthuṁ (bj: syā) | akkosameva → akkosaṁ eva (pts)
ได้แต่คำด่า อย่างเดียว”

“Ehi, tāta raṭṭhapāla, gharaṁ gamissāmā”ti.บิดากล่าวว่า “มาเถิด ลูกรัฏฐปาละ พวกเราจะไปเรือนด้วยกัน”

“Alaṁ, gahapati, kataṁ me ajja bhattakiccaṁ”.
bhattakiccaṁ → bhattakiccanti (bj) | bhattakiccaṁ tena hi → bhattakiccanti tenahi (sya-all) | ajja bhattakiccaṁ → ajjha bhattakiccan ti (pts) | kataṁ → katam (pts)
ท่านพระรัฏฐปาละกล่าวว่า “อย่าเลย คหบดี วันนี้อาตมภาพฉันอิ่มแล้ว”

“Tena hi, tāta raṭṭhapāla, adhivāsehi svātanāya bhattan”ti.
tena hi → tenahi (th) | bhattanti → bhattan ti (pts)
บิดากล่าวว่า “พ่อรัฏฐปาละ ถ้าเช่นนั้น ขอท่านจงรับนิมนต์ฉันภัตตาหารในวัน พรุ่งนี้เถิด”
Adhivāsesi kho āyasmā raṭṭhapālo tuṇhībhāvena.ท่านพระรัฏฐปาละรับนิมนต์โดยดุษณีภาพแล้ว

Atha kho āyasmato raṭṭhapālassa pitā āyasmato raṭṭhapālassa adhivāsanaṁ viditvā yena sakaṁ nivesanaṁ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā mahantaṁ hiraññasuvaṇṇassa puñjaṁ kārāpetvā kilañjehi paṭicchādetvā āyasmato raṭṭhapālassa purāṇadutiyikā āmantesi:
paṭicchādetvā → paṭicchādāpetvā (bj, pts) | upasaṅkamitvā → upasaṅkamitvā haritena gomayena paṭhaviyā upalimpetvā (sya-all) | purāṇadutiyikā → purāṇadutiyike (sya-all); purāṇadūtiyike (pts) | upasaṅkamitvā → haritena gomayena paṭhaviyā upalimpetvā mahantaṁ hiraññasuvannassa puñjaṁ kārāpetvā, dve puñje kārāpetvā ekaṁ hiraññassa ekaṁ suvaṇṇassa, mahantā puñjā ahesuṁ orato ṭhito puriso pārato ṭhitaṁ purisaṁ na passati, tathā pārato ṭhito puriso orato ṭhitaṁ. te puñje kipañjehi paṭicchādāpetvā majjhe āsanaṁ paññāpetvā tirokaraṇīyaṁ parikkhipitvā āyasmato raṭṭhapālassa purāṇadutiyike āmantesi (bj: syāmapotthake dissate.) | purāṇadutiyikā → purāṇadutiyike (bj: syā, PTS) | upalimpetvā → ito paraṁ sī. ba. potthake mahantaṁ hiraññasuvaṇṇassa puñjaṁ kārāpetvā te puñje kilañjehi paṭicchādetvā āyasmato raṭṭhapālassa purāṇadutiyike āmantesīti vacanaṁ dissati (sya-all note) | upasaṁkamitvā → Si inserts (? from Bu): haritena gomayena paṭhaviyā upalimpetvā. (pts note) | kārāpetvā → Si inserts dve puñje kārāpetvā ekaṁ hiraññassa ekaṁ suvaṇṇassa mahantā puñjā ahesuṁ. Orato ṭhito puriso pārato ṭhitaṁ purisaṁ na passati, tathā pārato ṭhito orato ṭhitaṁ; te puñje kilañ (je) hi paṭicchādāpetvā majjhe āsanaṁ paññāpetvā tīrokaranīyaṁ parikkhipitvā āyasmato Raṭṭhapālassa purāṇaḍutiyike āmantesi. Si adds note: Ito paraṁ Sī. B. (i. e. Sinh. & Burm.) potthake -- Mahantaṁ hiraññasuvaṇṇassa puñjaṁ kārāpetvā te puñje kilañjehi paṭicchādetvā āyasmato Raṭṭhapalassa puraṇadutiyike āmantesīti vacanaṁ dissati. (pts note) | purāṇadūtiyike → Bu & Sk (infra); Si Bm purāṇdutiyike. (pts note) | hiraññasuvaṇṇassa → hirañña suvaṇṇassa (th) | pe → spelled out in full (th) | tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts)
ลำดับนั้น บิดาของท่านพระ รัฏฐปาละทราบอาการที่ท่านพระรัฏฐปาละรับนิมนต์แล้ว จึงเข้าไปยังนิเวศน์ของตน แล้วให้ขนเงินและทองมากองเป็นกองใหญ่ ให้เอาเสื่อลำแพนปิดไว้ แล้วเรียก ภรรยาเก่าของท่านพระรัฏฐปาละมากล่าวว่า
“etha tumhe, vadhuyo, yena alaṅkārena alaṅkatā pubbe raṭṭhapālassa kulaputtassa piyā hotha manāpā tena alaṅkārena alaṅkarothā”ti.
vadhuyo → vadhuke (sya-all, pts) | pubbe → pubbe puttassa (sya-all) | kulaputtassa → (sya-all) | vadhuyo → vadhuke (bj: syā, PTS)
“มาเถิดแม่สาว ๆ ทั้งหลาย พวกเธอ เคยแต่งตัวด้วยเครื่องประดับสำรับใดแล้ว จึงเป็นที่รักเป็นที่ชอบใจของรัฏฐปาลกุลบุตร เมื่อครั้งก่อน จงแต่งตัวด้วยเครื่องประดับสำรับนั้นเถิด”

Atha kho āyasmato raṭṭhapālassa pitā tassā rattiyā accayena sake nivesane paṇītaṁ khādanīyaṁ bhojanīyaṁ paṭiyādāpetvā āyasmato raṭṭhapālassa kālaṁ ārocesi:ครั้งนั้น เมื่อล่วงราตรีนั้นไป บิดาของท่านพระรัฏฐปาละได้สั่งให้ ตกแต่งของเคี้ยวของฉันอย่างประณีตไว้ในนิเวศน์ของตน แล้วใช้คนไปบอกเวลา แก่ท่านพระรัฏฐปาละว่า “kālo, tāta raṭṭhapāla, niṭṭhitaṁ bhattan”ti.
bhattanti → bhattan ti (pts)
“พ่อรัฏฐปาละได้เวลาแล้ว ภัตตาหารสำเร็จแล้ว”

Atha kho āyasmā raṭṭhapālo pubbaṇhasamayaṁ nivāsetvā pattacīvaramādāya yena sakapitu nivesanaṁ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Atha kho āyasmato raṭṭhapālassa pitā taṁ hiraññasuvaṇṇassa puñjaṁ vivarāpetvā āyasmantaṁ raṭṭhapālaṁ etadavoca:
sakapitu → Sk Si sakaṁ pitu. (pts note) | sakapitu nivesanaṁ → sakapitunivesanaṁ (bjt) | pattacīvaramādāya → pattacīvaraṁ ādāya (pts) | tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)
ครั้นเวลาเช้า ท่านพระรัฏฐปาละครองอันตรวาสก ถือบาตรและจีวรเข้าไปยัง นิเวศน์ของบิดาท่านเองแล้วนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้แล้ว บิดาของท่านพระรัฏฐปาละ สั่งให้เปิดกองเงินกองทองนั้น แล้วได้กล่าวกับท่านพระรัฏฐปาละว่า
“idaṁ te, tāta raṭṭhapāla, mātu mattikaṁ dhanaṁ, aññaṁ pettikaṁ, aññaṁ pitāmahaṁ.
mātu → (bj, sya-all, pts) | pitāmahaṁ → petāmahaṁ (sya-all) | mattikaṁ → So Sk Si Bu; Bm mātumattikaṁ. (pts note) | pettikaṁ → Bm pittikaṁ. (pts note) | pitāmahaṁ → So Sk Bm Bu; Si petāmahaṁ, which Bu cites as a var. lect. (pts note) | idaṁ → idan (pts)
“พ่อรัฏฐปาละ ทรัพย์กองนี้เป็นส่วนของแม่ กองโน้นเป็นส่วนของพ่อ ส่วนอีก กองหนึ่งเป็นของปู่
Sakkā, tāta raṭṭhapāla, bhoge ca bhuñjituṁ puññāni ca kātuṁ.
tāta → tātā (pts)
ทั้งหมดนี้เป็นของลูกผู้เดียว ลูกสามารถที่จะใช้สอยสมบัติไป และทำบุญไปก็ได้
Ehi tvaṁ, tāta raṭṭhapāla, hīnāyāvattitvā bhoge ca bhuñjassu puññāni ca karohī”ti.
Ehi tvaṁ, tāta raṭṭhapāla → raṭṭhapāla sikkhaṁ paccakkhāya (sabbattha) | raṭṭhapāla → raṭṭhapāla sikkhaṁ paccakkhāya (bj, sya-all) | hīnāyāvattitvā → sikkhaṁ paccakkhāya hīnāy āvattitvā (pts) | ca → (pts) | raṭṭhapāla → raṭṭhapāla sikkhaṁ paccakkhāya (cck: sabbattha)
มาเถิด พ่อรัฏฐปาละ ลูกจงลาสิกขาออกมาเป็นคฤหัสถ์ใช้สอย สมบัติ และทำบุญไปเถิด”

“Sace me tvaṁ, gahapati, vacanaṁ kareyyāsi, imaṁ hiraññasuvaṇṇassa puñjaṁ sakaṭe āropetvā nibbāhāpetvā majjhegaṅgāya nadiyā sote opilāpeyyāsi.
sakaṭe → sakaṭesu (bj, sya-all, pts) | opilāpeyyāsi → osīdāpeyyāsi (bj, sya-all) | osīdāpeyyāsi → opilāpeyyāsi (bj: sīmu8) | osīdāpeyyāsi → opilāpeyyāsi (sya-all: sī.) | kho → Bm Si omit kho. (pts note) | sakaṭesu → So Sk Si; Bm sakaṭe. (pts note) | opilāpeyyāsi → Si osīdāpeyyāsi, with note that the Sinh. reading is opilāpeyyāsi. (pts note) | majjhegaṅgāya → majjhe gaṅgāya (th, pts)
ท่านพระรัฏฐปาละตอบว่า “คหบดี ถ้าท่านพึงทำตามคำของอาตมภาพได้ ท่านพึงให้คนขนกองเงินกองทองนี้ ใส่เกวียนแล้วให้เขาเข็นไปทิ้งไว้ที่กลางกระแส แม่น้ำคงคาเถิด
Taṁ kissa hetu?
hetu → Bm (alone) inserts Ye. (pts note)
ข้อนั้นเพราะเหตุไร
Ye uppajjissanti hi te, gahapati, tatonidānaṁ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā”ti.
ye → (bj, sya-all, pts) | tatonidānaṁ → tato nidānaṁ (bjt) | sokaparidevadukkhadomanassupāyāsāti → sokaparideva dukkha domanassu pāyāsāti (th) | sokaparidevadukkhadomanassupāyāsāti → sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā ti (pts)
เพราะโสกะ(ความเศร้าโศก) ปริเทวะ(ความ คร่ำครวญ) ทุกข์(ความทุกข์กาย) โทมนัส(ความทุกข์ใจ) และอุปายาส(ความ คับแค้นใจ) มีทรัพย์นั้นเป็นเหตุ จักเกิดขึ้นแก่ท่าน”

Atha kho āyasmato raṭṭhapālassa purāṇadutiyikā paccekaṁ pādesu gahetvā āyasmantaṁ raṭṭhapālaṁ etadavocuṁ:
purāṇadutiyikā → purāṇadutiyikāyo (bj) | purāṇadutiyikā paccekaṁ pādesu → purāṇadūtiyikā paccekapādesu (pts) | pādesu → purāṇadutiyikā paccekapādesu (bj: PTS) | paccekapādesu → So Bu; Sk Bm Si paccekaṁ pādesu. (pts note) | etadavocuṁ → etad avocuṁ (pts)
ลำดับนั้น พวกภรรยาเก่าของท่านพระรัฏฐปาละจับที่เท้าคนละข้างแล้วได้ถาม ท่านพระรัฏฐปาละว่า
“kīdisā nāma tā, ayyaputta, accharāyo yāsaṁ tvaṁ hetu brahmacariyaṁ carasī”ti?
ayyaputta → ayyaputtaka (bj, pts) | tā → tāta (sya-all) | tā → tāta (bj: syā) | tā → So Bm Bu; Sk Si tāta; Sk Bm Si ayyaputta; Bu (alone) ayyaputtaka. (pts note)
“หลวงพี่ นางอัปสรพวกไหนเล่าเป็นต้นเหตุให้หลวงพี่ประพฤติ พรหมจรรย์”

“Na kho mayaṁ, bhaginī, accharānaṁ hetu brahmacariyaṁ carāmā”ti.
bhaginī → bhagini (sya-all, pts)
พระรัฏฐปาละตอบว่า “น้องหญิง เราไม่ได้ประพฤติพรหมจรรย์ เพราะเหตุแห่ง นางอัปสรทั้งหลาย”

“Bhaginivādena no ayyaputto raṭṭhapālo samudācaratī”ti tā tattheva mucchitā papatiṁsu.
tā → (bj, sya-all) | tā tattheva → tatth eva (pts) | samudācaratīti → Bm (alone) inserts tā. (pts note) | bhaginivādena → bhagini vādena (pts)
ภรรยาเหล่านั้นเสียใจว่า “รัฏฐปาละผู้ลูกเจ้าเรียกพวกเราว่า ‘น้องหญิง” จึงล้ม สลบอยู่ ณ ที่นั้น

Atha kho āyasmā raṭṭhapālo pitaraṁ etadavoca:
etadavoca → etad (pts)
ครั้งนั้น ท่านพระรัฏฐปาละได้กล่าวกับบิดาว่า
“sace, gahapati, bhojanaṁ dātabbaṁ, detha;
+ → avoca (pts)
“คหบดี ถ้าท่าน จะถวายอาหารก็จงถวายเถิด
mā no viheṭhethā”ti.
viheṭhethāti → So Sk Si Bu; Bm vihedethāti. (pts note)
อย่าให้อาตมภาพลำบากเลย”

“Bhuñja, tāta raṭṭhapāla, niṭṭhitaṁ bhattan”ti.
bhattanti → bhattan ti (pts)
บิดากล่าวว่า “ฉันเถิด พ่อรัฏฐปาละ ภัตตาหารสำเร็จแล้ว”
Atha kho āyasmato raṭṭhapālassa pitā āyasmantaṁ raṭṭhapālaṁ paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappesi sampavāresi.ต่อจากนั้น บิดาของท่านพระรัฏฐปาละได้อังคาสท่านพระรัฏฐปาละด้วยของเคี้ยว ของฉันอันประณีต ถวายให้ฉันจนอิ่มหนำด้วยมือของตน

Atha kho āyasmā raṭṭhapālo bhuttāvī onītapattapāṇī ṭhitakova imā gāthā abhāsi:
onītapattapāṇī → Cf. p. 50 supra. Sk Si here onītap.; Bm onitap. (pts note) | gāthā → Cf. Theragāthā, p. 75. (pts note) | ṭhitakova → ṭhitako va (pts)
ครั้งนั้น ท่านพระรัฏฐปาละฉันเสร็จละมือจากบาตรแล้วได้ยืนกล่าว คาถาเหล่านี้ว่า

“Passa cittīkataṁ bimbaṁ, arukāyaṁ samussitaṁ;
cittīkataṁ → cittakataṁ (bj, sya-all, pts)
“โยมจงดูอัตภาพอันวิจิตร มีกายเป็นแผล ที่คุมกันอยู่
Āturaṁ bahusaṅkappaṁ, yassa natthi dhuvaṁ ṭhiti.
bahusaṅkappaṁ → bahusaṁkappaṁ (pts) ṭhiti → Cf. Dhp. 147. (pts note) | natthi → na tthi (pts)
กระสับกระส่าย เป็นที่ดำริของชนเป็นอันมาก ไม่มีความยั่งยืนมั่นคง

Passa cittīkataṁ rūpaṁ, maṇinā kuṇḍalena ca;
cittīkataṁ → cittakataṁ (bj, sya-all, pts)
โยมจงดูรูปอันวิจิตร ด้วยแก้วมณีและกุณฑล
Aṭṭhi tacena onaddhaṁ, saha vatthebhi sobhati.
aṭṭhi tacena → aṭṭhitañcena (pts) | aṭṭhittacena → aṭṭhitacena (bj: machasaṁ, syā); aṭṭhitañcena (bj: PTS) | aṭṭhitañcena → So Bu; sk aṭṭhittañcena; Bm aṭṭhiṁ tacena; Si aṭṭhitacena. (pts note) vatthebhi → vatthehi (pts)
มีกระดูกอันหนังหุ้มห่อไว้ งามด้วยผ้า

Alattakakatā pādā, mukhaṁ cuṇṇakamakkhitaṁ;
cuṇṇakamakkhitaṁ → Bu alattakatā & cuṇṇamakkhitaṁ. (pts note)
เท้าที่ย้อมด้วยครั่งสีสด หน้าที่ไล้ทาด้วยจุรณ
Alaṁ bālassa mohāya, no ca pāragavesino.พอจะหลอกคนโง่ให้หลงใหลได้ แต่จะหลอกคนผู้แสวงหาฝั่ง(คือนิพพาน)ไม่ได้

Aṭṭhāpadakatā kesā, nettā añjanamakkhitā;
aṭṭhāpadakatā → aṭṭhapādakatā (bj) | Aṭṭhapādakatā → So Sk Si Bu; Bm (alone) aṭṭhāpadakatā (as Theragāthā page 75); Childers aṭṭhapadakatā (Dict. p. 610). (pts note)
ผมที่ตบแต่งเป็นลอนดังตาหมากรุก ตาที่เยิ้มด้วยยาหยอด
Alaṁ bālassa mohāya, no ca pāragavesino.พอจะหลอกคนโง่ได้ แต่จะหลอกคนที่แสวงหาฝั่งไม่ได้

Añjanīva navā cittā, pūtikāyo alaṅkato;
Añjanīva navā → añjanīvaṇṇavā (mr) | navā → añjanīvaṇṇavā (cck: ka.) | añjanīva → añjanī va (pts)
กายที่มีสภาพเปื่อยเน่าเป็นธรรมดา ซึ่งตกแต่งแล้ว เหมือนกล่องยาหยอดตาใหม่ อันงดงาม
Alaṁ bālassa mohāya, no ca pāragavesino.พอจะหลอกคนโง่ได้ แต่จะหลอกคนผู้แสวงหาฝั่งไม่ได้

Odahi migavo pāsaṁ, nāsadā vākaraṁ migo;
odahi → odahī (pts) | Odahī → So Si Bu; Bm odahi; Sk ohuhī. (pts note) | pāsaṁ → pāsam (pts) nāsadā → So Bm Si Bu; Sk nāsādā. (pts note)
ท่านเป็นดั่งพรานเนื้อวางบ่วงไว้ แต่เนื้อไม่ติดบ่วง
Bhutvā nivāpaṁ gacchāma, kandante migabandhake”ti.
gacchāma → gacchāmi (si, sya-all, mr) | gacchāma → gacchāmi (bj: sīmu8, machasaṁ) | gacchāma → gacchāmi (cck: syā. ka.) | gacchāma → Si gacchāmi. (pts note) ti → Theragāthā (p. 75) gives an additional couplet. (pts note) | migabandhaketi → migabandhake ti (pts)
เมื่อพรานเนื้อกำลังคร่ำครวญอยู่ เรากินเหยื่อแล้วก็หลีกไป ”

Atha kho āyasmā raṭṭhapālo ṭhitakova imā gāthā bhāsitvā yena rañño korabyassa migacīraṁ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā aññatarasmiṁ rukkhamūle divāvihāraṁ nisīdi.
migacīraṁ → migācīraṁ (bj, sya-all) | korabyassa migacīraṁ tenupasaṅkami → koravyassa migācīraṁ ten upasaṁkami (pts) | ṭhitakova → ṭhitako va (pts) | korabyassa migacīraṁ tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → koravyassa migācīraṁ ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts)
ลำดับนั้น ท่านพระรัฏฐปาละยืนกล่าวคาถาเหล่านี้แล้วจึงเข้าไปยังพระราชอุทยานมิคจีระของพระเจ้าโกรัพยะ แล้วนั่งพักกลางวันอยู่ที่โคนไม้แห่งหนึ่ง

Atha kho rājā korabyo migavaṁ āmantesi:
korabyo → koravyo (pts)
ครั้งนั้น พระเจ้าโกรัพยะรับสั่งเรียกนายมิควะมาตรัสว่า
“sodhehi, samma migava, migacīraṁ uyyānabhūmiṁ;
migacīraṁ → migācīraṁ (bj, sya-all, pts) | samma → (sya-all)
“มิควะ เพื่อนรัก ท่านจงทำความสะอาดพื้นที่อุทยานมิคจีระ
gacchāma subhūmiṁ dassanāyā”ti.เราจะไปชมพื้นที่อุทยานที่ สะอาด”

“Evaṁ, devā”ti kho migavo rañño korabyassa paṭissutvā migacīraṁ sodhento addasa āyasmantaṁ raṭṭhapālaṁ aññatarasmiṁ rukkhamūle divāvihāraṁ nisinnaṁ.
migacīraṁ → migācīraṁ (bj, sya-all) | korabyassa paṭissutvā migacīraṁ → koravyassa paṭisutvā migācīraṁ (pts) | paṭisutvā → So Bm Sk Si; paṭissutvā. (pts note)
นายมิควะทูลรับสนองพระราชดำรัสแล้ว เมื่อกำลังทำความสะอาดพื้นที่พระ ราชอุทยานมิคจีระอยู่ ได้เห็นท่านพระรัฏฐปาละนั่งพักกลางวันอยู่ที่โคนไม้แห่งหนึ่ง
Disvāna yena rājā korabyo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā rājānaṁ korabyaṁ etadavoca:จึงเข้าไปเฝ้าพระเจ้าโกรัพยะถึงที่ประทับ แล้วได้กราบทูลว่า “suddhaṁ kho te, deva, migacīraṁ.
te → (bj, pts) | migacīraṁ → migācīraṁ (bj, sya-all, pts) | kho → Bm Si add te. (pts note)
“ขอเดชะ พระราชอุทยานมิคจีระของพระองค์สะอาดแล้ว
Atthi cettha raṭṭhapālo nāma kulaputto imasmiṁyeva thullakoṭṭhike aggakulassa putto yassa tvaṁ abhiṇhaṁ kittayamāno ahosi, so aññatarasmiṁ rukkhamūle divāvihāraṁ nisinno”ti.
cettha → ca tattha (bj) | thullakoṭṭhike aggakulassa → thullakoṭṭhite aggakulikassa (bj, sya-all) | imasmiṁyeva thullakoṭṭhike aggakulassa → imasmiṁ yeva thullakoṭṭhite aggakulikassa (pts) | cettha → ettha (pts) | nisinnoti → nisinno ti (pts)
และในพระราชอุทยานนั้น มีกุลบุตรชื่อรัฏฐปาละผู้เป็นบุตรแห่งตระกูลชั้นสูงในถุลลโกฏฐิตนิคมนี้ ที่พระองค์ทรงสรรเสริญอยู่เสมอ ๆ เธอนั่งพักกลางวันอยู่ที่โคนไม้แห่งหนึ่ง”

“Tena hi, samma migava, alaṁ dānajja uyyānabhūmiyā.
tena hi → tenahi (th) | alaṁ dānajja → alandānajja (th) | dānajja → dān ajja (pts)
พระเจ้าโกรัพยะตรัสว่า “มิควะเพื่อนรัก ถ้าเช่นนั้น บัดนี้ ควรจะไปที่อุทยาน
Tameva dāni mayaṁ bhavantaṁ raṭṭhapālaṁ payirupāsissāmā”ti.
payirupāsissāmāti → Bm payirūp.; Si payīrūp. (pts note) | tameva dāni → tamevadāni (bjt, th) | tameva → tam eva (pts)
พวกเราจะเข้าไปหาพระคุณเจ้ารัฏฐปาละในบัดนี้เลย”

Atha kho rājā korabyo “yaṁ tattha khādanīyaṁ bhojanīyaṁ paṭiyattaṁ taṁ sabbaṁ vissajjethā”ti vatvā bhadrāni bhadrāni yānāni yojāpetvā bhadraṁ yānaṁ abhiruhitvā bhadrehi bhadrehi yānehi thullakoṭṭhikamhā niyyāsi mahaccarājānubhāvena āyasmantaṁ raṭṭhapālaṁ dassanāya.
thullakoṭṭhikamhā → thullakoṭṭhitamhā (bj, sya-all, pts) | paṭiyattaṁ → patiyattaṁ (sya-all) | rājānubhāvena → mahaccā rājānubhāvena (bj: sīmu8, machasaṁ) | mahaccarājānubhāvena → mahaccā rājānubhāvena (cck: sī.) | bhojanīyaṁ → So here Si only. (pts note) | taṁ → Sk omits taṁ. (pts note) | bhadraṁ → Bm repeats bhadraṁ, as usual. (pts note) | mahaccarājānubhāvena → So all MSS. Cf. I Dīgha p. 49, Sum. Vil. I 148, & (infra) Sutta 84. (pts note) | mahaccarājānubhāvena → mahacca rājānubhāvena (bjt) | vissajjethāti → visajjethāti (th) | abhiruhitvā → abhirūhitvā (th, pts) | korabyo → koravyo (pts)
ครั้งนั้น พระเจ้าโกรัพยะรับสั่งว่า “ของเคี้ยวของบริโภคที่จัดเตรียมไปยังอุทยานนั้น ท่านทั้งหลายจงแจกจ่ายให้หมดเสียเถิด” แล้วรับสั่งให้จัดยานพาหนะคันงาม ๆ หลายคัน ทรงขึ้นพาหนะคันงามเสด็จออกจากถุลลโกฏฐิตนิคมด้วยยานพาหนะคันงาม ๆ ตาม เสด็จด้วยราชานุภาพอย่างยิ่งใหญ่เพื่อทรงเยี่ยมท่านพระรัฏฐปาละ
Yāvatikā yānassa bhūmi yānena gantvā yānā paccorohitvā pattikova ussaṭāya ussaṭāya parisāya yenāyasmā raṭṭhapālo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmatā raṭṭhapālena saddhiṁ sammodi. Sammodanīyaṁ kathaṁ sāraṇīyaṁ vītisāretvā ekamantaṁ aṭṭhāsi. Ekamantaṁ ṭhito kho rājā korabyo āyasmantaṁ raṭṭhapālaṁ etadavoca:
sāraṇīyaṁ → sārāṇīyaṁ (bj, sya-all, pts) | pattikova → pattiko va (pts) | yenāyasmā → yen āyasmā (pts) | tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts) | korabyo → koravyo (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)
เสด็จไปจนสุด ทางที่ยานพาหนะจะไปได้ จึงเสด็จลงจากยาน เสด็จพระราชดำเนินไปด้วยพระบาท พร้อมด้วยบริษัทชั้นสูง เข้าไปหาท่านพระรัฏฐปาละถึงที่อยู่ แล้วได้สนทนาปราศรัย พอเป็นที่บันเทิงใจ พอเป็นที่ระลึกถึงกันแล้วได้ประทับยืน ณ ที่สมควรได้รับสั่งว่า

“idha bhavaṁ raṭṭhapālo hatthatthare nisīdatū”ti.
hatthatthare → kaṭṭhatthare (sya-all, km) | raṭṭhapālo → raṭṭhapāla (cck) | hatthatthare → kaṭṭhatthare (cck: syā. kaṁ.) | kaṭṭhatthare → hatthatthare (sya-all: sī.) | hatthatthare → So Sk Bm Bu; Si kaṭṭhatthare, with note that the Sinh. reading is hatthatthare. (pts note)
“นิมนต์พระคุณเจ้ารัฏฐปาละนั่งบนเครื่องลาดนี้เถิด”

“Alaṁ, mahārāja, nisīda tvaṁ;
alaṁ → alam (pts)
ท่านพระรัฏฐปาละถวายพระพรว่า “มหาบพิตร อย่าเลย เชิญพระองค์ประทับ
nisinno ahaṁ sake āsane”ti.
āsaneti → āsane ti (pts)
นั่งเถิด อาตมภาพนั่งที่อาสนะของอาตมภาพดีอยู่แล้ว”

Nisīdi rājā korabyo paññatte āsane. Nisajja kho rājā korabyo āyasmantaṁ raṭṭhapālaṁ etadavoca:
+ → kho (bjt, th, pts) | korabyo → koravyo (pts) | etadavoca → etad avoca cattār (pts)
พระเจ้าโกรัพยะ จึงประทับนั่งบนที่ประทับที่ข้าราชบริพารจัดถวาย แล้วได้ตรัส กับท่านพระรัฏฐปาละว่า

“Cattārimāni, bho raṭṭhapāla, pārijuññāni yehi pārijuññehi samannāgatā idhekacce kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajanti.
cattārimāni → cattārīmāni (sya-all) | cattārimāni → imāni (pts) | idhekacce → idh ekacce (pts)
“พระคุณเจ้ารัฏฐปาละ ความเสื่อม ๔ ประการนี้ ที่คนบางพวกใน โลกนี้ประสบเข้าแล้ว ย่อมโกนผมและหนวด นุ่งห่มผ้ากาสาวพัสตร์ ออกจากเรือน บวชเป็นบรรพชิต
Katamāni cattāri?ความเสื่อม ๔ ประการ อะไรบ้าง คือ Jarāpārijuññaṁ, byādhipārijuññaṁ, bhogapārijuññaṁ, ñātipārijuññaṁ.
byādhipārijuññaṁ → vyādhipārijuññaṁ (pts)
๑. ความเสื่อมเพราะชรา ๒. ความเสื่อมเพราะความเจ็บไข้ ๓. ความเสื่อมจากทรัพย์สมบัติ ๔. ความเสื่อมจากญาติ

Katamañca, bho raṭṭhapāla, jarāpārijuññaṁ?
katamañca → katamañca pana (bj); katamaṁ (sya-all) | katamañca → katamañ ca (pts)
ความเสื่อมเพราะชรา เป็นอย่างไร
Idha, bho raṭṭhapāla, ekacco jiṇṇo hoti vuḍḍho mahallako addhagato vayoanuppatto.
vuḍḍho → vuddho (bj, pts) | vayoanuppatto → vayo anuppatto (bjt, pts)
คือ คนบางคนในโลกนี้เป็นคนแก่ คนเฒ่า เป็นผู้ใหญ่ ล่วงกาลผ่านวัยมา โดยลำดับ
So iti paṭisañcikkhati:เขาพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘ahaṁ khomhi etarahi jiṇṇo vuḍḍho mahallako addhagato vayoanuppatto.
vuḍḍho → vuddho (bj, pts) | vayoanuppatto → vayo anuppatto (bjt, pts) | khomhi → kho mhi (pts)
‘บัดนี้ เราเป็นคนแก่แล้ว เป็นคนเฒ่าแล้ว เป็นผู้ใหญ่แล้ว เป็นผู้ล่วงกาลผ่านวัยมาโดยลำดับ
Na kho pana mayā sukaraṁ anadhigataṁ vā bhogaṁ adhigantuṁ adhigataṁ vā bhogaṁ phātiṁ kātuṁ.
phātiṁ kātuṁ → phātikattuṁ (bj) | anadhigataṁ → anadhigatā (pts) | bhogaṁ → bhogā (pts) | adhigataṁ → adhigatā (pts) | bhogaṁ → anadhigatā vā bhogā (bj: sīmu8, PTS) | kātuṁ → phātikattuṁ (cck: sī.) | bhogaṁ → anadhigagā vā bhogā (sya-all: sī.) | bhogaṁ → adhigagā vā bhogā (sya-all: sī.) | bhogā → So Sk; Bm Si anadhigataṁ vā bhogam & (infra) adhigataṁ vā bhogaṁ, Si with notes that the Sinh. readings are as in the text. (pts note) | phātiṁ → So Bm Si; Sk thitiraṁ. (pts note) | kātuṁ → kātum (pts)
การที่เราจะได้ครอบครองทรัพย์ สมบัติที่ยังไม่ได้ หรือการที่เราจะทำทรัพย์สมบัติที่ได้แล้วให้เพิ่มพูนขึ้น ไม่ใช่ทำ ได้ง่ายเลย
Yannūnāhaṁ kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajeyyan’ti.
yannūnāhaṁ → yaṁnūnāhaṁ (my) | pabbajeyyanti → pabbajjeyyanti (bjt) | pabbajeyyanti → pabbajeyyan ti (pts)
ทางที่ดี เราควรโกนผมและหนวด นุ่งห่มผ้ากาสาวพัสตร์ ออกจากเรือน บวชเป็นบรรพชิตเถิด’
So tena jarāpārijuññena samannāgato kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajati.เขาประสบกับความเสื่อมเพราะชรานั้นแล้วจึงโกนผมและ หนวด นุ่งห่มผ้ากาสาวพัสตร์ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต Idaṁ vuccati, bho raṭṭhapāla, jarāpārijuññaṁ.นี้เรียกว่า ความเสื่อม เพราะชรา Bhavaṁ kho pana raṭṭhapālo etarahi daharo yuvā susukāḷakeso bhadrena yobbanena samannāgato paṭhamena vayasā.
susukāḷakeso → susukālakeso (bj) | pana → (pts) | susukāḷakeso → susu kāḷakeso (pts)
ส่วนพระคุณเจ้ารัฏฐปาละ บัดนี้ก็ยังหนุ่มแน่น ผมดำสนิท เป็นหนุ่มอยู่ในวัย แรกเริ่ม
Taṁ bhoto raṭṭhapālassa jarāpārijuññaṁ natthi.
natthi → na tthi (pts)
ไม่มีความเสื่อมเพราะชรานั้นเลย
Kiṁ bhavaṁ raṭṭhapālo ñatvā vā disvā vā sutvā vā agārasmā anagāriyaṁ pabbajito?พระคุณเจ้ารัฏฐปาละรู้เห็นหรือได้ฟังอะไร จึงออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต (๑)

Katamañca, bho raṭṭhapāla, byādhipārijuññaṁ?
katamañca → katamañca pana (bj, sya-all) | katamañca → katamañ ca (pts) | byādhipārijuññaṁ → vyādhipārijuññaṁ (pts)
ความเสื่อมเพราะความเจ็บไข้ เป็นอย่างไร
Idha, bho raṭṭhapāla, ekacco ābādhiko hoti dukkhito bāḷhagilāno.คือ คนบางคนในโลกนี้มีความเจ็บไข้ มีทุกข์ เจ็บหนัก So iti paṭisañcikkhati:เขาพิจารณาเห็น ดังนี้ว่า ‘ahaṁ khomhi etarahi ābādhiko dukkhito bāḷhagilāno.
ahaṁ khomhi → aham kho mhi (pts)
‘บัดนี้ เราเป็นคนมีความเจ็บไข้ มีทุกข์ เจ็บหนัก
Na kho pana mayā sukaraṁ anadhigataṁ vā bhogaṁ adhigantuṁ adhigataṁ vā bhogaṁ phātiṁ kātuṁ.
phātiṁ kātuṁ → phātikattuṁ (bj) | anadhigataṁ → anadhigatā (pts) | bhogaṁ → bhogā (pts) | adhigataṁ → adhigatā (pts) | bhogaṁ → anadhigatā vā bhogā (bj: sīmu8, PTS)
การที่เราจะได้ครอบครอง ทรัพย์สมบัติที่ยังไม่ได้ หรือการที่เราจะทำทรัพย์สมบัติที่ได้แล้วให้เพิ่มพูนขึ้น ไม่ใช่ ทำได้ง่ายเลย
Yannūnāhaṁ kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajeyyan’ti.
yannūnāhaṁ → yaṁnūnāhaṁ (my) | pabbajeyyanti → pabbajeyyan ti (pts)
ทางที่ดี เราควรโกนผมและหนวดนุ่งห่มผ้ากาสาวพัสตร์ ออกจาก เรือนบวชเป็นบรรพชิตเถิด’
So tena byādhipārijuññena samannāgato kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajati.
byādhipārijuññena → vyādhipārijuññena (pts)
เขาประสบกับความเสื่อมเพราะความเจ็บไข้นั้น แล้วจึง โกนผมและหนวด นุ่งห่มผ้ากาสาวพัสตร์ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต
Idaṁ vuccati, bho raṭṭhapāla, byādhipārijuññaṁ.
byādhipārijuññaṁ → vyādhipārijuññaṁ (pts)
นี้เรียกว่า ความเสื่อมเพราะความเจ็บไข้
Bhavaṁ kho pana raṭṭhapālo etarahi appābādho appātaṅko samavepākiniyā gahaṇiyā samannāgato nātisītāya nāccuṇhāya.
samavepākiniyā → So Sk Bm Bu; Si s-iṇiyā. (pts note) | nātisītāya → Bm (alone) nātisitāya. (pts note)
ส่วนพระคุณเจ้ารัฏฐปาละ บัดนี้เป็นผู้มีสุขภาพ มีโรคาพาธน้อย ประกอบด้วย ไฟธาตุที่ย่อยอาหารสม่ำเสมอดี ไม่เย็นนักไม่ร้อนนัก
Taṁ bhoto raṭṭhapālassa byādhipārijuññaṁ natthi.
byādhipārijuññaṁ natthi → vyādhipārijuññaṁ na tthi (pts)
ไม่มีความเสื่อมเพราะความ เจ็บไข้นั้นเลย
Kiṁ bhavaṁ raṭṭhapālo ñatvā vā disvā vā sutvā vā agārasmā anagāriyaṁ pabbajito?
kiṁ → kim (pts)
พระคุณเจ้ารัฏฐปาละรู้เห็นหรือได้ฟังอะไร จึงออกจากเรือนบวชเป็น บรรพชิต (๒)

Katamañca, bho raṭṭhapāla, bhogapārijuññaṁ?
katamañca → katamañca pana (bj) | katamañca → katamañ ca (pts)
ความเสื่อมจากทรัพย์สมบัติ เป็นอย่างไร
Idha, bho raṭṭhapāla, ekacco aḍḍho hoti mahaddhano mahābhogo.
bho → (sya-all)
คือ คนบางคนในโลกนี้ เป็นคนมั่งคั่ง มีทรัพย์มาก มีสมบัติมาก
Tassa te bhogā anupubbena parikkhayaṁ gacchanti.ทรัพย์สมบัติ เหล่านั้นของเขาถึงความสิ้นไปโดยลำดับ So iti paṭisañcikkhati:เขาพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘ahaṁ kho pubbe aḍḍho ahosiṁ mahaddhano mahābhogo.‘เมื่อก่อน เราเป็น คนมั่งคั่ง มีทรัพย์มาก มีสมบัติมาก Tassa me te bhogā anupubbena parikkhayaṁ gatā.
me → Sk omits me. (pts note)
ทรัพย์สมบัติเหล่านั้นของเราถึงความสิ้นไปโดย ลำดับแล้ว
Na kho pana mayā sukaraṁ anadhigataṁ vā bhogaṁ adhigantuṁ adhigataṁ vā bhogaṁ phātiṁ kātuṁ.
phātiṁ kātuṁ → phātikattuṁ (bj) | anadhigataṁ → anadhigate (sya-all); anadhigatā (pts) | bhogaṁ → bhoge (sya-all); bhogā (pts) | adhigataṁ → adhigate (sya-all); adhigatā (pts) | bhogaṁ → anadhigatā vā bhogā (bj: sīmu8, PTS); anadhigeta vā bhoge (bj: syā) | bhogā → Si (here & infra) anadhigate vā bhoge. (pts note) | bhogā → Si (here & infra) adhigate vā bhoge. (pts note)
การที่เราจะได้ครอบครองทรัพย์สมบัติที่ยังไม่ได้ หรือการที่เราจะทำ ทรัพย์สมบัติที่ได้แล้วให้เพิ่มพูนขึ้น ไม่ใช่ทำได้ง่ายเลย
Yannūnāhaṁ kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajeyyan’ti.
yannūnāhaṁ → yaṁnūnāhaṁ (my) | pabbajeyyanti → pabbajeyyan ti (pts)
ทางที่ดี เราควรโกนผมและ หนวด นุ่งห่มผ้ากาสาวพัสตร์ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพิตเถิด’
So tena bhogapārijuññena samannāgato kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajati.
kāsāyāni → kāsāyani (pts)
เขาประกอบด้วย ความเสื่อมจากทรัพย์สมบัตินั้น จึงโกนผมและหนวด นุ่งห่มผ้ากาสาวพัสตร์ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต
Idaṁ vuccati, bho raṭṭhapāla, bhogapārijuññaṁ.นี้เรียกว่า ความเสื่อมจากทรัพย์สมบัติ Bhavaṁ kho pana raṭṭhapālo imasmiṁyeva thullakoṭṭhike aggakulassa putto.
thullakoṭṭhike aggakulassa → thullakoṭṭhite aggakulikassa (bj, sya-all) | imasmiṁyeva thullakoṭṭhike aggakulassa → imasmiṁ yeva thullakoṭṭhite aggakulikassa (pts)
ส่วนพระคุณเจ้ารัฏฐปาละเป็นบุตรของตระกูลชั้นสูงในถุลลโกฏฐิตนิคมนี้
Taṁ bhoto raṭṭhapālassa bhogapārijuññaṁ natthi.
natthi → na tthi (pts)
ไม่มี ความเสื่อมจากทรัพย์สมบัตินั้น
Kiṁ bhavaṁ raṭṭhapālo ñatvā vā disvā vā sutvā vā agārasmā anagāriyaṁ pabbajito?พระคุณเจ้ารัฏฐปาละรู้เห็นหรือได้ฟังอะไรจึงออกจาก เรือนบวชเป็นบรรพชิต (๓)

Katamañca, bho raṭṭhapāla, ñātipārijuññaṁ?
katamañca → katamañca pana (bj) | katamañca → katamañ ca (pts)
ความเสื่อมจากญาติ เป็นอย่างไร
Idha, bho raṭṭhapāla, ekaccassa bahū honti mittāmaccā ñātisālohitā.คือ คนบางคนในโลกนี้ มีมิตร อำมาตย์ ญาติสาโลหิตเป็นอันมาก Tassa te ñātakā anupubbena parikkhayaṁ gacchanti.ญาติ เหล่านั้นของเขาถึงความสิ้นไปโดยลำดับ So iti paṭisañcikkhati:เขาพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘mamaṁ kho pubbe bahū ahesuṁ mittāmaccā ñātisālohitā.‘เมื่อก่อน เรามี มิตร อำมาตย์ ญาติสาโลหิตเป็นอันมาก Tassa me te anupubbena parikkhayaṁ gatā.
te → te ñātakā (bj, sya-all); ñātakā (pts) | me → Si inserts te. (pts note)
พวกญาติของเรานั้นถึงความสิ้นไป โดยลำดับ
Na kho pana mayā sukaraṁ anadhigataṁ vā bhogaṁ adhigantuṁ adhigataṁ vā bhogaṁ phātiṁ kātuṁ.
phātiṁ kātuṁ → phātikattuṁ (bj) | anadhigataṁ → anadhigate (sya-all); anadhigatā (pts) | bhogaṁ → bhoge (sya-all); bhogā (pts) | adhigataṁ → adhigate (sya-all); adhigatā (pts)
การที่เราจะได้ครอบครองทรัพย์สมบัติที่ยังไม่ได้ หรือการที่เราจะทำ ทรัพย์สมบัติที่ได้แล้วให้เพิ่มพูนขึ้น ไม่ใช่ทำได้ง่ายเลย
Yannūnāhaṁ kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajeyyan’ti.
yannūnāhaṁ → yaṁnūnāhaṁ (my) | pabbajeyyanti → pabbajeyyan ti (pts)
ทางที่ดี เราควรโกนผมและ หนวด นุ่งห่มผ้ากาสาวพัสตร์ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตเถิด’
So tena ñātipārijuññena samannāgato kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajati.เขาประสบกับ ความเสื่อมจากญาตินั้น จึงโกนผมและหนวด นุ่งห่มผ้ากาสาวพัสตร์ ออกจาก เรือนบวชเป็นบรรพชิต Idaṁ vuccati, bho raṭṭhapāla, ñātipārijuññaṁ.นี้เรียกว่า ความเสื่อมจากญาติ Bhoto kho pana raṭṭhapālassa imasmiṁyeva thullakoṭṭhike bahū mittāmaccā ñātisālohitā.
thullakoṭṭhike → thullakoṭṭhite (bj, sya-all) | imasmiṁyeva thullakoṭṭhike → imasmiṁ yeva thullakoṭṭhite (pts)
ส่วนพระคุณเจ้ารัฏฐปาละมีมิตร อำมาตย์ ญาติสาโลหิตเป็นอันมากในถุลลโกฏฐิตนิคมนี้
Taṁ bhoto raṭṭhapālassa ñātipārijuññaṁ natthi.
taṁ → (sya-all) | natthi → na tthi (pts)
ไม่มีความเสื่อมจากญาติเลย
Kiṁ bhavaṁ raṭṭhapālo ñatvā vā disvā vā sutvā vā agārasmā anagāriyaṁ pabbajito?พระคุณเจ้ารัฏฐปาละรู้เห็นหรือได้ฟังอะไรจึง ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต (๔)

Imāni kho, bho raṭṭhapāla, cattāri pārijuññāni, yehi pārijuññehi samannāgatā idhekacce kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajanti.
bho → (sya-all) | bho → Si omits bho here. (pts note) | idhekacce → idh ekacce (pts)
พระคุณเจ้ารัฏฐปาละ ความเสื่อม ๔ ประการนี้ ที่คนบางพวกในโลกนี้ประสบ เข้าแล้วจึงโกนผมและหนวด นุ่งห่มผ้ากาสาวพัสตร์ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต
Tāni bhoto raṭṭhapālassa natthi.
natthi → na tthi (pts)
พระคุณเจ้ารัฏฐปาละไม่มีความเสื่อม ๔ ประการนั้นเลย
Kiṁ bhavaṁ raṭṭhapālo ñatvā vā disvā vā sutvā vā agārasmā anagāriyaṁ pabbajito”ti?
agārasmā anagāriyaṁ pabbajitoti → pabbajito ti (pts)
พระคุณเจ้ารัฏฐปาละรู้เห็น หรือได้ฟังอะไรจึงออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต”

“Atthi kho, mahārāja, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena cattāro dhammuddesā uddiṭṭhā, ye ahaṁ ñatvā ca disvā ca sutvā ca agārasmā anagāriyaṁ pabbajito.
ye ahaṁ → yehaṁ (bj); yamahaṁ (sya-all) | ye’haṁ → yamahaṁ (bj: syā); ye ahaṁ (bj: PTS) | ahaṁ → yamahaṁ (cck: syā. kaṁ. ka.)
ท่านพระรัฏฐปาละถวายพระพรว่า “มหาบพิตร มีอยู่แลที่พระผู้มี พระภาค ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ทรงแสดง ธัมมุทเทส ๔ ประการ ที่อาตมภาพรู้ เห็นและได้ฟังแล้ว จึงออกจากเรือนบวชเป็น บรรพชิต

Katame cattāro?ธัมมุทเทส ๔ ประการ อะไรบ้าง คือ

‘Upaniyyati loko addhuvo’ti
addhuvo → Bm (alone) upaniyyati loko adhuvo. (pts note) | upaniyyati → upanīyati (bjt, th, pts) | addhuvoti → addhuvo ti (pts)
๑. พระผู้มีพระภาค ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า พระองค์นั้น ทรงแสดงธัมมุทเทสประการที่ ๑ ว่า ‘โลกอันชรานำไป ไม่ยั่งยืน’
kho, mahārāja, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena paṭhamo dhammuddeso uddiṭṭho, yamahaṁ ñatvā ca disvā ca sutvā ca agārasmā anagāriyaṁ pabbajito.
ca → (bj, cck) | yamahaṁ → yam ahaṁ (pts)
ที่อาตมภาพรู้เห็นและได้ฟังแล้ว จึงได้ออกจากเรือนบวช เป็นบรรพชิต

‘Atāṇo loko anabhissaro’ti
Attāṇo → So Sk Bu; Si atāṇo; Bm atāno. (pts note) | anabhissaro → Bm (alone) anabhisaro. (pts note) | anabhissaroti → anabhissaro ti (pts)
๒. พระผู้มีพระภาค ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า พระองค์นั้น ทรงแสดงธัมมุทเทสประการที่ ๒ ว่า ‘โลกไม่มีผู้ ต้านทาน ไม่เป็นอิสระ’
kho, mahārāja, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena dutiyo dhammuddeso uddiṭṭho, yamahaṁ ñatvā ca disvā ca sutvā ca agārasmā anagāriyaṁ pabbajito.
ca → (bj, cck) | yamahaṁ → yam ahaṁ (pts)
ที่อาตมภาพรู้เห็นและได้ฟังแล้ว จึงได้ออก จากเรือนบวชเป็นบรรพชิต

‘Assako loko, sabbaṁ pahāya gamanīyan’ti
gamanīyan → Bm (alone) gamaniyan. (pts note) | gamanīyanti → gamanīyan ti (pts)
๓. พระผู้มีพระภาค ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า พระองค์นั้น ทรงแสดงธัมมุทเทสประการที่ ๓ ว่า ‘โลกไม่มีอะไร เป็นของตน จำต้องละสิ่งทั้งปวงไป’
kho, mahārāja, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena tatiyo dhammuddeso uddiṭṭho, yamahaṁ ñatvā ca disvā ca sutvā ca agārasmā anagāriyaṁ pabbajito.
ca → (bj, cck) | yamahaṁ ñatvā → yam ahaṁ ñātvā (pts)
ที่อาตมภาพรู้เห็นและได้ฟังแล้ว จึงได้ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต

‘Ūno loko atitto taṇhādāso’ti
taṇhādāsoti → taṇhādāso ti (pts)
๔. พระผู้มีพระภาค ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า พระองค์นั้น ทรงแสดงธัมมุทเทสประการที่ ๔ ว่า ‘โลกพร่องอยู่ เป็นนิตย์ ไม่รู้จักอิ่ม เป็นทาสแห่งตัณหา’
kho, mahārāja, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena catuttho dhammuddeso uddiṭṭho, yamahaṁ ñatvā ca disvā ca sutvā ca agārasmā anagāriyaṁ pabbajito.
ca → (bj, cck) | yamahaṁ → yam ahaṁ (pts)
ที่อาตมภาพรู้เห็นและได้ ฟังแล้วจึงได้ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต

Ime kho, mahārāja, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena cattāro dhammuddesā uddiṭṭhā, ye ahaṁ ñatvā ca disvā ca sutvā ca agārasmā anagāriyaṁ pabbajito”ti.
ahaṁ → ye’haṁ (bj); yamahaṁ (sya-all, km, mr) | ye ahaṁ → yehaṁ (bj); yamahaṁ (sya-all) | ca → (cck) | ye’haṁ → yamahaṁ (bj: syā); ye ahaṁ (bj: PTS) | ahaṁ → Sk ye c'; ahaṁ; Bm Si yam ahaṁ. (pts note) | pabbajitoti → pabbajito ti (pts)
มหาบพิตร พระผู้มีพระภาค ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ทรงแสดงธัมมุทเทส ๔ ประการนี้แล ที่อาตมภาพรู้ เห็น และฟังแล้ว จึงได้ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต”

“‘Upaniyyati loko addhuvo’ti—
upaniyyati → upanīyati (bjt, th, pts) | addhuvoti → addhuvo ti (pts)
พระเจ้าโกรัพยะตรัสถามว่า “ท่านพระรัฏฐปาละกล่าวว่า ‘โลกอันชรา นำไป ไม่ยั่งยืน’
bhavaṁ raṭṭhapālo āha. Imassa, bho raṭṭhapāla, bhāsitassa kathaṁ attho daṭṭhabbo”ti?
imassa → idha pana (bj); imassa pana (sya-all, pts) | daṭṭhabboti → daṭṭhabbo ti (pts)
เนื้อความแห่งภาษิตนี้ จะพึงเห็นได้อย่างไร”

“Taṁ kiṁ maññasi, mahārāja,
mahārāja → mahārāja ahosi (bj, sya-all, pts) | kiṁ maññasi → kimmaññasi (bjt) | kiṁ → kim (pts)
ท่านพระรัฏฐปาละถวายพระพรว่า “มหาบพิตร พระองค์ทรงเข้าพระทัยความ ข้อนั้นว่าอย่างไร
tvaṁ vīsativassuddesikopi paṇṇavīsativassuddesikopi hatthismimpi katāvī assasmimpi katāvī rathasmimpi katāvī dhanusmimpi katāvī tharusmimpi katāvī ūrubalī bāhubalī alamatto saṅgāmāvacaro”ti?
vīsativassuddesikopi paṇṇavīsativassuddesikopi → vīsati vassuddesikopi pañcavīsati vassuddesikopi (bj) | pañcavīsati → paṇṇavīsati (bj: machasaṁ, syā); paṇṇuvīsati (bj: PTS) | paṇṇuvīsativassuddesiko → So Sk; Si paṇṇav.; Bm puṇṇav. (pts note) | tharusmim → So Sk; Bm dharusmiṁ; Si pharusamiṁ. (pts note) | alamatto → So Sk Bm Si; Bu (?) alamattho. (pts note) | hatthismimpi → hatthismiṁpi (th) | assasmimpi → assasmiṁpi (th) | rathasmimpi → rathasmiṁpi (th) | dhanusmimpi → dhanusmiṁpi (th) | tharusmimpi → tharusmiṁpi (th) | vīsativassuddesikopi paṇṇavīsativassuddesikopi hatthismimpi → vīsativassuddesiko pi paṇṇuvīsativassuddesiko pi hatthismim pi (pts) | assasmimpi → assasmim pi (pts) | rathasmimpi → rathasmim pi (pts) | dhanusmimpi → dhanusmim pi (pts) | tharusmimpi → tharusmim pi (pts) | saṅgāmāvacaroti → saṅgāmāvacaro ti (pts)
พระองค์เมื่อมีพระชนมายุ ๒๐ พรรษาก็ดี ๒๕ พรรษาก็ดี ทรงศึกษาอย่างคล่องแคล่วในเรื่องช้างก็ดี เรื่องม้าก็ดี เรื่องรถก็ดี เรื่องธนูก็ดี เรื่อง อาวุธก็ดี ทรงมีกำลังพระเพลา ทรงมีกำลังพระพาหา ทรงมีพระวรกายสามารถ ฝ่าศึกสงครามมาแล้ว มิใช่หรือ”

“Ahosiṁ ahaṁ, bho raṭṭhapāla, vīsativassuddesikopi paṇṇavīsativassuddesikopi hatthismimpi katāvī assasmimpi katāvī rathasmimpi katāvī dhanusmimpi katāvī tharusmimpi katāvī ūrubalī bāhubalī alamatto saṅgāmāvacaro.
ahosiṁ ahaṁ → ahosimahaṁ (th) | hatthismimpi → hatthismiṁpi (th) | assasmimpi → assasmiṁpi (th) | rathasmimpi → rathasmiṁpi (th) | dhanusmimpi → dhanusmiṁpi (th) | tharusmimpi → tharusmiṁpi (th) | vīsativassuddesikopi paṇṇavīsativassuddesikopi hatthismimpi → vīsativassuddesiko pi paṇṇuvīsativassuddesiko pi hatthismim pi (pts) | assasmimpi → assasmim pi (pts) | rathasmimpi → rathasmim pi (pts) | dhanusmimpi → dhanusmim pi (pts) | tharusmimpi → tharusmim pi (pts)
“พระคุณเจ้ารัฏฐปาละ โยมเมื่ออายุ ๒๐ ปีก็ดี ๒๕ ปีก็ดี ได้ศึกษาอย่าง คล่องแคล่วในเรื่องช้างก็ดี เรื่องม้าก็ดี เรื่องรถก็ดี เรื่องธนูก็ดี เรื่องอาวุธก็ดี มีกำลังขา มีกำลังแขน มีร่างกายสามารถ
Appekadāhaṁ, bho raṭṭhapāla, iddhimāva maññe na attano balena samasamaṁ samanupassāmī”ti.
iddhimāva maññe na → iddhimā ca maññe (si); iddhimā maññe (cck); iddhimā maññe na (sya1ed, sya2ed, km); na viya maññe (mr) | appekadāhaṁ → ti ahosiṁ ahaṁ (pts) | maññe → iddhi mā ca maññe (bj: sīmu8); iddhimā maññe (bj: sīmu8) | samasamaṁ → attano balena samaṁ (bj: sīmu8) | na → iddhimā maññe na (cck: syā. kaṁ.); iddhimā ca maññe (cck: sī.); na viya maññe (cck: ka.) | iddhimā → iddhimāva maññeti dissati (sya-all: sī. yu.) | va → So Sk; Si omits va; Bm omits iddhimā va & inserts na viya. (pts note) | appekadāhaṁ → appekadā haṁ (pts)
เคยฝ่าสงครามมาแล้ว บางครั้งโยม ยังเข้าใจว่ามีฤทธิ์ ไม่เห็นใครเสมอด้วยกำลังของโยมเลย”

“Taṁ kiṁ maññasi, mahārāja,
kiṁ → kim (pts)
“มหาบพิตร พระองค์ทรงเข้าพระทัยความข้อนั้นว่าอย่างไร
evameva tvaṁ etarahi ūrubalī bāhubalī alamatto saṅgāmāvacaro”ti?
etarahi → etarahipi (sya-all) | evameva → evam eva (pts) | saṅgāmāvacaroti → saṅgāmāvacaro ti (pts)
แม้บัดนี้ พระองค์ ก็ยังมีกำลังพระเพลา มีกำลังพระพาหา มีพระวรกายสามารถฝ่าสงครามได้เหมือน อย่างเดิมหรือ”

“No hidaṁ, bho raṭṭhapāla.
no hidaṁ → nohidaṁ (bjt) | hidaṁ → h idaṁ (pts)
“พระคุณเจ้ารัฏฐปาละ ข้อนี้หามิได้
Etarahi jiṇṇo vuḍḍho mahallako addhagato vayoanuppatto āsītiko me vayo vattati.
vuḍḍho → vuddho (bj, pts) | āsītiko → asītiko (sya-all) | me → (pts) | vayo → Si inserts me; Sk inserts ce. (pts note) | vayoanuppatto → vayo anuppatto (bjt, pts)
บัดนี้ โยมแก่แล้ว เจริญวัยแล้ว เป็นผู้ใหญ่ ล่วงกาลผ่านวัยมาโดยลำดับแล้ว วัยของโยมล่วงไป ๘๐ ปีแล้ว
Appekadāhaṁ, bho raṭṭhapāla, ‘idha pādaṁ karissāmī’ti aññeneva pādaṁ karomī”ti.
eva → Bm aññadeva. (pts note) | appekadāhaṁ → appekadā haṁ (pts) | aññeneva → aññen eva (pts)
บางครั้ง โยมคิดว่า ‘จักก้าวเท้าไปทางนี้ก็ไพล่ก้าวไปทางอื่นเสีย”

“Idaṁ kho taṁ, mahārāja, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena sandhāya bhāsitaṁ:“มหาบพิตร พระผู้มีพระภาค ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ทรงหมายถึงเนื้อความนี้แล จึงตรัสธัมมุทเทสประการที่ ๑ ว่า ‘upaniyyati loko addhuvo’ti,
upaniyyati → upanīyati (bjt, th, pts) | addhuvoti → addhuvo ti (pts)
‘โลกอันชรานำไป ไม่ยั่งยืน’
yamahaṁ ñatvā ca disvā ca sutvā ca agārasmā anagāriyaṁ pabbajito”ti.
ca → (cck) | yamahaṁ → yam ahaṁ (pts) | pabbajitoti → pabbajito ti (pts)
ที่อาตมภาพรู้ เห็นและได้ฟังแล้ว จึงออกจากเรือน บวชเป็นบรรพชิต”

“Acchariyaṁ, bho raṭṭhapāla, abbhutaṁ, bho raṭṭhapāla.
abbhutaṁ → abbhūtaṁ (sya-all)
“พระคุณเจ้ารัฏฐปาละ น่าอัศจรรย์จริง ไม่เคยปรากฏ
Yāva subhāsitañcidaṁ tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena:
yāva subhāsitañcidaṁ → yāvasubhāsitamidaṁ (bj) | subhāsitañcidaṁ → subhāsitaṁ cidaṁ (my) | subhāsitañcidaṁ → subhāsitaṁ idaṁ (pts)
คำว่า
‘upaniyyati loko addhuvo’ti.
upaniyyati → upanīyati (bjt, th, pts) | addhuvoti → addhuvo ti (pts)
‘โลกอันชรานำไป ไม่ยั่งยืน’
Upaniyyati hi, bho raṭṭhapāla, loko addhuvo.
addhuvo → Sk adds ti. (pts note) | upaniyyati → upanīyati (bjt, th, pts)
พระผู้มีพระภาค ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า พระองค์นั้น ตรัสไว้ดีแล้ว พระคุณเจ้ารัฏฐปาละ เป็นความจริง โลกอันชรานำไป ไม่ยั่งยืน (๑)

Saṁvijjante kho, bho raṭṭhapāla, imasmiṁ rājakule hatthikāyāpi assakāyāpi rathakāyāpi pattikāyāpi, amhākaṁ āpadāsu pariyodhāya vattissanti.
pariyodhāya → pariyodāya (sya-all) | ye → Bm omits ye. (pts note) | hatthikāyāpi assakāyāpi rathakāyāpi pattikāyāpi → hatthikāyā pi assakāyā pi rathakāyā pi pattikāyā pi ye (pts)
ในราชตระกูลนี้ มีหมู่พลช้าง หมู่พลม้า หมู่พลรถ และหมู่พลเดินเท้า ที่จัก ย่ำยีอันตรายของโยมได้
‘Atāṇo loko anabhissaro’ti—
attāṇo → atāṇe (bj: sīmu8, machasaṁ, syā) | anabhissaroti → anabhissaro ti (pts)
ท่านพระรัฏฐปาละกล่าวว่า ‘โลกไม่มีผู้ต้านทานได้ ไม่เป็น อิสระ’
bhavaṁ raṭṭhapālo āha. Imassa pana, bho raṭṭhapāla, bhāsitassa kathaṁ attho daṭṭhabbo”ti?
daṭṭhabboti → daṭṭhabbo ti (pts)
เนื้อความแห่งภาษิตนี้ จะพึงเห็นได้อย่างไร”

“Taṁ kiṁ maññasi, mahārāja,
kiṁ → kim (pts)
“มหาบพิตร พระองค์ทรงเข้าพระทัยความข้อนั้นว่าอย่างไร
atthi te koci anusāyiko ābādho”ti?พระองค์เคย ประชวรหนักบ้างไหม”

“Atthi me, bho raṭṭhapāla, anusāyiko ābādho.
ābādho → vātābādho (pts) | anusāyiko → So Si; Bm anussāyiko; Sk anusayiko. (pts note) | + → anusāyiko ābādho ti (pts)
“พระคุณเจ้ารัฏฐปาละ โยมเคยเจ็บหนักอยู่
Appekadā maṁ, bho raṭṭhapāla, mittāmaccā ñātisālohitā parivāretvā ṭhitā honti:บางครั้ง พวกมิตร อำมาตย์ ญาติ สาโลหิตแวดล้อมโยมอยู่ด้วยสำคัญว่า ‘idāni rājā korabyo kālaṁ karissati, idāni rājā korabyo kālaṁ karissatī’”ti.
korabyo → koravyo (pts)
‘พระเจ้าโกรัพยะจักสวรรคตในบัดนี้ พระเจ้า โกรัพยะจักสวรรคตในบัดนี้”

“Taṁ kiṁ maññasi, mahārāja,“มหาบพิตร พระองค์ทรงเข้าพระทัยความข้อนั้นว่าอย่างไร labhasi tvaṁ te mittāmacce ñātisālohite:พระองค์ได้มิตร อำมาตย์ ญาติสาโลหิต(ที่มหาบพิตรจะขอร้อง)ว่า ‘āyantu me bhonto mittāmaccā ñātisālohitā, sabbeva santā imaṁ vedanaṁ saṁvibhajatha, yathāhaṁ lahukatarikaṁ vedanaṁ vediyeyyan’ti—
Āyantu → Sk ayantu. (pts note) | saṁvibhajatha → Bm saṁvibhajetha. (pts note) | lahukatarikaṁ → Bm lahukaṁ tarikaṁ. (pts note) | sabbeva → sabbe va (pts) | yathāhaṁ → yathā haṁ (pts) | vediyeyyanti → vediyeyyan ti (pts)
‘มิตร อำมาตย์ ญาติสาโลหิตผู้ เจริญของเราทั้งหมดที่มีอยู่ จงมาช่วยแบ่งเวทนานี้ไปโดยช่วยเราให้ได้เสวยเวทนา เบาลง’
udāhu tvaṁyeva taṁ vedanaṁ vediyasī”ti?
taṁ → (sya-all) | vediyasīti → Bm vedeyyāsīti. (pts note) | tvaṁyeva → tvaṁ yeva (pts)
หรือว่าพระองค์เท่านั้น จะต้องเสวยเวทนานั้น”

“Nāhaṁ, bho raṭṭhapāla, labhāmi te mittāmacce ñātisālohite:“พระคุณเจ้ารัฏฐปาละ โยมจะได้มิตร อำมาตย์ ญาติสาโลหิต(ที่โยมจะขอร้อง) ว่า ‘āyantu me bhonto mittāmaccā ñātisālohitā, sabbeva santā imaṁ vedanaṁ saṁvibhajatha, yathāhaṁ lahukatarikaṁ vedanaṁ vediyeyyan’ti.
sabbeva → sabbe va (pts) | yathāhaṁ → yathā haṁ (pts) | vediyeyyanti → vediyeyyan ti (pts)
‘มิตร อำมาตย์ ญาติสาโลหิตทั้งหมดที่มีอยู่ จงมาช่วยแบ่งเวทนานี้ไป ช่วยเราให้ ได้เสวยเวทนาเบาลง’
Atha kho ahameva taṁ vedanaṁ vediyāmī”ti.
ahameva → aham eva (pts)
หามิได้ แต่โยมเองเท่านั้นจะต้องเสวยเวทนานั้น”

“Idaṁ kho taṁ, mahārāja, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena sandhāya bhāsitaṁ:''มหาบพิตร พระผู้มีพระภาค ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ทรงหมายถึงเนื้อความนี้แล จึงตรัสธัมมุทเทสประการ ที่ ๒ ว่า ‘atāṇo loko anabhissaro’ti,
attāṇo → atāṇe (bj: sīmu8, machasaṁ, syā)
‘โลกไม่มีผู้ต้านทาน ไม่เป็นอิสระ’
yamahaṁ ñatvā ca disvā ca sutvā ca agārasmā anagāriyaṁ pabbajito”ti.
ca → (cck) | yamahaṁ ñatvā → yam ahaṁ ñātvā (pts) | pabbajitoti → pabbajito ti (pts)
ที่อาตมภาพรู้ เห็นและได้ฟังแล้ว จึงออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต”

“Acchariyaṁ, bho raṭṭhapāla, abbhutaṁ, bho raṭṭhapāla.
abbhutaṁ → abbhūtaṁ (sya-all)
“พระคุณเจ้ารัฏฐปาละ น่าอัศจรรย์จริง ไม่เคยปรากฏ
Yāva subhāsitaṁ cidaṁ tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena:
yāva subhāsitaṁ cidaṁ → yāvasubhāsitamidaṁ (bj) | subhāsitaṁ cidaṁ → subhāsitañcidaṁ (th) | cidaṁ → idaṁ (pts)
คำว่า
‘atāṇo loko anabhissaro’ti.
atāṇo → attāṇo (bjt, pts) | anabhissaroti → anabhissaro ti (pts)
‘โลกไม่มีผู้ ต้านทาน ไม่เป็นอิสระ’
Atāṇo hi, bho raṭṭhapāla, loko anabhissaro.
atāṇo → attāṇo (bjt, pts)
พระผู้มีพระภาค ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ตรัสไว้ดีแล้ว พระคุณเจ้ารัฏฐปาละ เป็นความจริง โลกไม่มีผู้ต้านทาน ไม่เป็นอิสระ (๒)

Saṁvijjati kho, bho raṭṭhapāla, imasmiṁ rājakule pahūtaṁ hiraññasuvaṇṇaṁ bhūmigatañca vehāsagatañca.
bhūmigatañca → bhūmigatañceva (bj) | pahūtaṁ hiraññasuvaṇṇaṁ → pahutaṁ hirañña suvaṇṇaṁ (sya-all) | pahūtaṁ → So Bu; Sk Si pahutaṁ; Bm bahu taṁ. Cf. I Dīgha 115. (pts note) | vehāsaṭṭhañ → Si vehāsagatañ (pts note) | bhūmigatañca vehāsagatañca → bhūmigatañ ca vehāsaṭṭhañ ca (pts)
ในราชตระกูลนี้ มีเงินและทองอยู่ที่พื้นดินและในอากาศมากมาย
‘Assako loko, sabbaṁ pahāya gamanīyan’ti—
gamanīyanti → gamanīyan ti (pts)
พระคุณเจ้า รัฏฐปาละกล่าวว่า ‘โลกไม่มีอะไรเป็นของตน จำต้องละสิ่งทั้งปวงไป’
bhavaṁ raṭṭhapālo āha. Imassa pana, bho raṭṭhapāla, bhāsitassa kathaṁ attho daṭṭhabbo”ti?
daṭṭhabboti → daṭṭhabbo ti (pts)
เนื้อความแห่ง ภาษิตนี้ จะพึงเห็นได้อย่างไร”

“Taṁ kiṁ maññasi, mahārāja,
kiṁ → kim (pts)
“มหาบพิตร พระองค์ทรงเข้าพระทัยความข้อนั้นว่าอย่างไร
yathā tvaṁ etarahi pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāresi, lacchasi tvaṁ paratthāpi:
samaṅgībhūto → samaṅgibhūto (pts) | samaṅgibhūto → Si samangībhūto. (pts note) | tvaṁ paratthāpi → paratthā pi (pts)
บัดนี้ พระองค์ เอิบอิ่ม พรั่งพร้อมด้วยกามคุณ ๕ ประการ บำเรอพระองค์อยู่ ฉันใด พระองค์จักได้ สมพระราชประสงค์ว่า
‘evamevāhaṁ imeheva pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāremī’ti, udāhu aññe imaṁ bhogaṁ paṭipajjissanti, tvaṁ pana yathākammaṁ gamissasī”ti?
samaṅgībhūto → samaṅgibhūto (pts) | evamevāhaṁ imeheva → evaṁ evāhaṁ imeh eva (pts)
‘แม้โลกหน้า เราจักเป็นผู้เอิบอิ่ม พรั่งพร้อมด้วยกามคุณ ๕ ประการ บำเรอตนอยู่’ ฉันนั้นเหมือนกัน หรือว่าชนเหล่าอื่นจักปกครองทรัพย์ สมบัตินี้ ส่วนพระองค์ก็จักเสด็จไปตามยถากรรม”

“Yathāhaṁ, bho raṭṭhapāla, etarahi pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāremi, nāhaṁ lacchāmi paratthāpi:
kāmaguṇehi → gāmaguṇehi (pts) | samaṅgībhūto → samaṅgibhūto (pts) | paratthāpi → paratthā pi evaṁ (pts)
“พระคุณเจ้ารัฏฐปาละ บัดนี้ โยมเอิบอิ่มพรั่งพร้อมด้วยกามคุณ ๕ ประการ บำเรอตนอยู่ ฉันใด โยมก็จักไม่ได้ตามประสงค์ว่า
‘evameva imeheva pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāremī’ti.
evameva → evamevāhaṁ (bj, sya-all) | samaṅgībhūto → samaṅgibhūto (pts) | evameva imeheva → evāhaṁ imeh eva (pts)
‘แม้ในโลกหน้า เราจะเป็นผู้ เอิบอิ่ม พรั่งพร้อมด้วยกามคุณ ๕ ประการ บำเรอตนอยู่’ ฉันนั้นเหมือนกัน
Atha kho aññe imaṁ bhogaṁ paṭipajjissanti; ahaṁ pana yathākammaṁ gamissāmī”ti.ที่แท้ชนเหล่าอื่นจักปกครองทรัพย์สมบัตินี้ ส่วนโยมก็จักไปตามยถากรรม”

“Idaṁ kho taṁ, mahārāja, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena sandhāya bhāsitaṁ:“มหาบพิตร พระผู้มีพระภาค ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ทรงหมายถึงเนื้อความนี้แล จึงตรัสธัมมุทเทสประการที่ ๓ ว่า ‘assako loko, sabbaṁ pahāya gamanīyan’ti,
gamanīyanti → gamanīyan ti (pts)
‘โลกไม่มีอะไรเป็นของตน จำต้องละสิ่งทั้งปวงไป’
yamahaṁ ñatvā ca disvā ca sutvā ca agārasmā anagāriyaṁ pabbajito”ti.
ñatvā → ñātvā (bj) | yamahaṁ → yam ahaṁ (pts) | pabbajitoti → pabbajito ti (pts)
ที่อาตมภาพรู้เห็นและได้ฟังแล้ว จึงออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต”

“Acchariyaṁ, bho raṭṭhapāla, abbhutaṁ, bho raṭṭhapāla.
abbhutaṁ → abbhūtaṁ (sya-all)
“พระคุณเจ้ารัฏฐปาละ น่าอัศจรรย์จริง ไม่เคยปรากฏ
Yāva subhāsitaṁ cidaṁ tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena:
subhāsitaṁ cidaṁ → subhāsitaṁmidaṁ (bj) | subhāsitaṁ cidaṁ → subhāsitañcidaṁ (th) | subhāsitaṁ cidaṁ → subhāsitañ idaṁ (pts)
คำว่า
‘assako loko, sabbaṁ pahāya gamanīyan’ti.
gamanīyanti → gamanīyan ti (pts)
‘โลกไม่มีอะไร เป็นของตน จำต้องละสิ่งทั้งปวงไป’
Assako hi, bho raṭṭhapāla, loko sabbaṁ pahāya gamanīyaṁ.พระผู้มีพระภาค ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระ อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ตรัสไว้ดีแล้ว พระคุณเจ้ารัฏฐปาละ เป็นความจริง โลกไม่มีอะไรเป็นของตน จำต้องละสิ่งทั้งปวงไป (๓)

‘Ūno loko atitto taṇhādāso’ti—
taṇhādāsoti → taṇhā dāsoti (bjt) | taṇhādāsoti → taṇhādāso ti (pts)
ท่านพระรัฏฐปาละกล่าวว่า ‘โลกพร่องอยู่เป็นนิตย์ ไม่รู้จักอิ่ม เป็นทาสแห่ง ตัณหา’
bhavaṁ raṭṭhapālo āha. Imassa, bho raṭṭhapāla, bhāsitassa kathaṁ attho daṭṭhabbo”ti?
imassa → imassa pana (bj, sya-all, pts) | daṭṭhabboti → daṭṭhabbo ti (pts)
เนื้อความแห่งภาษิตนี้ จะพึงเห็นได้อย่างไร”

“Taṁ kiṁ maññasi, mahārāja,
kiṁ → kim (pts)
“มหาบพิตร พระองค์ทรงเข้าพระทัยความข้อนั้นว่าอย่างไร
phītaṁ kuruṁ ajjhāvasasī”ti?
Phītaṁ → Bm Si phitaṁ. (pts note)
พระองค์ทรง ปกครองแคว้นกุรุอันอุดมสมบูรณ์อยู่ มิใช่หรือ”

“Evaṁ, bho raṭṭhapāla, phītaṁ kuruṁ ajjhāvasāmī”ti.“ใช่แล้ว พระคุณเจ้ารัฏฐปาละ โยมปกครองแคว้นกุรุอันอุดมสมบูรณ์อยู่”

“Taṁ kiṁ maññasi, mahārāja,
kiṁ → kim (pts)
“มหาบพิตร พระองค์ทรงเข้าพระทัยความข้อนั้นว่าอย่างไร
idha puriso āgaccheyya puratthimāya disāya saddhāyiko paccayiko.
idha → idha te (bj, sya-all, pts)
ราชบุรุษของ พระองค์ที่แคว้นกุรุนี้เป็นที่เชื่อถือได้ เป็นคนมีเหตุผล มาจากทิศตะวันออก เข้ามา
So taṁ upasaṅkamitvā evaṁ vadeyya:
upasaṅkamitvā → upasaṁkamitvā (pts)
เฝ้าพระองค์แล้วกราบทูลอย่างนี้ว่า
‘yagghe, mahārāja, jāneyyāsi, ahaṁ āgacchāmi puratthimāya disāya?‘ขอเดชะมหาราชเจ้า พระองค์ควรทรงทราบว่า ‘ข้าพระองค์มาจากทิศตะวันออก Tatthaddasaṁ mahantaṁ janapadaṁ iddhañceva phītañca bahujanaṁ ākiṇṇamanussaṁ.
tatthaddasaṁ → tatth addasaṁ (pts) | iddhañceva phītañca → iddhañ eva phītañ ca (pts)
ในทิศนั้น ข้าพระองค์ได้เห็นชนบทใหญ่ มั่งคั่ง อุดมสมบูรณ์ มีประชากรมาก มีพลเมืองหนาแน่น
Bahū tattha hatthikāyā assakāyā rathakāyā pattikāyā;
bahū → bahu (sya-all) | bahū → So Bm; Sk Si bahu throughout. (pts note)
ในชนบทนั้นมีหมู่พลช้าง หมู่พลม้า หมู่พลรถ หมู่พลเดินเท้า
bahu tattha dhanadhaññaṁ;
dhanadhaññaṁ → dantājinaṁ (sya-all, km, pts1ed) | bahu → bahuṁ (bj) | dhanadhaññaṁ → dantājinaṁ (pts) | dhanadhaññaṁ → bahu tattha dantājinaṁ (bj: syā, PTS) | dhanadhaññaṁ → dantājinaṁ (cck: sī. syā. kaṁ. pī.) | bahu → Bm bahuṁ. (pts note) | dantājinaṁ → Bm (alone) dhanadhaññaṁ. (pts note)
มีสัตว์ที่มีเขี้ยวงามาก
bahu tattha hiraññasuvaṇṇaṁ akatañceva katañca;
bahu → bahuṁ (bj) | hiraññasuvaṇṇaṁ → hirañña suvaṇṇaṁ (bjt, th) | akatañceva katañca → akatañ eva katañ ca (pts)
มีเงินทองทั้งที่ยังไม่ได้ หลอมและที่หลอมแล้วเป็นจำนวนมาก
bahu tattha itthipariggaho.
itthipariggaho → itthīpariggaho (th)
ในชนบทนั้น สตรีเป็นผู้ปกครอง
Sakkā ca tāvatakeneva balamattena abhivijinituṁ.
balamattena → balatthena (sya-all, km, pts1ed); bahalatthena (mr) | tāvatakeneva → tāvatakena (bj) | tāvatakeneva balamattena → tāvatakena balatthena (pts) | balamattena → balatthena (bj: PTS); tāvattakena balatthena (bj: syā) | balamattena → balatthena (cck: sī. syā. kaṁ. pī.); bahalatthena (cck: ka.) | tāvatakena → Bm adds va. (pts note)
พระองค์ สามารถรบชนะได้ด้วยกำลังพลประมาณเท่านั้น
Abhivijina, mahārājā’ti, kinti naṁ kareyyāsī”ti?
mahārājāti → Bm bahalatthena abhivijituṁ, mahārājāti. (pts note)
ขอพระองค์จงไปรบเอาเถิด มหาราชเจ้า’ พระองค์จะทรงทำอย่างไรกับชนบทนั้น”

“Tampi mayaṁ, bho raṭṭhapāla, abhivijiya ajjhāvaseyyāmā”ti.
abhivijiya → abhivijjiya (bj: syā) | abhivijiya → So Bm; Sk abhivijīyya; Si abhivijjiya. (pts note) | tampi → tam pi (pts)
“พระคุณเจ้ารัฏฐปาละ พวกโยมก็ไปรบเอาชนบทนั้นมาครอบครองเสียนะซิ”

“Taṁ kiṁ maññasi, mahārāja,
kiṁ → kim (pts)
“มหาบพิตร พระองค์ทรงเข้าพระทัยความข้อนั้นว่าอย่างไร
idha puriso āgaccheyya pacchimāya disāya …
idha → idha te (bj, sya-all, pts) | pe → Bm Si omit pe. (pts note)
ราชบุรุษของ พระองค์ที่แคว้นกุรุนี้เป็นที่เชื่อถือได้ เป็นคนมีเหตุผลมาจากทิศตะวันตก ฯลฯ
uttarāya disāya …มาจากทิศเหนือ ฯลฯ dakkhiṇāya disāya …
dakkhiṇāya → dakkhiṇaya (pts)
มาจากทิศใต้ ฯลฯ
parasamuddato saddhāyiko paccayiko.
parasamuddato → pārasamuddato (pts)
มาจากสมุทรฟากโน้น เข้ามา
So taṁ upasaṅkamitvā evaṁ vadeyya:
upasaṅkamitvā → upasaṁkamitvā (pts)
เฝ้า พระองค์ แล้วกราบทูลอย่างนี้ว่า
‘yagghe, mahārāja, jāneyyāsi, ahaṁ āgacchāmi parasamuddato?
parasamuddato tatthaddasaṁ → pārasamuddato tatth addasaṁ (pts)
‘ขอเดชะมหาราชเจ้า พระองค์ควรทรงทราบว่า ‘ข้าพระองค์มาจากสมุทรฟากโน้น
Tatthaddasaṁ mahantaṁ janapadaṁ iddhañceva phītañca bahujanaṁ ākiṇṇamanussaṁ.
tatthaddasaṁ → tatth addasaṁ (pts) | iddhañceva phītañca → iddhañ eva phītañ ca (pts)
ณ ที่นั้น ข้าพระองค์ได้เห็นชนบทใหญ่ มั่งคั่ง อุดมสมบูรณ์ มีประชากรมาก มีพลเมืองหนาแน่น
Bahū tattha hatthikāyā assakāyā rathakāyā pattikāyā;
bahū → bahu (sya-all)
ในชนบทนั้นมีหมู่พลช้าง หมู่พลม้า หมู่พลรถ หมู่พลเดินเท้า
bahu tattha dhanadhaññaṁ;
bahu → bahuṁ (bj) | dhanadhaññaṁ → dantājinaṁ (sya-all, pts)
มีสัตว์ที่มีเขี้ยวงามาก
bahu tattha hiraññasuvaṇṇaṁ akatañceva katañca;
bahu → bahuṁ (bj) | hiraññasuvaṇṇaṁ → hirañña suvaṇṇaṁ (th) | akatañceva katañca → akatañ eva katañ ca (pts)
มีเงินทองทั้งที่ยังไม่ได้ หลอมและที่หลอมแล้วเป็นจำนวนมาก
bahu tattha itthipariggaho.
itthipariggaho → itthīpariggaho (th)
ในชนบทนั้น สตรีเป็นผู้ปกครอง
Sakkā ca tāvatakeneva balamattena abhivijinituṁ.
tāvatakeneva → tāvatakena (bj) | tāvatakeneva balamattena abhivijinituṁ → tāvatakena balatthena abhivijinitum (pts)
พระองค์ สามารถรบชนะได้ด้วยกำลังพลประมาณเท่านั้น
Abhivijina, mahārājā’ti, kinti naṁ kareyyāsī”ti?ขอพระองค์จงไปรบเอาเถิด มหาราชเจ้า’ พระองค์จะทรงทำอย่างไรกับชนบทนั้น”

“Tampi mayaṁ, bho raṭṭhapāla, abhivijiya ajjhāvaseyyāmā”ti.
abhivijiya → abhivijjiya (th) | tampi → taṁ pi (pts)
“พระคุณเจ้ารัฏฐปาละ พวกโยมก็ไปรบเอาชนบทนั้นมาครอบครองเสียนะซิ”

“Idaṁ kho taṁ, mahārāja, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena sandhāya bhāsitaṁ:“มหาบพิตร พระผู้มีพระภาค ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นทรงหมายถึงเนื้อความนี้แล จึงตรัสธัมมุทเทสประการที่ ๔ ว่า ‘ūno loko atitto taṇhādāso’ti,
taṇhādāsoti → taṇhādāso ti (pts)
‘โลกพร่องอยู่เป็นนิตย์ ไม่รู้จักอิ่ม เป็นทาสแห่งตัณหา’
yamahaṁ ñatvā ca disvā ca sutvā ca agārasmā anagāriyaṁ pabbajito”ti.
ca → (cck) | yamahaṁ → yam ahaṁ (pts) | pabbajitoti → pabbajito ti (pts)
ที่อาตมภาพรู้ เห็น และได้ฟังแล้วจึงออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต”

“Acchariyaṁ, bho raṭṭhapāla, abbhutaṁ, bho raṭṭhapāla.
abbhutaṁ → abbhūtaṁ (sya-all)
พระเจ้าโกรัพยะตรัสว่า “พระคุณเจ้ารัฏฐปาละ น่าอัศจรรย์จริง ไม่เคยปรากฏ
Yāva subhāsitañcidaṁ tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena:
subhāsitañcidaṁ → subhāsitamidaṁ (bj) | subhāsitañcidaṁ → subhāsitaṁ cidaṁ (my) | subhāsitañcidaṁ → subhāsitañ idaṁ (pts) | sammāsambuddhena → sammāsaṁbuddhena (pts)
คำว่า
‘ūno loko atitto taṇhādāso’ti.
taṇhādāsoti → taṇhādāso ti (pts)
‘โลกพร่องอยู่เป็นนิตย์ ไม่รู้จักอิ่ม เป็นทาสแห่งตัณหา’
Ūno hi, bho raṭṭhapāla, loko atitto taṇhādāso”ti.
taṇhādāsoti → taṇhādāso ti idam (pts)
นี้พระผู้มีพระภาค ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ตรัสไว้ดีแล้ว พระคุณเจ้ารัฏฐปาละ เป็นความจริง โลกพร่องอยู่เป็นนิตย์ ไม่รู้จักอิ่ม เป็นทาส แห่งตัณหา” (๔)

Idamavoca āyasmā raṭṭhapālo.
idamavoca āyasmā → idamavocāyasmā (bj) | idamavoca → avoc (pts)
ท่านพระรัฏฐปาละได้กล่าวเวยยากรณภาษิตนี้แล้ว
Idaṁ vatvā athāparaṁ etadavoca:
avoca:-- → Cf. Theragāthā pp. 75--77. (pts note) | etadavoca → etad avoca (pts)
ได้กล่าวคาถาประพันธ์อื่น อีกต่อไปว่า

“Passāmi loke sadhane manusse, laddhāna vittaṁ na dadanti mohā;“อาตมาเห็นผู้คนที่มีทรัพย์ในโลก ได้ทรัพย์เครื่องปลื้มใจแล้ว ไม่ยอมให้(ใคร) เพราะความหลง Luddhā dhanaṁ sannicayaṁ karonti, bhiyyova kāme abhipatthayanti.
Luddhā dhanaṁ → laddhā dhanaṁ (mr) | dhanaṁ → laddhā dhanaṁ (cck: ka.) | Luddhā → Bm laddhā. (pts note) | sannicayaṁ → sanniccayaṁ (pts) bhiyyova → bhiyyo ca (sya-all) | bhiyyova → bhiyyo ca (bj: syā) | va → So Bu Bm; Sk Si ca. (pts note) | bhiyyova → bhiyyo va (pts)
ได้ทรัพย์แล้ว เก็บสะสมไว้ และปรารถนากามคุณยิ่ง ๆ ขึ้นไป

Rājā pasayhā pathaviṁ vijitvā, sasāgarantaṁ mahimāvasanto;
pasayhā pathaviṁ → pasayha paṭhaviṁ (bj, sya-all) | pathaviṁ → paṭhaviṁ (pts) | pasayha → pasayhā (bj: sīmu8, machasaṁ, PTS) | vijitvā → jinitvā (bj: sīmu8) | pasayhā → So Sk; Si pasayha p.; Bm pasayha ppathaviṁ. (pts note) mahimāvasanto → mahiyā vasanto (si, mr); mahiṁ āvasanto (pts1ed) | mahimāvasanto → mahiṁ āvasanto (bj: PTS); mahiyāvasanto (bj: sīmu8) | mahimāvasanto → mahiyā vasanto (cck: sī. ka.) | mahim → Sk mahiyā vasanto. (pts note) | mahimāvasanto → mahim āvasanto (pts)
พระราชาทรงกดขี่ ช่วงชิงเอาแผ่นดิน ทรงครอบครองแผ่นดินซึ่งมีสมุทรสาครล้อมรอบ
Oraṁ samuddassa atittarūpo, pāraṁ samuddassapi patthayetha.
samuddassapi → samuddassa pi (pts)
ตลอดสมุทรสาครฝั่งนี้ ยังไม่ทรงพอ ยังปรารถนาจะครอบครองสมุทรสาครฝั่งโน้นอีก

Rājā ca aññe ca bahū manussā, avītataṇhā maraṇaṁ upenti;
avītataṇhā → atittataṇhā (mr) | avītataṇhā → atittataṇhā (bj: machasaṁ) | Avītataṇhā → atittataṇhā (cck: ka.)
ทั้งพระราชาและคนอื่นเป็นจำนวนมาก ยังไม่ปราศจากตัณหาก็เข้าถึงความตาย
Ūnāva hutvāna jahanti dehaṁ, kāmehi lokamhi na hatthi titti.
va → Bm ca. (pts note) | hutvāna → hutvā na (th) | ūnāva → ūnā va (pts) kāmehi → kāme hi (bjt) | na hatthi → nahatthi (bjt, th) | hatthi → h atthi (pts)
ยังไม่เต็มตามที่ต้องการเลย ก็ละทิ้งร่างกายไป เพราะความอิ่มด้วยกามไม่มีในโลก

Kandanti naṁ ñātī pakiriya kese, ahovatā no amarāti cāhu;
ñātīpakiriya → taṁ ñāti (bj: sīmu8) | pakiriya → Sk parikiriya; Bm pakirāya; Si pakīriya. 3 So Bu, who paraphrases by aho vata no, adding ‘ayam eva vā pāṭho'; MSS vatā no. (pts note) | ñātī pakiriya → ñāti pakīriya (th) no → ne (bj: PTS) | ahovatā → aho vatā (bjt) | ahovatā no → aho vatāno (th)
หมู่ญาติพากันสยายผม คร่ำครวญถึงคนที่ตายนั้น และพูดว่า ‘ทำอย่างไรหนอ พวกญาติของเราทั้งหลายจึงจะไม่ตาย’
Vatthena naṁ pārutaṁ nīharitvā, citaṁ samādāya tatoḍahanti.
samādāya → samādhāya (bj) | samādāya tatoḍahanti → samādhāya tato ḍahanti (bj) | samādāya → samādhāya (cck: sī.) | ḍahanti → Bm Si dahanti; Sk citakaṁ s. nayato ḍ. (pts note)
แต่นั้นก็นำศพนั้นซึ่งห่อผ้าไว้ แล้วยกขึ้นสู่เชิงตะกอนแล้วช่วยกันเผา

So ḍayhati sūlehi tujjamāno, ekena vatthena pahāya bhoge;ศพนั้นถูกเขาใช้หลาวแทงเผาอยู่ ละโภคทรัพย์ มีแต่ผ้าผืนเดียว Na mīyamānassa bhavanti tāṇā, ñātīdha mittā atha vā sahāyā.
mīyamānassa → miyyamānassa (sya-all) ñātīdha → ñātī ca (sya-all) | dha → So Sk; Bm Si ca. (pts note) | ñātīdha → ñātī dha (pts)
เมื่อคนจะตาย ญาติ มิตร หรือสหายก็ช่วยไม่ได้

Dāyādakā tassa dhanaṁ haranti, satto pana gacchati yena kammaṁ;ทายาททั้งหลายก็ขนทรัพย์สมบัติของเขาไป ส่วนสัตว์ที่ตายไปก็ย่อมไปตามกรรม Na mīyamānaṁ dhanamanveti kiñci, puttā ca dārā ca dhanañca raṭṭhaṁ.
mīyamānaṁ → miyyamānaṁ (sya-all) | dhanamanveti → dhanam anveti (pts) dhanañca → dhanañ ca (pts)
เมื่อตายไป ทรัพย์ไร ๆ คือ บุตร ภรรยา ทรัพย์ ข้าวของ เงินทอง และแว่นแคว้นก็ติดตามไปไม่ได้

Na dīghamāyuṁ labhate dhanena, na cāpi vittena jaraṁ vihanti;
dīghamāyuṁ → dīgham āyuṁ (pts)
ทรัพย์ช่วยคนให้มีอายุยืนไม่ได้ ทั้งช่วยคนให้ละความแก่ก็ไม่ได้
Appaṁ hidaṁ jīvitamāhu dhīrā, asassataṁ vippariṇāmadhammaṁ.
appaṁ hidaṁ → appakañcidaṁ (sya-all) | hidaṁ → appakañcidaṁ (bj: syā) | idaṁ → So Sk; Bm appañ hi tam; Si appakañ c'; idaṁ. (pts note) | hidaṁ jīvitamāhu → h idaṁ jīvitaṁ āhu (pts) vippariṇāmadhammaṁ → vipparināmadhammaṁ (bj) | asassataṁ → assassataṁ (bj: syā)
นักปราชญ์ทั้งหลายกล่าวชีวิตนั้นว่าน้อยนัก ไม่ยั่งยืน มีความแปรเปลี่ยนไปเป็นธรรมดา

Aḍḍhā daliddā ca phusanti phassaṁ, bālo ca dhīro ca tatheva phuṭṭho;
daliddā → daḷiddā (bj, pts) | daḷiddā → Bm Si daliddā. (pts note) tatheva → tath eva (pts)
ทั้งคนมั่งมี และคนยากจนก็ย่อมประสบเช่นนั้น ทั้งพาลและบัณฑิตก็ประสบเหมือนกันทั้งนั้น
Bālo ca bālyā vadhitova seti, dhīro ca na vedhati phassaphuṭṭho.
ca bālyā vadhitova → hi bālyāvadhitova (bj) | ca → hi (sya-all, pts) | vadhitova → vadhito va (pts) dhīro ca → dhīrova (mr) | ca → dhīrova (cck: ka.)
คนพาลนั่นแหละถูกเหตุแห่งทุกข์กระทบเข้า ย่อมหวั่นไหวเพราะความเป็นคนโง่ ส่วนบัณฑิตถูกกระทบเข้าก็ไม่หวั่นไหว

Tasmā hi paññāva dhanena seyyo, yāya vosānamidhādhigacchati;
paññāva → paññā ca (sya-all) | paññāva → paññā va (pts) vosānamidhādhigacchati abyositattā → vosānaṁ idhādhigacchati asositattā (pts)
เพราะเหตุนั้นแล ปัญญาเท่านั้นเป็นเหตุบรรลุนิพพาน ซึ่งเป็นที่สุดแห่งภพในโลกนี้ จึงประเสริฐกว่าทรัพย์
Abyositattā hi bhavābhavesu, pāpāni kammāni karonti mohā.
Abyositattā → asositattā (si, pts1ed) | abyositattā → asositattā (bj: sīmu8, PTS) | Abyositattā → asositattā (cck: sī. pī.) | Asositattā → So Bu; Sk ahotasittā; Bm Si abyositattā. (pts note)
ก็เพราะยังไม่ได้บรรลุที่สุด คนพาลทั้งหลายจึงทำแต่กรรมชั่ว ในภพน้อยใหญ่เพราะความเขลา

Upeti gabbhañca parañca lokaṁ, saṁsāramāpajja paramparāya;
gabbhañca parañca → gabbhañ ca parañ ca (pts) saṁsāramāpajja → saṁsāram āpajja (pts)
ผู้ทำกรรมชั่ว ต้องเวียนว่ายตายเกิด อยู่ในสังสารวัฏร่ำไป
Tassappapañño abhisaddahanto, upeti gabbhañca parañca lokaṁ.
tassappapañño → tass appapañño (pts) gabbhañca parañca → gabbhañ ca parañ ca (pts)
คนมีปัญญาน้อย เมื่อเชื่อคนที่ทำกรรมชั่วนั้น ก็ย่อมเวียนว่ายตายเกิดร่ำไป

Coro yathā sandhimukhe gahito, sakammunā haññati pāpadhammo;
gahito sakammunā → gahīto sakammanā (bj, pts) sakammanā → sakammunā (bj: machasaṁ, syā) | sakammanā → Bm sakammunā. (pts note)
โจรผู้ทำกรรมถูกเขาจับได้ตรงทาง ๓ แยก ย่อมเดือดร้อนเพราะกรรมของตน ฉันใด
Evaṁ pajā pecca paramhi loke, sakammunā haññati pāpadhammo.
sakammunā → sakammanā (bj, pts) | pāpadhammo kāmāhi → pāpadhammā kāmā hi (sya-all) | pāpadhammo → pāpadhammā (bj: syā) | pāpadhammo → Si haññanti pāpadhammā. (pts note)
หมู่สัตว์ผู้ทำกรรมชั่วตายไปแล้ว ย่อมเดือดร้อนในโลกหน้า เพราะกรรมของตน ฉันนั้น

Kāmāhi citrā madhurā manoramā, virūparūpena mathenti cittaṁ;
kāmāhi → kāmā hi (th, pts)
เพราะกรรมทั้งหลายที่งดงาม น่าปรารถนาชวนให้รื่นรมย์ใจ ย่อมย่ำยีจิตโดยสภาวะต่าง ๆ ฉะนั้น
Ādīnavaṁ kāmaguṇesu disvā, tasmā ahaṁ pabbajitomhi rāja.
ādīnavaṁ → adīnavaṁ (pts) tasmā ahaṁ → tasmāhaṁ (sya-all) | ahaṁ → So Sk; Bm tasmāmahaṁ; Si tasmā 'haṁ. (pts note) | pabbajitomhi → pabbajito mhi (pts)
อาตมาเห็นโทษในกามคุณทั้งหลาย จึงได้บวช มหาบพิตร

Dumapphalāneva patanti māṇavā, daharā ca vuḍḍhā ca sarīrabhedā;
dumapphalāneva → dumapphalānīva (bj, pts) | dumapphalānīva → dumapphalāneva (bj: sīmu8, machasaṁ, syā) | Dumapphalānīva → All MSS. d-āneva. (pts note) | dumapphalāneva → dumapphalā neva (th) vuḍḍhā → vuddhā (bj, pts)
สัตว์ทั้งหลายทั้งหนุ่มทั้งแก่ พอร่างแตกสลาย ก็ล่วงไปเหมือนผลไม้สุกงอมร่วงหล่นไป
Etampi disvā pabbajitomhi rāja, apaṇṇakaṁ sāmaññameva seyyo”ti.
Etampi disvā → evampi disvā (si); etaṁ viditvā (sya-all, km) | etampi disvā → etaṁ viditvā (sya-all) | disvā → etaṁ viditvā (bj: syā); evampi disvā (bj: sīmu8) | disvā → evampi disvā (cck: sī.); etaṁ viditvā (cck: syā. kaṁ.) | disvā → Si etaṁ viditvā. (pts note) | etampi → etam pi (pts) | pabbajitomhi → pabbajito mhi (pts) sāmaññameva seyyoti → sāmaññam eva seyyo ti (pts)
มหาบพิตร อาตมาเห็นความไม่เที่ยงแม้นี้ จึงได้บวช ความเป็นสมณะที่ปฏิบัติไม่ผิดนั่นแหละ ประเสริฐกว่า ” ดังนี้แล

Raṭṭhapālasuttaṁ niṭṭhitaṁ dutiyaṁ.รัฏฐปาลสูตรที่ ๒ จบ

Principles · Rationale · Glossary · 6 Pali editions
MP3: Pali


Translations: English · Русский · Deutsch · Italiano · Српски · ไทย