Bodhirājakumārasutta๘๕ โพธิราชกุมารสูตร
Evaṁ me sutaṁ—
evaṁ me → evamme (th) | evaṁ → evam (pts)ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้
ekaṁ samayaṁ bhagavā bhaggesu viharati susumāragire bhesakaḷāvane migadāye.
susumāragire bhesakaḷāvane → suṁsumāragire bhesakalāvane (bj) | susumāragire → suṁsumāragire (sya-all, pts) | Suṁsumāragire → Bm Saṁs. C . Vinaya II 127. (pts note)สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ เภสกฬาวัน สถานที่ให้อภัยหมู่เนื้อ เขตกรุงสุงสุมารคิระ แคว้นภัคคะ
Tena kho pana samayena bodhissa rājakumārassa kokanado nāma pāsādo acirakārito hoti anajjhāvuṭṭho samaṇena vā brāhmaṇena vā kenaci vā manussabhūtena.
kokanado → kokanudo (sya-all, km, mr) | anajjhāvuṭṭho → anajjhāvuttho (bj, pts); anajjhāvuṭaṭho (sya-all) | kokanado → kokanudo (bj: syā) | anajjhāvuttho → anajjhāvuṭṭho (bj: machasaṁ, syā) | kokanado → kokanudo (cck: syā. kaṁ. ka.) | kokanudo → kokanado (sya-all: sī.) | rājakumārassa → Skt here insert svātanāya bhattaṁ saddhiṁ bhikkhusaṁghenāti evaṁ bho ti kho Sañjikāputto māṇavo Bodhissa rājakumārassa. (pts note) | Kokanado → So Skt Bu; Bm Si Kokanudo, -- Si with note that the Sinh. reading is Kokanado. (pts note) | anajjhāvuttho → Bm anajjhovuṭṭho; Si anajjhāvuṭṭho; Skt a-vutte. (pts note)สมัยนั้นแล ปราสาทชื่อโกกนุทของพระราชกุมาร พระนามว่าโพธิ สร้างเสร็จแล้วใหม่ ๆ สมณะ พราหมณ์ หรือมนุษย์คนใดคนหนึ่ง ยังไม่ได้เข้าไปอยู่อาศัย
Atha kho bodhi rājakumāro sañjikāputtaṁ māṇavaṁ āmantesi:ต่อมา โพธิราชกุมารรับสั่งเรียกมาณพชื่อสัญชิกาบุตรมา ตรัสว่า
“ehi tvaṁ, samma sañjikāputta, yena bhagavā tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā mama vacanena bhagavato pāde sirasā vanda, appābādhaṁ appātaṅkaṁ lahuṭṭhānaṁ balaṁ phāsuvihāraṁ puccha:
vanda → vandāhi (bj: sīmu8) | vanda → Bm vandāhi. (pts note) | tvaṁ → tvam (pts) | tenupasaṅkama upasaṅkamitvā → ten upasaṁkama upasaṁkamitvā (pts)“มาเถิด สัญชิกาบุตรเพื่อนรัก ท่านจงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ กราบพระยุคลบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้า แล้วทูลถามถึงพระสุขภาพ ความมีพระโรคาพาธน้อย กระปรี้กระเปร่า มีพระพลานามัยสมบูรณ์ อยู่สำราญ ตามคำของเราว่า
‘bodhi, bhante, rājakumāro bhagavato pāde sirasā vandati, appābādhaṁ appātaṅkaṁ lahuṭṭhānaṁ balaṁ phāsuvihāraṁ pucchatī’ti.‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ โพธิราชกุมาร ขอกราบพระยุคลบาทของ พระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้า ทูลถามถึงพระสุขภาพ ความมีพระโรคาพาธน้อย กระปรี้กระเปร่า มีพระพลานามัยสมบูรณ์ อยู่สำราญ’
Evañca vadehi:
evañca → evañ ca (pts)และจงกราบทูลอย่างนี้ว่า
‘adhivāsetu kira, bhante, bhagavā bodhissa rājakumārassa svātanāya bhattaṁ saddhiṁ bhikkhusaṅghenā’”ti.
bhikkhusaṅghenāti → bhikkhusaṁghenāti (ms2005)‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคพร้อมทั้งภิกษุสงฆ์โปรดรับนิมนต์ฉัน ภัตตาหารของโพธิราชกุมารในวันพรุ่งนี้ด้วยเถิด”
“Evaṁ, bho”ti kho sañjikāputto māṇavo bodhissa rājakumārassa paṭissutvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṁ sammodi.
sammodi → sommodi (sya-all) | bhoti → bho ti (pts) | paṭissutvā → paṭisutvā (pts) | tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts)มาณพสัญชิกาบุตรทูลรับสนองพระดำรัสแล้ว เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ ประทับ ได้สนทนาปราศรัย
Sammodanīyaṁ kathaṁ sāraṇīyaṁ vītisāretvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinno kho sañjikāputto māṇavo bhagavantaṁ etadavoca:
sāraṇīyaṁ → sārāṇīyaṁ (bj, sya-all, pts) | etadavoca → etad avoca (pts)พอเป็นที่บันเทิงใจ พอเป็นที่ระลึกถึงกันแล้วนั่ง ณ ที่ สมควร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า
“bodhi kho rājakumāro bhoto gotamassa pāde sirasā vandati, appābādhaṁ appātaṅkaṁ lahuṭṭhānaṁ balaṁ phāsuvihāraṁ pucchati.
bodhi kho → bodhi bho gotama (bj, sya-all, km, pts1ed) | kho → bho gotama (pts) | rājakumāro → bodhi kho rājakumāro (bj: sīmu8, machasaṁ) | kho → bodhi bho gotama (cck: sī. syā. kaṁ. pī.) | rājakumāro → So Si; Bm Bodhi kho rājakumāro; Sk Bodhi bhoto gotamassa. (pts note)“ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ โพธิราชกุมารขอกราบพระยุคลบาทของพระโคดม ผู้เจริญ ด้วยเศียรเกล้า ทูลถามถึงพระสุขภาพ ความมีพระโรคาพาธน้อย กระปรี้กระเปร่า มีพระพลานามัยสมบูรณ์ อยู่สำราญ
Evañca vadeti:
evañca → evañca pana (sya-all) | evañca → evañ ca (pts)และกราบทูลอย่างนี้ว่า
‘adhivāsetu kira bhavaṁ gotamo bodhissa rājakumārassa svātanāya bhattaṁ saddhiṁ bhikkhusaṅghenā’”ti.
bhikkhusaṅghenāti → bhikkhusaṁghenāti (ms2005, pts)‘ขอพระโคดมผู้เจริญ พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ทรงรับนิมนต์ฉันภัตตาหารของโพธิราชกุมารในวันพรุ่งนี้ด้วยเถิด”
Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena.พระผู้มีพระภาคทรงรับนิมนต์โดยดุษณีภาพ
Atha kho sañjikāputto māṇavo bhagavato adhivāsanaṁ viditvā uṭṭhāyāsanā yena bodhi rājakumāro tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bodhiṁ rājakumāraṁ etadavoca:
uṭṭhāyāsanā → uṭṭhāy āsanā (pts) | tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)เวลานั้น มาณพสัญชิกาบุตร ทราบอาการที่พระผู้มีพระภาคทรงรับนิมนต์แล้ว จึงลุกจากที่นั่งเข้าไปเฝ้าโพธิราชกุมาร ถึงที่ประทับแล้วกราบทูลว่า
“avocumha bhoto vacanena taṁ bhavantaṁ gotamaṁ:
avocumha → avocumhā kho mayaṁ (bj, sya-all) | bhavantaṁ → bhagavantaṁ (pts) | mayaṁ → Bm av-ha bhoto v. (pts note) | bhagavantaṁ → Bm (alone) bhavantaṁ. (pts note)“ข้าพระองค์ได้กราบทูลพระโคดมผู้เจริญพระองค์นั้นตามรับสั่งของพระองค์ว่า
‘bodhi kho rājakumāro bhoto gotamassa pāde sirasā vandati, appābādhaṁ appātaṅkaṁ lahuṭṭhānaṁ balaṁ phāsuvihāraṁ pucchati.
kho → bho gotama (bj, sya-all, pts) | Gotama → So Si; Bm omits bho G.; Skt bho alone. (pts note)‘ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ โพธิราชกุมารขอกราบพระยุคลบาทของพระผู้มีพระภาค ด้วยเศียรเกล้า ทูลถามถึงพระสุขภาพ ความมีพระโรคาพาธน้อย กระปรี้กระเปร่า มีพระพลานามัยสมบูรณ์ อยู่สำราญ’
Evañca vadeti—
evañca → evañ ca (pts)และกราบทูลอย่างนี้ว่า
adhivāsetu kira bhavaṁ gotamo bodhissa rājakumārassa svātanāya bhattaṁ saddhiṁ bhikkhusaṅghenā’ti.
bhikkhusaṅghenāti → bhikkhusaṁghenāti (ms2005, pts)‘ขอพระโคดมผู้เจริญ พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ทรงรับนิมนต์ฉันภัตตาหารของโพธิราชกุมารในวันพรุ่งนี้ด้วยเถิด’
Adhivuṭṭhañca pana samaṇena gotamenā”ti.
adhivuṭṭhañca → adhivutthañca (bj, sya-all) | Adhivutthañ → Bm adhivuṭṭhañ. (pts note) | adhivuṭṭhañca → adhivutthañ ca (pts)และพระสมณโคดมทรงรับนิมนต์แล้ว พระเจ้าข้า”
Atha kho bodhi rājakumāro tassā rattiyā accayena sake nivesane paṇītaṁ khādanīyaṁ bhojanīyaṁ paṭiyādāpetvā, kokanadañca pāsādaṁ odātehi dussehi santharāpetvā yāva pacchimasopānakaḷevarā, sañjikāputtaṁ māṇavaṁ āmantesi:
pacchimasopānakaḷevarā → pacchimā sopāṇakaḷeparā (bj); pacchimasopāṇakaḷevarā (sya-all) | sake → (sya-all) | kokanadañca → kokanudañca (sya-all) | māṇavaṁ → mānavaṁ (pts) | sopāṇakaḷeparā → sopāṇakalevarā (bj: machasaṁ, syā, PTS) | pacchimasopānakaḷevarā → kaḷebarā (cck: sī.) | nivesane → Si omits sake. (pts note) | santharāpetvā → Bm adds pi. (pts note) | pacchimasopānakaḷevarā → Bu pacchimasopānakaḷebaraṁ; Si pacchimasopāṇakalevarā; Skt pacchimosopāṇakaḷeparā; Bm pacchimā sopānaka evarā. (pts note) | kokanadañca → kokanadañ ca (pts)ครั้งนั้น เมื่อล่วงราตรีนั้นไป โพธิราชกุมารรับสั่งให้จัดเตรียมของ เคี้ยวของฉันอันประณีตไว้ในพระนิเวศน์ของพระองค์ และรับสั่งให้ปูลาดโกกนุทปราสาท ด้วยผ้าขาวถึงบันไดขั้นล่างสุด รับสั่งเรียกมาณพสัญชิกาบุตรมาตรัสว่า
“ehi tvaṁ, samma sañjikāputta, yena bhagavā tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā bhagavato kālaṁ ārocehi:
tenupasaṅkama upasaṅkamitvā → ten upasaṁkama upasaṁkamitvā (pts)“มาเถิด สัญชิกาบุตรเพื่อนรัก ท่านจงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ แล้วกราบทูลภัตตกาลว่า
‘kālo, bhante, niṭṭhitaṁ bhattan’”ti.
bhattanti → bhattan ti (pts)‘ได้เวลาแล้ว พระพุทธเจ้าข้า ภัตตาหารสำเร็จแล้ว”
“Evaṁ, bho”ti kho sañjikāputto māṇavo bodhissa rājakumārassa paṭissutvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavato kālaṁ ārocesi:
bhoti → bho ti (pts) | paṭissutvā → paṭisutvā (pts) | tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts)มาณพสัญชิกาบุตรทูลรับสนองพระดำรัสแล้ว เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ ประทับ กราบทูลภัตตกาลว่า
“kālo, bho gotama, niṭṭhitaṁ bhattan”ti.
gotama → kālo bhante (bj: sīmu8) | bhattanti → bhattan ti (pts)‘ได้เวลาแล้ว พระพุทธเจ้าข้า ภัตตาหารสำเร็จแล้ว”
Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṁ nivāsetvā pattacīvaramādāya yena bodhissa rājakumārassa nivesanaṁ tenupasaṅkami.
pattacīvaramādāya → pattacīvaraṁ ādāya (bjt, pts) | tenupasaṅkami → ten upasaṁkami (pts)ครั้นเวลาเช้า พระผู้มีพระภาคทรงครองอันตรวาสกถือบาตรและจีวรเสด็จ เข้าไปยังพระราชนิเวศน์ของโพธิราชกุมาร
Tena kho pana samayena bodhi rājakumāro bahidvārakoṭṭhake ṭhito hoti bhagavantaṁ āgamayamāno.ขณะนั้น โพธิราชกุมารทรงยืนคอย รับเสด็จพระผู้มีพระภาคอยู่ที่นอกซุ้มประตู
Addasā kho bodhi rājakumāro bhagavantaṁ dūratova āgacchantaṁ.
dūratova → dūrato va (pts)ได้ทรงเห็นพระผู้มีพระภาคกำลังเสด็จมา แต่ไกล
Disvāna paccuggantvā bhagavantaṁ abhivādetvā purakkhatvā yena kokanado pāsādo tenupasaṅkami.
purakkhatvā → purakkhitvā (sya-all, pts) | kokanado → kokanudo (sya-all) | purakkhatvā → purakkhitvā (bj: PTS) | purakkhitvā → So Si Bm; Skt p-atvā. (pts note) | tenupasaṅkami → ten upasaṁkami (pts)จึงเสด็จออกไปต้อนรับ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วเสด็จนำหน้าเข้าไป จนถึงโกกนุทปราสาท
Atha kho bhagavā pacchimaṁ sopānakaḷevaraṁ nissāya aṭṭhāsi.
sopānakaḷevaraṁ → sopāṇakaḷeparaṁ (bj); sopāṇakaḷevaraṁ (sya-all) | pacchimaṁ → So all MSS. (pts note)ครั้นถึงบันไดขั้นล่างสุด พระผู้มีพระภาคทรงหยุด
Atha kho bodhi rājakumāro bhagavantaṁ etadavoca:
etadavoca abhiruhatu → etad avoca abhirūhatu (pts)โพธิราชกุมาร จึงกราบทูลว่า
“abhiruhatu, bhante, bhagavā dussāni, abhiruhatu sugato dussāni;
abhiruhatu → abhirūhatu (bj, sya-all, pts) | abhiruhatu → abhirūhatu (cck: syā. kaṁ. pī.); akkamatu (cck: cūḷava. 268)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคทรงเหยียบผ้าขาวเสด็จเข้าไปเถิด ขอพระสุคตทรงเหยียบผ้าขาวเสด็จเข้าไปเถิด
yaṁ mama assa dīgharattaṁ hitāya sukhāyā”ti.
mama → mamaṁ (bj)ข้อนี้จะพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อสุข แก่หม่อมฉันตลอดกาลนาน พระพุทธเจ้าข้า”
Evaṁ vutte, bhagavā tuṇhī ahosi.เมื่อโพธิราชกุมารกราบทูลอย่างนี้แล้ว พระผู้มีพระภาคก็ทรงนิ่ง
Dutiyampi kho …pe…
pe → spelled out in full (bjt) | dutiyampi kho → dutiyam pi (pts)แม้ครั้งที่ ๒ โพธิราชกุมารก็กราบทูลว่า “ขอพระผู้มีพระภาคทรงเหยียบผ้าขาว เสด็จเข้าไปเถิด ขอพระสุคตทรงเหยียบผ้าขาวเสด็จเข้าไปเถิด ข้อนี้จะพึงเป็นไปเพื่อ ประโยชน์เกื้อกูล เพื่อสุข แก่หม่อมฉันตลอดกาลนาน พระพุทธเจ้าข้า” เมื่อโพธิราชกุมารกราบทูลอย่างนี้แล้ว พระผู้มีพระภาคก็ทรงนิ่ง
tatiyampi kho bodhi rājakumāro bhagavantaṁ etadavoca:
etadavoca abhiruhatu → etad avoca abhirūhatu (pts) | kho → Bm (alone) omits Bodhi . . . tuṇhī ahosi, inserting la. (pts note)แม้ครั้งที่ ๓ โพธิราชกุมารก็กราบทูลว่า
“abhiruhatu, bhante, bhagavā dussāni, abhiruhatu sugato dussāni;
abhiruhatu → abhirūhatu (bj, sya-all, pts)“ขอพระผู้มีพระภาคทรงเหยียบผ้าขาว เสด็จเข้าไปเถิด ขอพระสุคตทรงเหยียบผ้าขาวเสด็จเข้าไปเถิด
yaṁ mama assa dīgharattaṁ hitāya sukhāyā”ti.
mama → mamaṁ (bj)ข้อนี้จะพึงเป็นไปเพื่อ ประโยชน์เกื้อกูล เพื่อสุข แก่หม่อมฉันตลอดกาลนาน พระพุทธเจ้าข้า”
Atha kho bhagavā āyasmantaṁ ānandaṁ apalokesi.ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงชำเลืองดูท่านพระอานนท์
Atha kho āyasmā ānando bodhiṁ rājakumāraṁ etadavoca:
etadavoca saṁharatu → etad avoca saṁharantu (pts)จากนั้น ท่านพระอานนท์ได้ทูลตอบโพธิราชกุมารว่า
“saṁharatu, rājakumāra, dussāni;
saṁharatu → saṁharantu (bj: PTS) | Saṁharantu → So Skt; Bm Si saṁharatu. (pts note)“พระราชกุมารจงเก็บผ้าขาวเสียเถิด
na bhagavā celapaṭikaṁ akkamissati.
celapaṭikaṁ → celapattikaṁ (bj, pts1ed) | celapaṭikaṁ → celapattikaṁ (pts) | celapattikaṁ → telapaṭikaṁ (bj: sīmu8, machasaṁ, syā) | celapaṭikaṁ → celapattikaṁ (cck: sī. pī.) | celapattikaṁ → Si celapaṭikaṁ; Bm ceḷapaṭikaṁ; Skt pelapatti; Bu celapattikaṁ. (pts note) | + → kho (bjt)พระผู้มีพระภาคไม่ทรงเหยียบผ้าขาว
Pacchimaṁ janataṁ tathāgato anukampatī”ti.
anukampatī”ti → apaloketīti (sabbattha) | anukampatīti → apaloketīti (bj, sya-all, pts) | apaloketī’ti → anukampatīti (bj: machasaṁ) | anukampatī’’ti → apaloketīti (cck: sabbattha) | apaloketīti → So MSS & Bu; Dh. p. 324 oloketi; Vin. II. 128 anukampati. (pts note)พระตถาคตทรงเห็นแก่ประชุมชนผู้เกิดใน ภายหลัง”
Atha kho bodhi rājakumāro dussāni saṁharāpetvā uparikokanadapāsāde āsanāni paññapesi.
uparikokanadapāsāde → upari kokaneda pāsāde (bj); upari kokanude (sya-all); upari kokanade pāsāde (pts) | paññapesi → paññāpesi (bj, sya-all, pts) | pāsāde → kokanadapāsāde (bj: machasaṁ) | uparikokanadapāsāde → uparikokanade pāsāde (cck: sī. pī. vinayeca); uparikokanade (cck: syā. kaṁ.) | pāsāde → Skt kokanado pāsādo; Bm kokanudo pāsāde; Si kokanude, omitting pāsāde. (pts note)โพธิราชกุมารรับสั่งให้เก็บผ้าขาวแล้วรับสั่งให้ปูอาสนะที่โกกนุทปราสาทชั้นบน
Atha kho bhagavā kokanadaṁ pāsādaṁ abhiruhitvā paññatte āsane nisīdi saddhiṁ bhikkhusaṅghena.
kokanadaṁ → kokanudaṁ (sya-all) | abhiruhitvā → abhirūhitvā (bjt, th, pts) | bhikkhusaṅghena → bhikkhusaṁghena (ms2005, pts)ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จขึ้นโกกนุทปราสาท แล้วประทับนั่งบนพุทธอาสน์ ที่ปูลาดไว้แล้วพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์
Atha kho bodhi rājakumāro buddhappamukhaṁ bhikkhusaṅghaṁ paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappesi sampavāresi.
buddhappamukhaṁ → buddhapamukhaṁ (bjt) | bhikkhusaṅghaṁ → bhikkhusaṁghaṁ (ms2005) | buddhappamukhaṁ bhikkhusaṅghaṁ → buddhapamukhaṁ bhikkhusaṁghaṁ (pts)โพธิราชกุมารทรงอังคาสภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้า เป็นประมุข ถวายของเคี้ยวของฉันอันประณีตจนอิ่มหนำด้วยพระองค์เอง
Atha kho bodhi rājakumāro bhagavantaṁ bhuttāviṁ onītapattapāṇiṁ aññataraṁ nīcaṁ āsanaṁ gahetvā ekamantaṁ nisīdi.ทรงทราบ ว่าพระผู้มีพระภาคเสวยเสร็จละพระหัตถ์จากบาตรแล้ว จึงเลือกประทับนั่งอาสนะที่ สมควร ที่ใดที่หนี่งซึ่งต่ำกว่า
Ekamantaṁ nisinno kho bodhi rājakumāro bhagavantaṁ etadavoca:
etadavoca → etad avoca (pts)แล้วได้กราบทูลว่า
“mayhaṁ kho, bhante, evaṁ hoti:“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หม่อมฉันมีความเห็นอย่างนี้ว่า
‘na kho sukhena sukhaṁ adhigantabbaṁ, dukkhena kho sukhaṁ adhigantabban’”ti.
adhigantabbanti → adhigantabban ti (pts)‘บุคคลจะไม่ประสบ ความสุขด้วยความสุข แต่บุคคลจะประสบความสุขด้วยความทุกข์เท่านั้น”
“Mayhampi kho, rājakumāra, pubbeva sambodhā anabhisambuddhassa bodhisattasseva sato etadahosi:
mayhampi → mayham pi (pts) | pubbeva → pubbe va (pts) | bodhisattasseva → bodhisattass eva (pts) | etadahosi → etad ahosi (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ราชกุมาร ก่อนการตรัสรู้ แม้อาตมภาพ ยังเป็นโพธิสัตว์ ยังไม่ได้ตรัสรู้ ได้มีความคิดอย่างนี้ว่า
‘na kho sukhena sukhaṁ adhigantabbaṁ, dukkhena kho sukhaṁ adhigantabban’ti.
adhigantabbanti → adhigantabban ti (pts)‘บุคคลจะไม่ประสบความสุข ด้วยความสุข แต่บุคคลจะประสบความสุขได้ด้วยความทุกข์เท่านั้น’
So kho ahaṁ, rājakumāra, aparena samayena daharova samāno susukāḷakeso bhadrena yobbanena samannāgato paṭhamena vayasā akāmakānaṁ mātāpitūnaṁ assumukhānaṁ rudantānaṁ kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajiṁ.
mātāpitūnaṁ → mātāpitunnaṁ (bj) | rudantānaṁ → rodantānaṁ (sya-all) | rājakumāra → rājakumara (pts) | mātāpitunnaṁ → mātāpitunaṁ (bj: machasaṁ) | susukāḷakeso → susu kāḷakeso (bjt)ในกาลต่อมา อาตมภาพยังหนุ่มแน่น แข็งแรง มีเกศาดำสนิท อยู่ในปฐมวัย เมื่อพระราชมารดา และพระราชบิดาไม่ทรงปรารถนาจะให้ผนวช มีพระพักตร์นองด้วยน้ำพระเนตร ทรงกันแสงอยู่ จึงโกนผมและหนวด นุ่งห่มผ้ากาสาวพัสตร์ ออกจากวังบวชเป็น บรรพชิต
So evaṁ pabbajito samāno kiṅkusalagavesī anuttaraṁ santivarapadaṁ pariyesamāno yena āḷāro kālāmo tenupasaṅkamiṁ; upasaṅkamitvā āḷāraṁ kālāmaṁ etadavocaṁ:
tenupasaṅkamiṁ upasaṅkamitvā → tenupasaṁmiṁ upasaṁmitvā (bj) | kiṁkusalagavesī → kiṁkusalaṁgavesī (cck: ka.)เมื่อบวชแล้วก็แสวงหาว่าอะไรเป็นกุศล ขณะที่แสวงหาทางอันประเสริฐคือ ความสงบซึ่งไม่มีทางอื่นยิ่งกว่า ได้เข้าไปหาอาฬารดาบส กาลามโคตร แล้วกล่าวว่า
‘icchāmahaṁ, āvuso kālāma, imasmiṁ dhammavinaye brahmacariyaṁ caritun’ti.‘ท่านกาลามะ ข้าพเจ้าปรารถนาจะประพฤติพรหมจรรย์ในธรรมวินัยนี้’
Evaṁ vutte, rājakumāra, āḷāro kālāmo maṁ etadavoca:เมื่ออาตมภาพกล่าวอย่างนี้ อาฬารดาบส กาลามโคตรจึงกล่าวกับอาตมภาพว่า
‘viharatāyasmā,‘เชิญท่านอยู่ก่อน
tādiso ayaṁ dhammo yattha viññū puriso nacirasseva sakaṁ ācariyakaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihareyyā’ti.
nacirasseva → na cirasseva (bjt)ธรรมนี้ก็เป็นเช่นเดียวกับธรรมที่วิญญูชนจะพึงทำให้แจ้งด้วย ปัญญาอันยิ่งเอง ตามแบบอาจารย์ของตน เข้าถึงอยู่ได้ในเวลาไม่นาน’
So kho ahaṁ, rājakumāra, nacirasseva khippameva taṁ dhammaṁ pariyāpuṇiṁ.
nacirasseva → na cirasseva (bjt)จากนั้น ไม่นาน อาตมภาพก็เรียนรู้ธรรมนั้นได้อย่างรวดเร็ว
So kho ahaṁ, rājakumāra, tāvatakeneva oṭṭhapahatamattena lapitalāpanamattena ñāṇavādañca vadāmi, theravādañca jānāmi passāmīti ca paṭijānāmi, ahañceva aññe ca.
aññe → añño (sya-all) | oṭṭhapahatamattena → oṭṭhappahatamattena (bjt) | ahañceva → ahañce va (bjt) | tāvatakeneva → tāvattakeneva (th)ชั่วขณะปิดปากจบเจรจาปราศรัย เท่านั้น ก็กล่าวญาณวาทะ และเถรวาทะ ได้ ทั้งอาตมภาพและผู้อื่นก็ทราบชัดว่า ‘เรารู้ เราเห็น’
Tassa mayhaṁ, rājakumāra, etadahosi:อาตมภาพจึงคิดว่า
‘na kho āḷāro kālāmo imaṁ dhammaṁ kevalaṁ saddhāmattakena sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharāmīti pavedeti;
pavedeti → pavedesi (sya-all: sī.)‘อาฬารดาบส กาลามโคตรประกาศธรรมนี้ ด้วยเหตุเพียงความเชื่ออย่างเดียวว่า ‘เราทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงอยู่’ ก็หามิได้
addhā āḷāro kālāmo imaṁ dhammaṁ jānaṁ passaṁ viharatī’ti.แต่อาฬารดาบส กาลามโคตร ยังรู้ ยังเห็นธรรมนี้ด้วยอย่างแน่นอน’
Atha khvāhaṁ, rājakumāra, yena āḷāro kālāmo tenupasaṅkamiṁ; upasaṅkamitvā āḷāraṁ kālāmaṁ etadavocaṁ:
tenupasaṅkamiṁ upasaṅkamitvā → tenupasaṁkamiṁ upasaṁkamitvā (bjt)จากนั้น อาตมภาพจึงเข้าไปหาอาฬารดาบส กาลามโคตรแล้วถามว่า
‘kittāvatā no, āvuso kālāma, imaṁ dhammaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharāmīti pavedesī’ti?
upasampajja viharāmīti pavedesī’ti → upasampajja pavedesīti (sya-all, km, pts1ed) | viharāmīti → (sya-all) | pavedesī’ti → upasampajja pavedesīti (cck: sī. syā. kaṁ. pī.)‘ท่าน กาลามะ ท่านประกาศธรรมนี้ว่า ‘ข้าพเจ้าทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงอยู่’ ด้วยเหตุเพียงเท่าไร’
Evaṁ vutte, rājakumāra, āḷāro kālāmo ākiñcaññāyatanaṁ pavedesi.เมื่ออาตมภาพถามอย่างนี้ อาฬารดาบส กาลามโคตรจึงประกาศอากิญจัญญายตนสมาบัติแก่อาตมภาพ
Tassa mayhaṁ, rājakumāra, etadahosi:อาตมภาพจึงคิดว่า
‘na kho āḷārasseva kālāmassa atthi saddhā, mayhampatthi saddhā;
mayhampatthi → mayhaṁpatthi (my, th)‘มิใช่แต่อาฬารดาบส กาลามโคตรเท่านั้นที่มีศรัทธา แม้เราก็มีศรัทธา
na kho āḷārasseva kālāmassa atthi vīriyaṁ …pe…
pe → spelled out in full (bjt)... มีวิริยะ
sati …
+ → mayhampatthi sati na kho āḷārasseva kālāmassa atthi (bjt)... มีสติ
samādhi …
+ → mayhampatthi samādhi na kho āḷārasseva kālāmassa atthi (bjt)... มีสมาธิ
paññā, mayhampatthi paññā.
mayhampatthi → mayhaṁpatthi (my, th)... มิใช่แต่อาฬารดาบส กาลามโคตรเท่านั้นที่มีปัญญา แม้เราก็มีปัญญา
Yannūnāhaṁ yaṁ dhammaṁ āḷāro kālāmo sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharāmīti pavedeti tassa dhammassa sacchikiriyāya padaheyyan’ti.
yannūnāhaṁ → yaṁnūnāhaṁ (my)ทางที่ดี เราควรบำเพ็ญเพียรเพื่อทำให้แจ้งธรรมที่อาฬารดาบส กาลามโคตรประกาศว่า ‘ข้าพเจ้าทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงอยู่’
So kho ahaṁ, rājakumāra, nacirasseva khippameva taṁ dhammaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsiṁ.
nacirasseva → na cirasseva (bjt)จากนั้นไม่นาน อาตมภาพก็ทำให้ แจ้งธรรมนั้นด้วยปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงอยู่
Atha khvāhaṁ, rājakumāra, yena āḷāro kālāmo tenupasaṅkamiṁ; upasaṅkamitvā āḷāraṁ kālāmaṁ etadavocaṁ:
tenupasaṅkamiṁ upasaṅkamitvā → tenupasaṁkamiṁ upasaṁkamitvā (bjt)จากนั้น อาตมภาพจึงเข้าไปหาอาฬารดาบส กาลามโคตรแล้วถามว่า
‘ettāvatā no, āvuso kālāma, imaṁ dhammaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja pavedesī’ti?
upasampajja → upasampajja viharāmīti (bj)‘ท่าน กาลามะ ท่านประกาศว่า ‘ข้าพเจ้าทำให้แจ้งธรรมนี้ด้วยปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงอยู่’ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้หรือ’
‘Ettāvatā kho ahaṁ, āvuso, imaṁ dhammaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja pavedemī’ti.อาฬารดาบส กาลามโคตรตอบว่า ‘ท่านผู้มีอายุ เราประกาศว่า ‘ข้าพเจ้า ทำให้แจ้งธรรมนี้ด้วยปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงอยู่’ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล’
‘Ahampi kho, āvuso, ettāvatā imaṁ dhammaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharāmī’ti.
ahampi → ahaṁpi (th)(อาตมภาพจึงกล่าวว่า) ‘ท่านกาลามะ แม้ข้าพเจ้าก็ทำให้แจ้งธรรมนี้ด้วย ปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงอยู่’ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้’
‘Lābhā no, āvuso, suladdhaṁ no, āvuso,(อาฬารดาบส กาลามโคตรกล่าวว่า) ‘ท่านผู้มีอายุ เป็นลาภของพวกข้าพเจ้า พวกข้าพเจ้าได้ดีแล้ว
ye mayaṁ āyasmantaṁ tādisaṁ sabrahmacāriṁ passāma.ที่ได้พบเพื่อนพรหมจารีเช่นท่าน
Iti yāhaṁ dhammaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja pavedemi, taṁ tvaṁ dhammaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharasi.
viharasi → vihāsi (sya-all)เพราะข้าพเจ้าประกาศว่า ‘ข้าพเจ้าทำให้แจ้งธรรมใดด้วยปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงอยู่ ท่านก็ทำให้แจ้งธรรมนั้น ด้วยปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงอยู่
Yaṁ tvaṁ dhammaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharasi, tamahaṁ dhammaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja pavedemi.
viharasi → vihāsi (sya-all)ท่านทำให้แจ้งธรรมใด ด้วยปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงอยู่ ข้าพเจ้าก็ประกาศว่า ‘ข้าพเจ้าทำให้แจ้งธรรมนั้นด้วยปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงอยู่
Iti yāhaṁ dhammaṁ jānāmi taṁ tvaṁ dhammaṁ jānāsi; yaṁ tvaṁ dhammaṁ jānāsi tamahaṁ dhammaṁ jānāmi.ข้าพเจ้าทราบธรรมใด ท่านก็ทราบธรรมนั้น ท่านทราบธรรมใด ข้าพเจ้าก็ทราบ ธรรมนั้น
Iti yādiso ahaṁ, tādiso tuvaṁ; yādiso tuvaṁ tādiso ahaṁ.
tuvaṁ → tvaṁ (bj)เป็นอันว่าข้าพเจ้าเป็นเช่นใด ท่านก็เป็นเช่นนั้น ท่านเป็นเช่นใด ข้าพเจ้า ก็เป็นเช่นนั้น
Ehi dāni, āvuso, ubhova santā imaṁ gaṇaṁ pariharāmā’ti.
ehi dāni → ehidāni (bjt, th) | ubhova santā → ubho vasantā (th)มาเถิด บัดนี้ เราทั้งสองจะอยู่ร่วมกันบริหารคณะนี้’
Iti kho, rājakumāra, āḷāro kālāmo ācariyo me samāno attano antevāsiṁ maṁ samānaṁ attanā samasamaṁ ṭhapesi, uḷārāya ca maṁ pūjāya pūjesi.
attano → idaṁ padaṁ bj, sya-all, km, pts1ed potthakesu | attanā → attano (bj, sya-all, pts1ed) | attano → (bj, sya-all) | attanā → attenā (bj) | attenā → attanā (bj: machasaṁ) | attano → ( ) natthi (sī. syā. kaṁ. pī.) (cck note) | attanā → attano (cck: sī. pī.)ราชกุมาร อาฬารดาบส กาลามโคตรทั้งที่เป็นอาจารย์ของอาตมภาพ ก็ยกย่อง อาตมภาพผู้เป็นศิษย์ให้เสมอกับตน และบูชาอาตมภาพด้วยการบูชาอย่างดี ด้วย ประการอย่างนี้
Tassa mayhaṁ, rājakumāra, etadahosi:แต่อาตมภาพคิดว่า
‘nāyaṁ dhammo nibbidāya na virāgāya na nirodhāya na upasamāya na abhiññāya na sambodhāya na nibbānāya saṁvattati, yāvadeva ākiñcaññāyatanūpapattiyā’ti.‘ธรรมนี้ไม่เป็นไปเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อ คลายกำหนัด เพื่อดับ เพื่อสงบระงับ เพื่อรู้ยิ่ง เพื่อตรัสรู้ และเพื่อนิพพาน เป็นไป เพียงเพื่อเข้าถึงอากิญจัญญายตนสมาบัติเท่านั้น’
So kho ahaṁ, rājakumāra, taṁ dhammaṁ analaṅkaritvā tasmā dhammā nibbijja apakkamiṁ.
analaṅkaritvā → analaṁ karitvā (bjt)อาตภาพไม่พอใจ เบื่อหน่ายธรรมนั้น จึงลาจากไป
So kho ahaṁ, rājakumāra, kiṅkusalagavesī anuttaraṁ santivarapadaṁ pariyesamāno yena udako rāmaputto tenupasaṅkamiṁ; upasaṅkamitvā udakaṁ rāmaputtaṁ etadavocaṁ:
udako → uddako (bj, sya-all, km, pts1ed) | uddako → udako (bj: machasaṁ) | udako → uddako (cck: sī. syā. kaṁ. pī.) | kiṅkusalagavesī → kiṁkusalagavesī (my, bjt, th, ms2005) | tenupasaṅkamiṁ upasaṅkamitvā udakaṁ → tenupasaṁkamiṁ upasaṁkamitvā uddakaṁ (bjt) | udakaṁ → uddakaṁ (th)ราชกุมาร อาตมภาพนั้นแสวงหาว่าอะไรเป็นกุศล ขณะที่แสวงหา ทางอันประเสริฐคือความสงบซึ่งไม่มีทางอื่นยิ่งกว่า ได้เข้าไปหาอุทกดาบส รามบุตร แล้วกล่าวว่า
‘icchāmahaṁ, āvuso, imasmiṁ dhammavinaye brahmacariyaṁ caritun’ti.
āvuso → āvuso rāma (bj, sya-all, km, mr) | rāma → āvuso (bj: machasaṁ) | āvuso → āvuso rāma (sī. syā. kaṁ. ka.) passa ma. ni. 1.278 pāsarāsisutte (cck note)‘ท่านรามะ ข้าพเจ้าปรารถนาจะประพฤติพรหมจรรย์ในธรรมวินัยนี้’
Evaṁ vutte, rājakumāra, udako rāmaputto maṁ etadavoca:
udako → uddako (bjt, th)เมื่ออาตมภาพกล่าวอย่างนี้ อุทกดาบส รามบุตรจึงกล่าวกับอาตมภาพว่า
‘viharatāyasmā,‘เชิญท่านอยู่ก่อน
tādiso ayaṁ dhammo yattha viññū puriso nacirasseva sakaṁ ācariyakaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihareyyā’ti.
nacirasseva → na cirasseva (bjt)ธรรมนี้ก็เป็นเช่นเดียวกับธรรมที่วิญญูชนจะพึงทำให้แจ้งด้วย ปัญญาอันยิ่งเอง ตามแบบอาจารย์ของตนเข้าถึงอยู่ได้ในเวลาไม่นาน’
So kho ahaṁ, rājakumāra, nacirasseva khippameva taṁ dhammaṁ pariyāpuṇiṁ.
nacirasseva → na cirasseva (bjt)จากนั้นไม่นาน อาตมภาพก็เรียนรู้ธรรมนั้นได้อย่างรวดเร็ว
So kho ahaṁ, rājakumāra, tāvatakeneva oṭṭhapahatamattena lapitalāpanamattena ñāṇavādañca vadāmi, theravādañca jānāmi passāmīti ca paṭijānāmi, ahañceva aññe ca.
aññe → añño (sya-all) | oṭṭhapahatamattena → oṭṭhappahatamattena (bjt) | ahañceva → ahañce va (bjt) | tāvatakeneva → tāvattakeneva (th)ชั่วขณะปิดปากจบเจรจาปราศรัยเท่านั้น ก็กล่าวญาณวาทะและเถรวาทะได้ ทั้งอาตมภาพและผู้อื่นก็ทราบชัดว่า ‘เรารู้ เราเห็น’
Tassa mayhaṁ, rājakumāra, etadahosi:อาตมภาพจึงคิดว่า
‘na kho rāmo imaṁ dhammaṁ kevalaṁ saddhāmattakena sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharāmīti pavedesi;
pavedesi → pavedeti (sya-all)‘อุทกดาบส รามบุตรประกาศธรรมนี้ด้วยเหตุเพียง ความเชื่ออย่างเดียวว่า ‘เราทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงอยู่’ ก็หามิได้
addhā rāmo imaṁ dhammaṁ jānaṁ passaṁ vihāsī’ti.
vihāsīti → viharatīti (sya-all)แต่ อุทกดาบส รามบุตรยังรู้ยังเห็นธรรมนี้ด้วยอย่างแน่นอน’
Atha khvāhaṁ, rājakumāra, yena udako rāmaputto tenupasaṅkamiṁ; upasaṅkamitvā udakaṁ rāmaputtaṁ etadavocaṁ:
udako → uddako (bjt, th) | tenupasaṅkamiṁ upasaṅkamitvā udakaṁ → tenupasaṁkamiṁ upasaṁkamitvā uddakaṁ (bjt) | udakaṁ → uddakaṁ (th)จากนั้น อาตมภาพจึงเข้าไปหาอุทกดาบส รามบุตรแล้วถามว่า
‘kittāvatā no, āvuso, rāmo imaṁ dhammaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharāmīti pavedesī’ti?
rāmo → rāma (bj, sya-all) | viharāmīti → (sya-all) | rāma → rāmo (bj: machasaṁ)‘ท่านรามะ ท่านประกาศว่า ‘ข้าพเจ้าทำให้แจ้งธรรมนี้ด้วยปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงอยู่’ ด้วยเหตุ เพียงเท่าไร’
Evaṁ vutte, rājakumāra, udako rāmaputto nevasaññānāsaññāyatanaṁ pavedesi.
udako → uddako (bjt, th)เมื่ออาตมภาพถามอย่างนี้ อุทกดาบส รามบุตรจึงประกาศเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติแก่อาตมภาพ
Tassa mayhaṁ, rājakumāra, etadahosi:อาตมภาพจึงคิดว่า
‘na kho rāmasseva ahosi saddhā, mayhampatthi saddhā;
mayhampatthi → mayhaṁpatthi (my, bjt, th)‘มิใช่แต่อุทกดาบส รามบุตร เท่านั้นที่มีศรัทธา แม้เราก็มีศรัทธา
na kho rāmasseva ahosi vīriyaṁ …pe…
vīriyaṁ → viriyaṁ mayhampatthi viriyaṁ na kho rāmasseva ahosi (bjt) | vīriyaṁ → viriyaṁ (th)... มีวิริยะ
sati …
+ → mayhampatthi sati na kho rāmasseva ahosi (bjt)... มีสติ
samādhi …
+ → mayhampatthi samādhi na kho rāmasseva ahosi (bjt)... มีสมาธิ
paññā, mayhampatthi paññā.
mayhampatthi → mayhaṁpatthi (my, th)... มิใช่แต่ อุทกดาบส รามบุตรเท่านั้นที่มีปัญญา แม้เราก็มีปัญญา
Yannūnāhaṁ yaṁ dhammaṁ rāmo sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharāmīti pavedeti tassa dhammassa sacchikiriyāya padaheyyan’ti.
pavedeti → pavedesi (bj, sya-all) | yannūnāhaṁ → yaṁnūnāhaṁ (my)ทางที่ดี เราควรเริ่มบำเพ็ญ เพียรเพื่อทำให้แจ้งธรรมที่อุทกดาบส รามบุตรประกาศว่า ‘ข้าพเจ้าทำให้แจ้งด้วย ปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงอยู่’
So kho ahaṁ, rājakumāra, nacirasseva khippameva taṁ dhammaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsiṁ.
upasampajja → (bj) | nacirasseva → na cirasseva (bjt)จากนั้นไม่นาน อาตมภาพก็ได้ทำให้แจ้งธรรมนั้นด้วย ปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงอยู่
Atha khvāhaṁ, rājakumāra, yena udako rāmaputto tenupasaṅkamiṁ; upasaṅkamitvā udakaṁ rāmaputtaṁ etadavocaṁ:
udako rāmaputto → uddako rāmaputto (bj, sya-all) | tenupasaṅkamiṁ upasaṅkamitvā udakaṁ → tenupasaṁkami upasaṁkamitvā uddakaṁ (bjt) | udakaṁ → uddakaṁ (th)จากนั้น อาตมภาพจึงเข้าไปหาอุทกดาบส รามบุตรแล้วถามว่า
‘ettāvatā no, āvuso, rāmo imaṁ dhammaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja pavedesī’ti?
rāmo → rāma (bj, sya-all) | rāma → rāmo (bj: machasaṁ)‘ท่านรามะ ท่านประกาศว่า ‘ข้าพเจ้าทำให้แจ้งธรรมนี้ด้วยปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงอยู่’ ด้วยเหตุ เพียงเท่านี้หรือ’
‘Ettāvatā kho, āvuso, rāmo imaṁ dhammaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja pavedesī’ti.
kho → kho ahaṁ (bj, sya-all) | rāmo → (bj, sya-all) | pavedesīti → pavedemīti (bj) | pavedesīti ahampi → pavedemīti ahaṁpi (sya-all) | pavedemī’ti → pavedesī’ti (bj: machasaṁ)อุทกดาบส รามบุตรตอบว่า ‘ท่านผู้มีอายุ ข้าพเจ้าประกาศว่า ‘ข้าพเจ้าทำให้ แจ้งธรรมนี้ด้วยปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงอยู่’ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล’
‘Ahampi kho, āvuso, ettāvatā imaṁ dhammaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharāmī’ti.
ahampi → ahaṁpi (th)(อาตมภาพจึงกล่าวว่า) ‘แม้ข้าพเจ้าก็ทำให้แจ้งธรรมนี้ด้วยปัญญาอันยิ่งเอง เข้าถึงอยู่’ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้’
‘Lābhā no, āvuso, suladdhaṁ no, āvuso,(อุทกดาบส รามบุตรกล่าวว่า) ‘ท่านผู้มีอายุ เป็นลาภของพวกข้าพเจ้า พวก ข้าพเจ้าได้ดีแล้ว
ye mayaṁ āyasmantaṁ tādisaṁ sabrahmacāriṁ passāma.ที่ได้พบเพื่อนพรหมจารีเช่นท่าน
Iti yaṁ dhammaṁ rāmo sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja pavedesi taṁ tvaṁ dhammaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharasi.
viharasi → vihāsi (sya-all)เพราะ(ข้าพเจ้า)รามะประกาศว่า ‘ข้าพเจ้าทำให้แจ้งธรรมใดด้วยปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงอยู่ ท่านก็ทำให้แจ้งธรรมนั้น ด้วยปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงอยู่
Yaṁ tvaṁ dhammaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharasi taṁ dhammaṁ rāmo sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja pavedesi.
viharasi → vihāsi (sya-all)ท่านทำให้แจ้งธรรมใดด้วยปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงอยู่ รามะก็ประกาศว่า ‘ข้าพเจ้าทำให้แจ้งธรรมนั้นด้วยปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงอยู่’
Iti yaṁ dhammaṁ rāmo abhiññāsi taṁ tvaṁ dhammaṁ jānāsi; yaṁ tvaṁ dhammaṁ jānāsi taṁ dhammaṁ rāmo abhiññāsi.
abhiññāsi → aññāsi (bj)รามะทราบ ธรรมใด ท่านก็ทราบธรรมนั้น ท่านทราบธรรมใด รามะก็ทราบธรรมนั้น
Iti yādiso rāmo ahosi tādiso tuvaṁ, yādiso tuvaṁ tādiso rāmo ahosi.
tuvaṁ → tvaṁ (bj)เป็นอันว่า รามะเป็นเช่นใด ท่านก็เป็นเช่นนั้น ท่านเป็นเช่นใด รามะก็เป็นเช่นนั้น
Ehi dāni, āvuso, tuvaṁ imaṁ gaṇaṁ pariharā’ti.
tuvaṁ → tvaṁ (bj) | ehi dāni → ehidāni (bjt, th)มาเถิด บัดนี้ ท่านจงบริหารคณะนี้'
Iti kho, rājakumāra, udako rāmaputto sabrahmacārī me samāno ācariyaṭṭhāne maṁ ṭhapesi, uḷārāya ca maṁ pūjāya pūjesi.
ācariyaṭṭhāne → ācariyaṭṭhāne ca (bj); ācariyaṭṭhāneva (sya-all) | ca → ācariyaṭṭhāne (bj: machasaṁ) | ācariyaṭṭhāneva → ca (sya-all: sī.) | udako → uddako (bjt, th)ราชกุมาร อุทกดาบส รามบุตรทั้งที่เป็นเพื่อนพรหมจารีของอาตมภาพ ก็ยัง ยกย่องอาตมภาพไว้ในฐานะอาจารย์ และบูชาอาตมภาพด้วยการบูชาอย่างดี ด้วย ประการอย่างนี้
Tassa mayhaṁ, rājakumāra, etadahosi:แต่อาตมภาพคิดว่า
‘nāyaṁ dhammo nibbidāya na virāgāya na nirodhāya na upasamāya na abhiññāya na sambodhāya na nibbānāya saṁvattati, yāvadeva nevasaññānāsaññāyatanūpapattiyā’ti.‘ธรรมนี้ไม่เป็นไปเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อคลาย กำหนัด เพื่อดับ เพื่อสงบระงับ เพื่อรู้ยิ่ง เพื่อตรัสรู้ และเพื่อนิพพาน เป็นไปเพียง เพื่อเข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติเท่านั้น’
So kho ahaṁ, rājakumāra, taṁ dhammaṁ analaṅkaritvā tasmā dhammā nibbijja apakkamiṁ.
analaṅkaritvā → analaṁ karitvā (bjt)อาตมภาพไม่พอใจ เบื่อหน่าย ธรรมนั้น จึงลาจากไป
So kho ahaṁ, rājakumāra, kiṅkusalagavesī anuttaraṁ santivarapadaṁ pariyesamāno, magadhesu anupubbena cārikaṁ caramāno, yena uruvelā senānigamo tadavasariṁ.
uruvelā → uruveḷā (sya-all) | kiṅkusalagavesī → kiṁkusalagavesī (my, th, ms2005) | kiṅkusalagavesī → kiṁ kusalagavesī (bjt)ราชกุมาร อาตมภาพนั้นแสวงหาว่าอะไรเป็นกุศล ขณะที่แสวงหา ทางอันประเสริฐคือความสงบซึ่งไม่มีทางอื่นยิ่งกว่า เมื่อเที่ยวจาริกไปในแคว้นมคธ โดยลำดับ ได้ไปถึงตำบลอุรุเวลาเสนานิคม
Tatthaddasaṁ ramaṇīyaṁ bhūmibhāgaṁ, pāsādikañca vanasaṇḍaṁ, nadiñca sandantiṁ setakaṁ supatitthaṁ, ramaṇīyaṁ samantā ca gocaragāmaṁ.
samantā → sāmantā (?) | nadiñca → nadīñca (cck) | setakaṁ → sītodakaṁ (sya-all) | sītodakaṁ → setakaṁ (sya-all: sī.)ได้เห็นภูมิประเทศที่น่ารื่นรมย์ มีราวป่า น่าเพลิดเพลินใจ มีแม่น้ำไหลรินไม่ขาดสาย มีท่าน้ำสะอาดดี น่ารื่นรมย์ มีโคจรคาม อยู่โดยรอบ
Tassa mayhaṁ, rājakumāra, etadahosi:อาตมภาพจึงคิดว่า
‘ramaṇīyo vata bho bhūmibhāgo, pāsādiko ca vanasaṇḍo, nadī ca sandati setakā supatitthā, ramaṇīyā samantā ca gocaragāmo.
bho → (bj, sya-all) | nadī ca sandati → nadiñca sandantiṁ (cck) | setakā → sītodakā (sya-all) | samantā → sāmantā (?) purimapiṭṭhepi (cck note)‘ภูมิประเทศเป็นที่น่ารื่นรมย์ มีราวป่าน่าเพลิดเพลินใจ มีแม่น้ำไหลรินไม่ขาดสาย มีท่าน้ำสะอาดดี น่ารื่นรมย์ มีโคจรคามอยู่โดยรอบ
Alaṁ vatidaṁ kulaputtassa padhānatthikassa padhānāyā’ti.เหมาะแก่การบำเพ็ญเพียรของกุลบุตรผู้ปรารถนาจะบำเพ็ญเพียร’
So kho ahaṁ, rājakumāra, tattheva nisīdiṁ:อาตมภาพจึงนั่ง ณ ที่นั้นด้วยคิดว่า
‘alamidaṁ padhānāyā’ti.‘ที่นี้เหมาะแก่การบำเพ็ญเพียร’
Apissu maṁ, rājakumāra, tisso upamā paṭibhaṁsu anacchariyā pubbe assutapubbā.ราชกุมาร ครั้งนั้น อุปมา ๓ ข้อ อันน่าอัศจรรย์อย่างยิ่ง ซึ่งอาตมภาพยังไม่เคย ได้ยินมาก่อน ได้ปรากฏแก่อาตมภาพ คือ
Seyyathāpi, rājakumāra, allaṁ kaṭṭhaṁ sasnehaṁ udake nikkhittaṁ.
sasnehaṁ → sassinehaṁ (bj: sīmu8) | sasnehaṁ → sassinehaṁ (sya-all: sī.)๑. เปรียบเหมือนไม้สดมียางที่แช่อยู่ในน้ำ
Atha puriso āgaccheyya uttarāraṇiṁ ādāya:บุรุษนำไม้นั้นมาทำไม้สีไฟ ด้วยหวังว่า
‘aggiṁ abhinibbattessāmi, tejo pātukarissāmī’ti.‘เราจักก่อไฟให้เกิดความร้อนขึ้น’
Taṁ kiṁ maññasi, rājakumāra,ราชกุมาร พระองค์เข้าพระทัยความข้อนั้นว่าอย่างไร
api nu so puriso amuṁ allaṁ kaṭṭhaṁ sasnehaṁ udake nikkhittaṁ uttarāraṇiṁ ādāya abhimanthento aggiṁ abhinibbatteyya, tejo pātukareyyā”ti?
abhimanthento → abhimatthanto (sya-all, km, mr) | sasnehaṁ → sassinehaṁ (bj: sīmu8) | abhimanthento → abhimatthanto (bj: syā) | abhimanthento → abhimatthanto (cck: syā. kaṁ. ka.) | api nu → apinu (bjt)บุรุษนั้นนำไม้สดที่มี ยางซึ่งแช่อยู่ในน้ำมาทำไม้สีไฟแล้วสีให้เป็นไฟเกิดความร้อนขึ้นได้ไหม”
“No hidaṁ, bhante.
hidaṁ → hetaṁ (sya-all) | hidaṁ → no hetaṁ (bj: sīmu8)“ไม่ได้ พระพุทธเจ้าข้า”
Taṁ kissa hetu?“ข้อนั้นเพราะเหตุไร”
Aduñhi, bhante, allaṁ kaṭṭhaṁ sasnehaṁ tañca pana udake nikkhittaṁ,
bhante → bho gotama (bj: sīmu8) | sasnehaṁ → sassinehaṁ (bj: sīmu8) | aduñhi → aduṁ hi (bjt)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะไม้สดนั้นมียาง ทั้งยังแช่อยู่ในน้ำ
yāvadeva ca pana so puriso kilamathassa vighātassa bhāgī assā”ti.บุรุษนั้นก็มีแต่ ความเหน็ดเหนื่อยลำบากเปล่า”
“Evameva kho, rājakumāra, ye hi keci samaṇā vā brāhmaṇā vā kāyena ceva cittena ca kāmehi avūpakaṭṭhā viharanti, yo ca nesaṁ kāmesu kāmacchando kāmasneho kāmamucchā kāmapipāsā kāmapariḷāho so ca ajjhattaṁ na suppahīno hoti, na suppaṭippassaddho.
kāmasneho → kāmasineho (bj) | cittena ca → (sya-all) | keci → ye keci (bj: sīmu8) | kāmehi → kāyena ceva kāmehi (bj: syā) | kāmasineho → kāmasneho (bj: machasaṁ) | ye hi → yehi (bjt) | suppahīno → supahīno (th) | suppaṭippassaddho → supaṭippassaddho (th)“ราชกุมาร อย่างนั้นเหมือนกัน สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่ง มีกายและจิตยังไม่หลีกออกจากกาม ยังมีความพอใจ ความรักใคร่ ความหลง ความกระหาย และความกระวนกระวายในกามทั้งหลาย ยังมิได้ละและมิได้ระงับ อย่างเบ็ดเสร็จในภายใน
Opakkamikā cepi te bhonto samaṇabrāhmaṇā dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vedayanti, abhabbāva te ñāṇāya dassanāya anuttarāya sambodhāya.
tibbā kharā → tippā (bj, sya-all) | vedayanti abhabbāva → vediyanti abhabbā va (bj) | vedayanti → vediyanti (sya-all) | tippā → tibbā (bj: machasaṁ)สมณะหรือพราหมณ์ผู้เจริญเหล่านั้นแม้เสวยทุกขเวทนา ที่กล้าแข็ง หยาบ เผ็ดร้อน ซึ่งเกิดขึ้นเพราะความเพียร ก็เป็นผู้ไม่ควรแก่การรู้ การเห็น และการตรัสรู้อันยอดเยี่ยม
No cepi te bhonto samaṇabrāhmaṇā opakkamikā dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vedayanti, abhabbāva te ñāṇāya dassanāya anuttarāya sambodhāya.
tibbā kharā → tippā (bj, sya-all) | vedayanti → vediyanti (bj, sya-all)แม้ไม่ได้เสวยทุกขเวทนาที่กล้าแข็ง หยาบ เผ็ดร้อน ซึ่งเกิดขึ้นเพราะความเพียร ก็เป็นผู้ไม่ควรแก่การรู้ การเห็น และการ ตรัสรู้อันยอดเยี่ยม
Ayaṁ kho maṁ, rājakumāra, paṭhamā upamā paṭibhāsi anacchariyā pubbe assutapubbā.นี้เป็นอุปมาข้อที่ ๑ อันน่าอัศจรรย์อย่างยิ่ง ซึ่งอาตมภาพยังไม่เคยได้ยิน มาก่อน ได้ปรากฏแก่เรา
Aparāpi kho maṁ, rājakumāra, dutiyā upamā paṭibhāsi anacchariyā pubbe assutapubbā.๒.
Seyyathāpi, rājakumāra, allaṁ kaṭṭhaṁ sasnehaṁ ārakā udakā thale nikkhittaṁ.เปรียบเหมือนไม้สดมียางที่วางอยู่บนบกห่างจากน้ำ
Atha puriso āgaccheyya uttarāraṇiṁ ādāya:บุรุษนำไม้นั้น มาทำไม้สีไฟด้วยหวังว่า
‘aggiṁ abhinibbattessāmi, tejo pātukarissāmī’ti.
abhinibbattessāmi → aggi nibbattessāmi (bj: machasaṁ)‘เราจักก่อไฟให้เกิดความร้อนขึ้น’
Taṁ kiṁ maññasi, rājakumāra,ราชกุมาร พระองค์เข้าพระทัยความข้อนั้นว่าอย่างไร
api nu so puriso amuṁ allaṁ kaṭṭhaṁ sasnehaṁ ārakā udakā thale nikkhittaṁ uttarāraṇiṁ ādāya abhimanthento aggiṁ abhinibbatteyya, tejo pātukareyyā”ti?
abhimanthento → abhimatthanto (sya-all) | api nu → apinu (bjt)บุรุษนั้นนำไม้สดที่มียาง ซึ่งวางอยู่บนบกห่างจากน้ำมาทำเป็นไม้สีไฟ แล้วสีให้เป็นไฟเกิดความร้อนขึ้นได้ไหม”
“No hidaṁ, bhante.
hidaṁ → hetaṁ (sya-all)“ไม่ได้ พระพุทธเจ้าข้า”
Taṁ kissa hetu?“ข้อนั้นเพราะเหตุไร”
Aduñhi, bhante, allaṁ kaṭṭhaṁ sasnehaṁ kiñcāpi ārakā udakā thale nikkhittaṁ,
aduñhi → aduṁ hi (bjt)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะไม้ยังสดและมียาง แม้จะวางอยู่บนบกห่าง
yāvadeva ca pana so puriso kilamathassa vighātassa bhāgī assā”ti.จากน้ำ บุรุษนั้นก็มีแต่ความเหน็ดเหนื่อยลำบากเปล่า”
“Evameva kho, rājakumāra, ye hi keci samaṇā vā brāhmaṇā vā kāyena ceva cittena ca kāmehi vūpakaṭṭhā viharanti, yo ca nesaṁ kāmesu kāmacchando kāmasneho kāmamucchā kāmapipāsā kāmapariḷāho so ca ajjhattaṁ na suppahīno hoti, na suppaṭippassaddho.
ceva cittena ca → kho (bj) | nesaṁ → tesaṁ (bj) | cittena ca → (sya-all) | suppahīno → supahīno (bj: machasaṁ) | suppaṭippassaddho → supaṭipassaddho (bj: machasaṁ) | suppaṭippassaddho → supaṭippassaddho (th)“ราชกุมาร อย่างนั้นเหมือนกัน สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่ง แม้มีกายและจิตหลีกออกจากกามแล้ว แต่ยังมีความพอใจ ความรักใคร่ ความหลง ความกระหาย และความกระวนกระวายในกามทั้งหลาย ยังมิได้ละและมิได้ระงับ อย่างเบ็ดเสร็จในภายใน
Opakkamikā cepi te bhonto samaṇabrāhmaṇā dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vedayanti, abhabbāva te ñāṇāya dassanāya anuttarāya sambodhāya.
tibbā → tippā (bj) | vedayanti → vediyanti (bj, sya-all) | tibbā kharā → tippā (sya-all) | tippā → tibbā (bj: machasaṁ) | vediyanti → vedayanti (bj: machasaṁ)สมณะหรือพราหมณ์ผู้เจริญเหล่านั้นแม้เสวยทุกขเวทนา ที่กล้าแข็ง หยาบ เผ็ดร้อน ซึ่งเกิดขึ้นเพราะความเพียร ก็เป็นผู้ไม่ควรแก่การรู้ การเห็น และการตรัสรู้อันยอดเยี่ยม
No cepi te bhonto samaṇabrāhmaṇā opakkamikā dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vedayanti, abhabbāva te ñāṇāya dassanāya anuttarāya sambodhāya.
tibbā → tippā (bj) | vedayanti → vediyanti (bj, sya-all) | tibbā kharā → tippā (sya-all)แม้ไม่ได้เสวยทุกขเวทนาที่กล้าแข็ง หยาบ เผ็ดร้อน ซึ่งเกิดขึ้นเพราะความเพียร ก็เป็นผู้ไม่ควรแก่การรู้ การเห็น และการ ตรัสรู้อันยอดเยี่ยม
Ayaṁ kho maṁ, rājakumāra, dutiyā upamā paṭibhāsi anacchariyā pubbe assutapubbā.นี้เป็นอุปมาข้อที่ ๒ อันน่าอัศจรรย์อย่างยิ่ง ซึ่งอาตมภาพยังไม่เคยได้ยิน มาก่อน ได้ปรากฏแก่อาตมภาพ
Aparāpi kho maṁ, rājakumāra, tatiyā upamā paṭibhāsi anacchariyā pubbe assutapubbā.
aparāpi → aparā pi (bjt)๓.
Seyyathāpi, rājakumāra, sukkhaṁ kaṭṭhaṁ koḷāpaṁ ārakā udakā thale nikkhittaṁ.
koḷāpaṁ → kolāpaṁ (bj)เปรียบเหมือนไม้ที่แห้งสนิทซึ่งวางอยู่บนบกห่างจากน้ำ
Atha puriso āgaccheyya uttarāraṇiṁ ādāya:บุรุษนำมา ทำเป็นไม้สีไฟด้วยหวังว่า
‘aggiṁ abhinibbattessāmi, tejo pātukarissāmī’ti.‘เราจักก่อไฟให้เกิดความร้อนขึ้น’
Taṁ kiṁ maññasi, rājakumāra,ราชกุมาร พระองค์เข้าพระทัยความข้อนั้นว่าอย่างไร
api nu so puriso amuṁ sukkhaṁ kaṭṭhaṁ koḷāpaṁ ārakā udakā thale nikkhittaṁ uttarāraṇiṁ ādāya abhimanthento aggiṁ abhinibbatteyya, tejo pātukareyyā”ti?
koḷāpaṁ → kolāpaṁ (bj) | abhimanthento → abhimatthanto (sya-all)บุรุษนั้นนำไม้ที่แห้งสนิท ซึ่งวางอยู่บนบกห่างจากน้ำมาทำเป็นไม้สีไฟ แล้วสีให้เป็นไฟเกิดความร้อนขึ้นได้ไหม”
“Evaṁ, bhante.
evaṁ bhante → evambhante (bjt)“ได้ พระพุทธเจ้าข้า”
Taṁ kissa hetu?“ข้อนั้นเพราะเหตุไร”
Aduñhi, bhante, sukkhaṁ kaṭṭhaṁ koḷāpaṁ, tañca pana ārakā udakā thale nikkhittan”ti.
koḷāpaṁ → kolāpaṁ (bj) | aduñhi → aduṁ hi (bjt)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะไม้แห้งสนิท ทั้งวางอยู่บนบกห่างจากน้ำ”
“Evameva kho, rājakumāra, ye hi keci samaṇā vā brāhmaṇā vā kāyena ceva cittena ca kāmehi vūpakaṭṭhā viharanti, yo ca nesaṁ kāmesu kāmacchando kāmasneho kāmamucchā kāmapipāsā kāmapariḷāho so ca ajjhattaṁ suppahīno hoti suppaṭippassaddho.
cittena ca → (sya-all) | ca → kāyena ceva (bj: syā) | suppahīno → supahīno (th) | suppaṭippassaddho → supaṭippassaddho (th)“ราชกุมาร อย่างนั้นเหมือนกัน สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งมีกาย และจิตหลีกออกจากกามแล้ว ทั้งละและระงับความพอใจ ความรักใคร่ ความหลง ความกระหาย และความกระวนกระวายในกามทั้งหลายได้อย่างเบ็ดเสร็จในภายในแล้ว
Opakkamikā cepi te bhonto samaṇabrāhmaṇā dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vedayanti, bhabbāva te ñāṇāya dassanāya anuttarāya sambodhāya.
tibbā → tippā (bj) | vedayanti → vediyanti (bj, sya-all) | tibbā kharā → tippā (sya-all)สมณะหรือพราหมณ์ผู้เจริญเหล่านั้น แม้เสวยทุกขเวทนาที่กล้าแข็ง หยาบ เผ็ดร้อน ซึ่งเกิดขึ้นเพราะความเพียร ก็เป็นผู้ควรแก่การรู้ การเห็น และการตรัสรู้อัน ยอดเยี่ยม
No cepi te bhonto samaṇabrāhmaṇā opakkamikā dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vedayanti, bhabbāva te ñāṇāya dassanāya anuttarāya sambodhāya.
tibbā → tippā (bj) | vedayanti → vediyanti (bj, sya-all) | tibbā kharā → tippā (sya-all)แม้ไม่ได้เสวยทุกขเวทนาที่กล้าแข็ง หยาบ เผ็ดร้อน ซึ่งเกิดขึ้นเพราะ ความเพียร ก็เป็นผู้ควรแก่การรู้ การเห็น และการตรัสรู้อันยอดเยี่ยม
Ayaṁ kho maṁ, rājakumāra, tatiyā upamā paṭibhāsi anacchariyā pubbe assutapubbā.นี้เป็นอุปมาข้อที่ ๓ อันน่าอัศจรรย์อย่างยิ่ง ซึ่งอาตมภาพยังไม่เคยได้ยินมาก่อน ได้ปรากฏแก่อาตมภาพ
Imā kho maṁ, rājakumāra, tisso upamā paṭibhaṁsu anacchariyā pubbe assutapubbā.
maṁ → (sya-all) | paṭibhaṁsu → paṭibhāsuṁ (sya-all: sī.)ราชกุมาร นี้คืออุปมา ๓ ข้ออันน่าอัศจรรย์อย่างยิ่ง ซึ่งอาตมภาพยังไม่เคยได้ ยินมาก่อน ได้ปรากฏแก่อาตมภาพ
Tassa mayhaṁ, rājakumāra, etadahosi:ราชกุมาร อาตมภาพนั้นมีความดำริว่า
‘yannūnāhaṁ dantebhidantamādhāya, jivhāya tāluṁ āhacca, cetasā cittaṁ abhiniggaṇheyyaṁ abhinippīḷeyyaṁ abhisantāpeyyan’ti.
dantebhidantamādhāya → passa ma. ni. 1.220 vitakkasaṇṭhānasutte (cck note) | yannūnāhaṁ → yaṁnūnāhaṁ (my) | dantebhidantamādhāya → dantebhi dantamādhāya (bjt, th)‘ทางที่ดี เราควรกดฟัน ด้วยฟัน ใช้ลิ้นดันเพดานไว้แน่น ใช้จิตข่มคั้นจิต ทำจิตให้เร่าร้อน’
So kho ahaṁ, rājakumāra, dantebhidantamādhāya, jivhāya tāluṁ āhacca, cetasā cittaṁ abhiniggaṇhāmi abhinippīḷemi abhisantāpemi.
dantebhidantamādhāya → dantebhi dantamādhāya (th)อาตมภาพนั้น ก็กดฟันด้วยฟัน ใช้ลิ้นดันเพดานไว้แน่น ใช้จิตข่มคั้นจิต ทำจิตให้เร่าร้อน
Tassa mayhaṁ, rājakumāra, dantebhidantamādhāya, jivhāya tāluṁ āhacca, cetasā cittaṁ abhiniggaṇhato abhinippīḷayato abhisantāpayato kacchehi sedā muccanti.
abhiniggaṇhato → abhiniggaṇhayato (bj) | abhinippīḷayato → abhippīḷayato (sya-all) | dantebhidantamādhāya → dantebhi dantamādhāya (th)เมื่อ อาตมภาพทำดังนั้น เหงื่อก็ไหลออกจากรักแร้ทั้ง ๒ ข้าง
Seyyathāpi, rājakumāra, balavā puriso dubbalataraṁ purisaṁ sīse vā gahetvā khandhe vā gahetvā abhiniggaṇheyya abhinippīḷeyya abhisantāpeyya;คนที่แข็งแรงจับคนที่ อ่อนแอกว่าที่ศีรษะหรือที่คอ แล้วบีบคั้นรัดไว้ให้แน่น แม้ฉันใด
evameva kho me, rājakumāra, dantebhidantamādhāya, jivhāya tāluṁ āhacca, cetasā cittaṁ abhiniggaṇhato abhinippīḷayato abhisantāpayato kacchehi sedā muccanti.
abhiniggaṇhato → abhiniggaṇhayato (bj) | dantebhidantamādhāya → dantebhi dantamādhāya (th)อาตมภาพก็ฉันนั้น เหมือนกัน เมื่อกดฟันด้วยฟัน ใช้ลิ้นดันเพดานไว้แน่น ใช้จิตข่มคั้นจิต ทำจิตให้ เร่าร้อน เหงื่อก็ไหลออกจากรักแร้ทั้ง ๒ ข้าง
Āraddhaṁ kho pana me, rājakumāra, vīriyaṁ hoti asallīnaṁ, upaṭṭhitā sati asammuṭṭhā, sāraddho ca pana me kāyo hoti appaṭippassaddho, teneva dukkhappadhānena padhānābhitunnassa sato.
asammuṭṭhā → apammuṭṭhā (bj, sya-all) | apammuṭṭhā → asammuṭṭhā (bj: machasaṁ); appammuṭṭhā (bj: syā) | appammuṭṭhā → asammuṭṭhā (sya-all: sī.) | vīriyaṁ → viriyaṁ (bjt, th)อาตมภาพปรารภความเพียรไม่ย่อหย่อน มีสติตั้งมั่น ไม่ฟั่นเฟือน แต่เมื่อ อาตมภาพถูกความเพียรที่ทนได้ยากนั้นเสียดแทงอยู่ กายของอาตมภาพก็กระวนกระวาย ไม่สงบระงับ
Tassa mayhaṁ, rājakumāra, etadahosi:ราชกุมาร อาตมภาพจึงมีความดำริว่า
‘yannūnāhaṁ appāṇakaṁyeva jhānaṁ jhāyeyyan’ti.
appāṇakaṁyeva → appānakaṁ (sya-all) | jhānaṁ → appāṇaṁyeva jhānaṁ (bj: machasaṁ) | yannūnāhaṁ → yaṁnūnāhaṁ (my) | appāṇakaṁyeva → appāṇakaṁ (bjt)‘ทางที่ดี เราควรบำเพ็ญฌาน อันไม่มีลมปราณเถิด’
So kho ahaṁ, rājakumāra, mukhato ca nāsato ca assāsapassāse uparundhiṁ.
so → yo (bj)อาตมภาพก็กลั้นลมหายใจเข้าและลมหายใจออก ทั้งทางปาก และทางจมูก
Tassa mayhaṁ, rājakumāra, mukhato ca nāsato ca assāsapassāsesu uparuddhesu kaṇṇasotehi vātānaṁ nikkhamantānaṁ adhimatto saddo hoti.
nikkhamantānaṁ → nikkhantānaṁ (sya-all)เมื่ออาตมภาพกลั้นลมหายใจเข้าและลมหายใจออก ทั้งทางปากและ ทางจมูก ลมก็ออกทางหูทั้ง ๒ ข้าง มีเสียงดังอู้ ๆ
Seyyathāpi nāma kammāragaggariyā dhamamānāya adhimatto saddo hoti;
kammāragaggariyā → gaggāriyā (sya-all: sī.)ลมที่ช่างทองสูบอยู่มีเสียงดังอู้ ๆ แม้ฉันใด
evameva kho me, rājakumāra, mukhato ca nāsato ca assāsapassāsesu uparuddhesu kaṇṇasotehi vātānaṁ nikkhamantānaṁ adhimatto saddo hoti.
me → (bj) | nikkhamantānaṁ adhimatto → nikkhantānaṁ adhimatato (sya-all)เมื่ออาตมภาพกลั้นลมหายใจเข้าและลมหายใจออก ทั้งทางปากและ ทางจมูก ลมก็ออกทางหูทั้ง ๒ ข้าง มีเสียงดังอู้ ๆ ฉันนั้นเหมือนกัน
Āraddhaṁ kho pana me, rājakumāra, vīriyaṁ hoti asallīnaṁ, upaṭṭhitā sati asammuṭṭhā, sāraddho ca pana me kāyo hoti appaṭippassaddho, teneva dukkhappadhānena padhānābhitunnassa sato.
asammuṭṭhā → apammuṭṭhā (bj, sya-all) | vīriyaṁ → viriyaṁ (bjt, th) | asammuṭṭhā → appammuṭṭhā (th)อาตมภาพปรารภความเพียรไม่ย่อหย่อน มีสติตั้งมั่น ไม่ฟั่นเฟือน แต่เมื่อ อาตมภาพถูกความเพียรที่ทนได้ยากนั้นเสียดแทงอยู่ กายของอาตมภาพก็กระวนกระวาย ไม่สงบระงับ
Tassa mayhaṁ, rājakumāra, etadahosi:อาตมภาพจึงมีความดำริว่า
‘yannūnāhaṁ appāṇakaṁyeva jhānaṁ jhāyeyyan’ti.
appāṇakaṁyeva → appānakaṁyeva (sya-all) | yannūnāhaṁ → yaṁnūnāhaṁ (my)‘ทางที่ดี เราควรบำเพ็ญฌานอันไม่มีลมปราณเถิด’
So kho ahaṁ, rājakumāra, mukhato ca nāsato ca kaṇṇato ca assāsapassāse uparundhiṁ.
kaṇṇato → kaṇṇasotato (sya-all) | ca → kaṇṇato cāti evaṁ sabbattha ñātabbaṁ (sya-all: sī.)อาตมภาพก็กลั้นลมหายใจเข้าและลมหายใจออก ทั้งทางปากทางจมูกและทางช่องหู
Tassa mayhaṁ, rājakumāra, mukhato ca nāsato ca kaṇṇato ca assāsapassāsesu uparuddhesu adhimattā vātā muddhani ūhananti.
ūhananti → ūhanti (bj); ohananti (sya-all, km); uhananti (mr) | muddhani → muddhānaṁ (bj) | kaṇṇato → kaṇṇasotato (sya-all) | muddhani ūhananti → muddhānaṁ ohananti (sya-all) | muddhānaṁ → muddhani (bj: machasaṁ) | ūhananti → ohananti (bj: syā) | ūhananti → ūhanti (cck: sī.); ohananti (cck: syā. kaṁ.); uhananti (cck: ka.)เมื่ออาตมภาพกลั้นลมหายใจเข้าและลมหายใจออก ทั้งทางปากทางจมูกและทาง ช่องหู ลมอันแรงกล้าก็เสียดแทงศีรษะ
Seyyathāpi, rājakumāra, balavā puriso tiṇhena sikharena muddhani abhimattheyya;
muddhani abhimattheyya → muddhānaṁ ūhananti (bj); muddhānaṁ abhimattheyya (sya-all, km); muddhānaṁ abhimantheyya (pts1ed) | muddhani abhimattheyya → muddhānaṁ abhimantheyya (bj) | muddhani → muddhānaṁ (sya-all) | muddhānaṁ → muddhani (bj: machasaṁ) | abhimattheyya → muddhānaṁ abhimantheyya (cck: sī. pī.); muddhānaṁ abhimattheyya (cck: syā. kaṁ.)คนที่แข็งแรงใช้เหล็กที่แหลมคมแทงศีรษะ แม้ฉันใด
evameva kho me, rājakumāra, mukhato ca nāsato ca kaṇṇato ca assāsapassāsesu uparuddhesu adhimattā vātā muddhani ūhananti.
muddhani → muddhānaṁ (bj) | kaṇṇato → kaṇṇasotato (sya-all) | muddhani ūhananti → muddhānaṁ ohananti (sya-all) | assāsapassāsesu → assāsa passāsesu (th)เมื่ออาตมภาพกลั้นลมหายใจเข้าและลมหายใจออก ทั้งทางปากทางจมูก และทางช่องหู ลมอันแรงกล้าก็เสียดแทงศีรษะ ฉันนั้นเหมือนกัน
Āraddhaṁ kho pana me, rājakumāra, vīriyaṁ hoti asallīnaṁ, upaṭṭhitā sati asammuṭṭhā, sāraddho ca pana me kāyo hoti appaṭippassaddho, teneva dukkhappadhānena padhānābhitunnassa sato.
asammuṭṭhā → apammuṭṭhā (bj, sya-all) | vīriyaṁ → viriyaṁ (bjt, th) | asammuṭṭhā → appammuṭṭhā (th)อาตมภาพปรารภความเพียรไม่ย่อหย่อน มีสติตั้งมั่น ไม่ฟั่นเฟือน แต่เมื่อ อาตมภาพถูกความเพียรที่ทนได้ยากนั้นเสียดแทงอยู่ กายของอาตมภาพก็กระวนกระวาย ไม่สงบระงับ
Tassa mayhaṁ, rājakumāra, etadahosi:อาตมภาพจึงมีความดำริว่า
‘yannūnāhaṁ appāṇakaṁyeva jhānaṁ jhāyeyyan’ti.
appāṇakaṁyeva → appānakaṁyeva (sya-all) | yannūnāhaṁ → yaṁnūnāhaṁ (my)‘ทางที่ดี เราควรบำเพ็ญฌานอันไม่มีลมปราณเถิด’
So kho ahaṁ, rājakumāra, mukhato ca nāsato ca kaṇṇato ca assāsapassāse uparundhiṁ.
kaṇṇato → kaṇṇasotato (sya-all) | assāsapassāse → assāsa passāse (th)อาตมภาพก็กลั้นลมหายใจเข้าและลมหายใจออก ทั้งทางปากทางจมูกและทางช่องหู
Tassa mayhaṁ, rājakumāra, mukhato ca nāsato ca kaṇṇato ca assāsapassāsesu uparuddhesu adhimattā sīse sīsavedanā honti.
kaṇṇato → kaṇṇasotato (sya-all)เมื่ออาตมภาพกลั้นลมหายใจเข้าและลมหายใจออก ทั้งทางปากทางจมูกและทาง ช่องหู ก็มีทุกขเวทนาในศีรษะอย่างแรงกล้า
Seyyathāpi, rājakumāra, balavā puriso daḷhena varattakkhaṇḍena sīse sīsaveṭhaṁ dadeyya;
varattakkhaṇḍena → varattakabandhena (bj); varattakkhandhena (sya-all) | sīsaveṭhaṁ → sīsaveṭṭhanaṁ (sya-all) | varattakabandhena → varattakkhaṇḍena (bj: machasaṁ); varattakkhandhena (bj: syā) | varattakkhaṇḍena → varattakabandhanena (cck: sī.)คนที่แข็งแรงใช้เชือกหนังที่เหนียว ขันศีรษะ แม้ฉันใด
evameva kho me, rājakumāra, mukhato ca nāsato ca kaṇṇato ca assāsapassāsesu uparuddhesu adhimattā sīse sīsavedanā honti.
me → (bj) | kaṇṇato → kaṇṇasotato (sya-all) | assāsapassāsesu → assāsa passāsesu (th)เมื่ออาตมภาพกลั้นลมหายใจเข้าและลมหายใจออก ทั้งทางปาก ทางจมูกและทางช่องหู ก็มีทุกขเวทนาในศีรษะอย่างแรงกล้า ฉันนั้นเหมือนกัน
Āraddhaṁ kho pana me, rājakumāra, vīriyaṁ hoti asallīnaṁ, upaṭṭhitā sati asammuṭṭhā, sāraddho ca pana me kāyo hoti appaṭippassaddho, teneva dukkhappadhānena padhānābhitunnassa sato.
asammuṭṭhā → apammuṭṭhā (bj, sya-all) | vīriyaṁ → viriyaṁ (bjt, th) | asammuṭṭhā → appammuṭṭhā (th)อาตมภาพปรารภความเพียรไม่ย่อหย่อน มีสติตั้งมั่น ไม่ฟั่นเฟือน แต่เมื่อ อาตมภาพถูกความเพียรที่ทนได้ยากนั้นเสียดแทงอยู่ กายของอาตมภาพก็กระวนกระวาย ไม่สงบระงับ
Tassa mayhaṁ, rājakumāra, etadahosi:อาตมภาพจึงมีความดำริว่า
‘yannūnāhaṁ appāṇakaṁyeva jhānaṁ jhāyeyyan’ti.
appāṇakaṁyeva → appānakaṁyeva (sya-all) | yannūnāhaṁ → yaṁnūnāhaṁ (my)‘ทางที่ดี เราควรบำเพ็ญฌานอันไม่มีลมปราณเถิด’
So kho ahaṁ, rājakumāra, mukhato ca nāsato ca kaṇṇato ca assāsapassāse uparundhiṁ.
kaṇṇato → kaṇṇasotato (sya-all) | assāsapassāse → assāsa passāse (th)อาตมภาพก็กลั้นลมหายใจเข้าและลมหายใจออก ทั้งทางปากทางจมูกและทางช่องหู
Tassa mayhaṁ, rājakumāra, mukhato ca nāsato ca kaṇṇato ca assāsapassāsesu uparuddhesu adhimattā vātā kucchiṁ parikantanti.
kaṇṇato → kaṇṇasotato (sya-all) | assāsapassāsesu → assāsa passāsesu (th)เมื่ออาตมภาพกลั้นลมหายใจเข้าและลมหายใจออก ทั้งทางปากทางจมูกและทาง ช่องหู ลมอันแรงกล้าก็บาดในช่องท้อง
Seyyathāpi, rājakumāra, dakkho goghātako vā goghātakantevāsī vā tiṇhena govikantanena kucchiṁ parikanteyya;คนฆ่าโคหรือลูกมือของคนฆ่าโคผู้ชำนาญ ใช้มีดแล่เนื้อที่คมกรีดท้อง แม้ฉันใด
evameva kho me, rājakumāra, mukhato ca nāsato ca kaṇṇato ca assāsapassāsesu uparuddhesu adhimattā, vātā kucchiṁ parikantanti.
me → (bj, sya-all) | kaṇṇato → kaṇṇasotato (sya-all) | assāsapassāsesu → assāsa passāsesu (th)เมื่ออาตมภาพกลั้นลมหายใจเข้าและลมหายใจออก ทั้งทางปากทางจมูกและทางช่องหู ก็มีลมอันแรงกล้าบาดในช่องท้อง ฉันนั้นเหมือนกัน
Āraddhaṁ kho pana me, rājakumāra, vīriyaṁ hoti asallīnaṁ, upaṭṭhitā sati asammuṭṭhā, sāraddho ca pana me kāyo hoti appaṭippassaddho, teneva dukkhappadhānena padhānābhitunnassa sato.
asammuṭṭhā → apammuṭṭhā (bj, sya-all) | vīriyaṁ → viriyaṁ (bjt, th) | asammuṭṭhā → appammuṭṭhā (th)อาตมภาพปรารภความเพียรไม่ย่อหย่อน มีสติตั้งมั่น ไม่ฟั่นเฟือน แต่เมื่อ อาตมภาพถูกความเพียรที่ทนได้ยากนั้นเสียดแทงอยู่ กายของอาตมภาพก็กระวนกระวาย ไม่สงบระงับ
Tassa mayhaṁ, rājakumāra, etadahosi:อาตมภาพจึงมีความดำริว่า
‘yannūnāhaṁ appāṇakaṁyeva jhānaṁ jhāyeyyan’ti.
appāṇakaṁyeva → appānakaṁyeva (sya-all) | yannūnāhaṁ → yaṁnūnāhaṁ (my)‘ทางที่ดี เราควรบำเพ็ญฌานอันไม่มีลมปราณเถิด’
So kho ahaṁ, rājakumāra, mukhato ca nāsato ca kaṇṇato ca assāsapassāse uparundhiṁ.
kaṇṇato → kaṇṇasotato (sya-all) | assāsapassāse → assāsa passāse (th)อาตมภาพก็กลั้นลมหายใจเข้าและลมหายใจออก ทั้งทางปากทางจมูกและทางช่องหู
Tassa mayhaṁ, rājakumāra, mukhato ca nāsato ca kaṇṇato ca assāsapassāsesu uparuddhesu adhimatto kāyasmiṁ ḍāho hoti.
kaṇṇato → kaṇṇasotato (sya-all) | assāsapassāsesu → assāsa passāsesu (th)เมื่ออาตมภาพกลั้นลมหายใจเข้าและลมหายใจออก ทั้งทางปากทางจมูกและทาง ช่องหู ก็มีความกระวนกระวายในร่างกายอย่างแรงกล้า
Seyyathāpi, rājakumāra, dve balavanto purisā dubbalataraṁ purisaṁ nānābāhāsu gahetvā aṅgārakāsuyā santāpeyyuṁ samparitāpeyyuṁ;
nānābāhāsu → nānā bāhāsu (bjt) | samparitāpeyyuṁ → saṁparitāpeyyuṁ (th)คนที่แข็งแรง ๒ คนจับแขน คนที่อ่อนแอกว่าคนละข้างย่างให้ร้อนบนหลุมถ่านเพลิง แม้ฉันใด
evameva kho me, rājakumāra, mukhato ca nāsato ca kaṇṇato ca assāsapassāsesu uparuddhesu adhimatto kāyasmiṁ ḍāho hoti.
kaṇṇato → kaṇṇasotato (sya-all) | assāsapassāsesu → assāsa passāsesu (th)เมื่ออาตมภาพ กลั้นลมหายใจเข้าและลมหายใจออก ทั้งทางปากทางจมูกและทางช่องหู ก็มีความ กระวนกระวายในร่างกายอย่างแรงกล้า ฉันนั้นเหมือนกัน
Āraddhaṁ kho pana me, rājakumāra, vīriyaṁ hoti asallīnaṁ, upaṭṭhitā sati asammuṭṭhā, sāraddho ca pana me kāyo hoti appaṭippassaddho, teneva dukkhappadhānena padhānābhitunnassa sato.
asammuṭṭhā → apammuṭṭhā (bj, sya-all) | vīriyaṁ → viriyaṁ (bjt, th) | asammuṭṭhā → appammuṭṭhā (th)อาตมภาพปรารภความเพียรไม่ย่อหย่อน มีสติตั้งมั่น ไม่ฟั่นเฟือน แต่เมื่อ อาตมภาพถูกความเพียรที่ทนได้ยากนั้นเสียดแทงอยู่ กายของอาตมภาพก็กระวนกระวาย ไม่สงบระงับ
Apissu maṁ, rājakumāra, devatā disvā evamāhaṁsu:เทวดาทั้งหลายเห็นอาตมภาพแล้วก็พากันกล่าวอย่างนี้ว่า
‘kālaṅkato samaṇo gotamo’ti.
kālaṅkato → kālakato (bj, sya-all) | kālakato → kālaṁkato (bj: machasaṁ)‘พระสมณโคดม สิ้นพระชนม์แล้ว’
Ekaccā devatā evamāhaṁsu:บางพวกกล่าวอย่างนี้ว่า
‘na kālaṅkato samaṇo gotamo, api ca kālaṁ karotī’ti.
kālaṅkato → kālakato (bj, sya-all) | kālakato → kālaṁkato (bj: machasaṁ) | kālaṁ karotīti → kālaṅkarotīti (my) | kālaṁ karotīti → kālaṁkarotīti (bjt) | api ca → apica (th)‘พระสมณโคดมยังมิได้สิ้นพระชนม์ แต่กำลังจะสิ้นพระชนม์’
Ekaccā devatā evamāhaṁsu:บางพวกกล่าวอย่างนี้ว่า
‘na kālaṅkato samaṇo gotamo, nāpi kālaṁ karoti. Arahaṁ samaṇo gotamo. Vihāro tveva so arahato evarūpo hotī’ti.
arahato evarūpo hotī’ti → vihārotveveso arahato ti, Vihāro tveva so → vihārotveveso (bj) | kālaṅkato → kālakato (bj, sya-all) | nāpi → napi (bj, sya-all) | vihāro tveva so → vihārotveveso (bj) | kālakato → kālaṁkato (bj: machasaṁ) | vihāro’tveveso → vihāro’tvevaso (bj: machasaṁ, syā) | so → vihārotveveso (cck: sī.) | hotī’ti → vihārotveveso arahato’’ti (cck: ?) | kālaṁ karoti → kālaṅkaroti (my) | vihāro tveva → vihārotveva (my)‘พระสมณโคดมยังไม่สิ้นพระชนม์ ทั้งจะไม่สิ้นพระชนม์ พระสมณโคดมจะเป็นพระอรหันต์ การอยู่เช่นนี้นั้น เป็นวิหาร ธรรม ของท่านผู้เป็นพระอรหันต์’
Tassa mayhaṁ, rājakumāra, etadahosi:ราชกุมาร อาตมภาพจึงมีความดำริว่า
‘yannūnāhaṁ sabbaso āhārupacchedāya paṭipajjeyyan’ti.
āhārupacchedāya → āhārūpacchedāya (bj) | yannūnāhaṁ → yaṁnūnāhaṁ (my)‘ทางที่ดี เราควรปฏิบัติ ด้วยการอดอาหารทุกอย่าง’
Atha kho maṁ, rājakumāra, devatā upasaṅkamitvā etadavocuṁ:
+ → tā (th)ขณะนั้น เทวดาทั้งหลายเข้ามาหาอาตมภาพแล้ว กล่าวว่า
‘mā kho tvaṁ, mārisa, sabbaso āhārupacchedāya paṭipajji.
āhārupacchedāya → āhārūpacchedāya (bj)‘ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ ท่านอย่าได้ปฏิบัติด้วยการอดอาหารทุกอย่าง
Sace kho tvaṁ, mārisa, sabbaso āhārupacchedāya paṭipajjissasi, tassa te mayaṁ dibbaṁ ojaṁ lomakūpehi ajjhohāressāma, tāya tvaṁ yāpessasī’ti.
ajjhohāressāma → ajjhoharissāma (bj, sya-all, km, pts1ed, mr) | āhārupacchedāya → āhārūpacchedāya (bj) | ajjhoharissāma → ajjhohāressāma (bj: machasaṁ) | ajjhohāressāma → ajjhoharissāma (cck: syā. kaṁ. pī. ka.)ถ้าท่านจักปฏิบัติด้วยการอดอาหารทุกอย่าง ข้าพเจ้าทั้งหลายจะแทรกโอชาอันเป็น ทิพย์เข้าทางขุมขนของท่าน ท่านจะได้ยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยโอชานั้น’
Tassa mayhaṁ, rājakumāra, etadahosi:อาตมภาพ จึงมีความดำริว่า
‘ahañceva kho pana sabbaso ajajjitaṁ paṭijāneyyaṁ. Imā ca me devatā dibbaṁ ojaṁ lomakūpehi ajjhohāreyyuṁ, tāya cāhaṁ yāpeyyaṁ, taṁ mamassa musā’ti.
ajajjitaṁ → ajaddhukaṁ (bj, sya1ed, sya2ed, km, pts1ed); ajjukaṁ (cck) | ajjhohāreyyuṁ → ajjhohareyyuṁ (bj, sya-all, km, pts1ed, mr) | mamassa → mamāssa (bj); mama assa (sya-all) | ajajjitaṁ → ajaddhukaṁ (sya-all) | ajaddhukaṁ → ajajjitaṁ (bj: machasaṁ) | ajjhohāreyyuṁ → ajjhohāreyyaṁ (bj: machasaṁ) | ajajjitaṁ → ajaddhukaṁ (cck: sī. pī.); jaddhukaṁ (cck: syā. kaṁ.) | ajjhohāreyyuṁ → ajjhohareyyuṁ (cck: syā. kaṁ. pī. ka.) | ahañceva → ahaṁ ceva (th) | + → kho (th)‘เราปฏิญญาว่า จะต้องอดอาหารทุกอย่าง แต่เทวดาเหล่านี้จะ แทรกโอชาอันเป็นทิพย์เข้าทางขุมขนของเรา เราจะยังอัตภาพให้เป็นไปด้วยโอชานั้น การปฏิญญานั้นก็จะพึงเป็นมุสาแก่เรา’
So kho ahaṁ, rājakumāra, tā devatā paccācikkhāmi. ‘Halan’ti vadāmi.
halanti → alanti (sya-all)อาตมภาพจึงกล่าวห้ามเทวดาเหล่านั้นว่า ‘อย่าเลย’
Tassa mayhaṁ, rājakumāra, etadahosi:อาตมภาพมีความดำริว่า
‘yannūnāhaṁ thokaṁ thokaṁ āhāraṁ āhāreyyaṁ pasataṁ pasataṁ, yadi vā muggayūsaṁ yadi vā kulatthayūsaṁ yadi vā kaḷāyayūsaṁ yadi vā hareṇukayūsan’ti.
kaḷāyayūsaṁ → kalāyayūsaṁ (bj) | kaḷāyayūsaṁ → kāḷayūsaṁ (sya-all: sī.) | yannūnāhaṁ → yaṁnūnāhaṁ (my)‘ทางที่ดี เราควรกินอาหารให้น้อยลง ๆ เพียง ครั้งละ ๑ ฟายมือบ้าง เท่าเยื่อในเมล็ดถั่วเขียวบ้าง เท่าเยื่อในเมล็ดถั่วพูบ้าง เท่าเยื่อในเมล็ดถั่วดำบ้าง เท่าเยื่อในเมล็ดบัวบ้าง’
So kho ahaṁ, rājakumāra, thokaṁ thokaṁ āhāraṁ āhāresiṁ pasataṁ pasataṁ, yadi vā muggayūsaṁ yadi vā kulatthayūsaṁ yadi vā kaḷāyayūsaṁ yadi vā hareṇukayūsaṁ.
kaḷāyayūsaṁ → kalāyayūsaṁ (bj) | hareṇukayūsaṁ → hareṇukayūsanti (sya-all)อาตมภาพจึงฉันอาหารน้อยลง ๆ เพียงครั้งละ ๑ ฟายมือบ้าง เท่าเยื่อในเมล็ดถั่วเขียวบ้าง เท่าเยื่อในเมล็ดถั่วพูบ้าง เท่าเยื่อในเมล็ดถั่วดำบ้าง เท่าเยื่อในเมล็ดบัวบ้าง
Tassa mayhaṁ, rājakumāra, thokaṁ thokaṁ āhāraṁ āhārayato pasataṁ pasataṁ, yadi vā muggayūsaṁ yadi vā kulatthayūsaṁ yadi vā kaḷāyayūsaṁ yadi vā hareṇukayūsaṁ, adhimattakasimānaṁ patto kāyo hoti.
kaḷāyayūsaṁ → kalāyayūsaṁ (bj)เมื่ออาตมภาพฉันอาหารน้อยลง ๆ เพียงครั้งละ ๑ ฟายมือบ้าง เท่าเยื่อในเมล็ดถั่วเขียวบ้าง เท่าเยื่อในเมล็ดถั่วพูบ้าง เท่าเยื่อในเมล็ดถั่วดำบ้าง เท่าเยื่อในเมล็ดบัวบ้าง กายจึงซูบผอมมาก
Seyyathāpi nāma āsītikapabbāni vā kāḷapabbāni vā; evamevassu me aṅgapaccaṅgāni bhavanti tāyevappāhāratāya.
kāḷapabbāni → kākapabbāni (bj); kālapabbāni (sya-all) | āsītikapabbāni → asītikapabbāni (sya-all)อวัยวะน้อยใหญ่ ของอาตมภาพจึงเป็นเหมือนเถาวัลย์ที่มีข้อมากหรือเถาวัลย์ที่มีข้อดำ
Seyyathāpi nāma oṭṭhapadaṁ; evamevassu me ānisadaṁ hoti tāyevappāhāratāya.เนื้อสะโพก ก็ลีบเหมือนกีบเท้าอูฐ
Seyyathāpi nāma vaṭṭanāvaḷī; evamevassu me piṭṭhikaṇṭako uṇṇatāvanato hoti tāyevappāhāratāya.
vaṭṭanāvaḷī → vaṭṭanāvalī (bj) | uṇṇatāvanato → unnatāvanato (bj); uṇṇatāvaṇato (sya-all)กระดูกสันหลังก็ผุดเป็นหนามเหมือนเถาวัลย์
Seyyathāpi nāma jarasālāya gopānasiyo oluggaviluggā bhavanti; evamevassu me phāsuḷiyo oluggaviluggā bhavanti tāyevappāhāratāya.
phāsuḷiyo → phāsuliyo (bj) | jarasālāya gopānasiyo → jajjarasālāya gopāṇasiyo (sya-all)ซี่โครงทั้ง ๒ ข้าง ขึ้นสะพรั่ง เหมือนกลอนศาลาเก่า
Seyyathāpi nāma gambhīre udapāne udakatārakā gambhīragatā okkhāyikā dissanti; evamevassu me akkhikūpesu akkhitārakā gambhīragatā okkhāyikā dissanti tāyevappāhāratāya.ดวงตาทั้ง ๒ ก็ลึกเข้าไปในเบ้าตา เหมือน ดวงดาวปรากฏอยู่ในบ่อน้ำลึก
Seyyathāpi nāma tittakālābu āmakacchinno vātātapena samphuṭito hoti sammilāto; evamevassu me sīsacchavi samphuṭitā hoti sammilātā tāyevappāhāratāya.
samphuṭito → saṁpuṭito (bj, mr); saṁphusito (sya-all, km) | tittakālābu → tittikālāvu (sya-all) | samphuṭitā → saṁphusitā (sya-all) | saṁphuṭito → samphusito (syā. kaṁ.), saṁpuṭīto (ka.) saṁphuṭitoti ettha saṅkucitoti attho (cck note) | samphuṭitā → saṁphuṭitā (my)หนังบนศีรษะก็เหี่ยวหดเหมือนลูกน้ำเต้าที่เขาตัดมา ขณะยังดิบต้องลมและแดดเข้าก็เหี่ยวหดไป
So kho ahaṁ, rājakumāra, ‘udaracchaviṁ parimasissāmī’ti piṭṭhikaṇṭakaṁyeva pariggaṇhāmi, ‘piṭṭhikaṇṭakaṁ parimasissāmī’ti udaracchaviṁyeva pariggaṇhāmi. Yāvassu me, rājakumāra, udaracchavi piṭṭhikaṇṭakaṁ allīnā hoti tāyevappāhāratāya.
parimasissāmīti → parāmasissāmīti (bj) | udaracchaviṁyeva → udaracchiṁyeva (sya-all) | pariggaṇhāmi → parigaṇhāmi (bjt) | tāyevappāhāratāya → tāyevap pāhāratāya (th)เพราะเป็นผู้มีอาหารน้อยนั้น อาตมภาพ คิดว่า ‘จะลูบพื้นท้อง’ ก็จับถึงกระดูกสันหลัง คิดว่า ‘จะลูบกระดูกสันหลัง’ ก็จับถึง พื้นท้อง เพราะพื้นท้องของอาตมภาพแนบติดจนถึงกระดูกสันหลัง
So kho ahaṁ, rājakumāra, ‘vaccaṁ vā muttaṁ vā karissāmī’ti tattheva avakujjo papatāmi tāyevappāhāratāya.อาตมภาพคิดว่า ‘จะถ่ายอุจจาระหรือถ่ายปัสสาวะ’ ก็ซวนเซล้มลง ณ ที่นั้น
So kho ahaṁ, rājakumāra, imameva kāyaṁ assāsento pāṇinā gattāni anumajjāmi. Tassa mayhaṁ, rājakumāra, pāṇinā gattāni anumajjato pūtimūlāni lomāni kāyasmā papatanti tāyevappāhāratāya.เมื่อจะให้กายสบายบ้าง จึงใช้ฝ่ามือลูบตัว ขนทั้งหลายที่มีรากเน่าก็หลุดร่วงจากกาย เพราะเป็นผู้มีอาหารน้อย
Apissu maṁ, rājakumāra, manussā disvā evamāhaṁsu: ‘kāḷo samaṇo gotamo’ti,มนุษย์ทั้งหลายเห็นอาตมภาพแล้ว ก็กล่าวอย่างนี้ว่า ‘พระสมณโคดมดำไป’
ekacce manussā evamāhaṁsu: ‘na kāḷo samaṇo gotamo, sāmo samaṇo gotamo’ti.บางพวก ก็กล่าวอย่างนี้ว่า ‘พระสมณโคดมไม่ดำเพียงแต่คล้ำไป’
Ekacce manussā evamāhaṁsu: ‘na kāḷo samaṇo gotamo, napi sāmo, maṅguracchavi samaṇo gotamo’ti.
napi → nāpi (sya-all) | maṅguracchavi → maṅguracchavī (sya-all)บางพวกก็กล่าวอย่างนี้ว่า ‘ไม่ดำ ไม่คล้ำ เพียงแต่พร้อยไป’
Yāvassu me, rājakumāra, tāva parisuddho chavivaṇṇo pariyodāto upahato hoti tāyevappāhāratāya.
tāva → tāya (sya-all)เรามีผิวพรรณบริสุทธิ์ เปล่งปลั่ง เพียงแต่เสียผิวไป เพราะเป็นผู้มีอาหารน้อยเท่านั้น
Tassa mayhaṁ, rājakumāra, etadahosi:ราชกุมาร อาตมภาพนั้นมีความดำริว่า
‘ye kho keci atītamaddhānaṁ samaṇā vā brāhmaṇā vā opakkamikā dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vedayiṁsu, etāvaparamaṁ nayito bhiyyo.
tibbā → tippā (bj, sya-all, pts1ed) | tibbā kharā → tippā (bj, sya-all) | vedayiṁsu → vediyiṁsu (bj) | tippā → tibbā (bj: machasaṁ) | tibbā → tippā (cck: sī. pī.)‘สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใด เหล่าหนึ่งในอดีตเสวยทุกขเวทนากล้าแข็ง หยาบ เผ็ดร้อน ที่เกิดขึ้นเพราะความเพียร ทุกขเวทนานั้น อย่างยิ่งก็เพียงเท่านี้ไม่เกินกว่านี้ไป
Yepi hi keci anāgatamaddhānaṁ samaṇā vā brāhmaṇā vā opakkamikā dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vedayissanti, etāvaparamaṁ nayito bhiyyo.
tibbā kharā → tippā (bj, sya-all) | vedayissanti → vediyissanti (bj)สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใด เหล่าหนึ่งในอนาคตเสวยทุกขเวทนากล้าแข็ง หยาบ เผ็ดร้อน ที่เกิดขึ้นเพราะ ความเพียร ทุกขเวทนานั้น อย่างยิ่งก็เพียงเท่านี้ไม่เกินกว่านี้ไป
Yepi hi keci etarahi samaṇā vā brāhmaṇā vā opakkamikā dukkhā tibbā kharā kaṭukā vedanā vedayanti, etāvaparamaṁ nayito bhiyyo.
tibbā kharā → tippā (bj, sya-all) | vedayanti etāvaparamaṁ → vediyanti etāva paramaṁ (bj) | vedayanti → vediyanti (sya-all)สมณะหรือ พราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งในปัจจุบัน เสวยทุกขเวทนากล้าแข็ง หยาบ เผ็ดร้อน ที่เกิดขึ้นเพราะความเพียร ทุกขเวทนานั้น อย่างยิ่งก็เพียงเท่านี้ไม่เกินกว่านี้ไป
Na kho panāhaṁ imāya kaṭukāya dukkarakārikāya adhigacchāmi uttari manussadhammā alamariyañāṇadassanavisesaṁ;
uttari → uttariṁ (sya-all) | uttari manussadhammā → uttarimanussadhammā (my, bjt)แต่เราก็ยังมิได้บรรลุญาณทัสสนะที่ประเสริฐอันสามารถ วิเศษยิ่งกว่าธรรมของ มนุษย์ ด้วยทุกกรกิริยาอันเผ็ดร้อนนี้
siyā nu kho añño maggo bodhāyā’ti.
bodhāyāti → bodhiyāti (sya-all) | nu kho → nukho (bjt)จะพึงมีทางอื่นเพื่อการตรัสรู้บ้างไหม’
Tassa mayhaṁ, rājakumāra, etadahosi:อาตมภาพจึงมีความดำริว่า
‘abhijānāmi kho panāhaṁ pitu sakkassa kammante sītāya jambucchāyāya nisinno vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṁ savicāraṁ vivekajaṁ pītisukhaṁ paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja viharitā;
sītāya jambucchāyāya → sītāyaṁ jambuchāyāyaṁ (sya-all)‘เราจำได้อยู่ เมื่อคราวงานของท้าวสักกาธิบดี ซึ่งเป็นพระราชบิดา เรานั่งอยู่ใต้ต้นหว้าอันร่มเย็น ได้สงัดจากกามและอกุศลธรรม ทั้งหลายแล้ว บรรลุปฐมฌานที่มีวิตก วิจาร ปีติและสุขอันเกิดจากวิเวกอยู่
siyā nu kho eso maggo bodhāyā’ti.
bodhāyāti → bodhiyāti (sya-all)ทางนั้น พึงเป็นทางแห่งการตรัสรู้หรือหนอ’
Tassa mayhaṁ, rājakumāra, satānusāri viññāṇaṁ ahosi:
satānusāri → satānusārī (bj) | satānusāri viññāṇaṁ → satānusārīviññāṇaṁ (sya-all)อาตมภาพมีความรู้แจ้งที่ตามระลึกด้วยสติว่า
‘eseva maggo bodhāyā’ti.
eseva → esova (bj) | bodhāyāti → bodhiyāti (sya-all)‘ทางนั้นเป็นทางแห่งการตรัสรู้’
Tassa mayhaṁ, rājakumāra, etadahosi:อาตมภาพจึงมีความดำริว่า
‘kiṁ nu kho ahaṁ tassa sukhassa bhāyāmi yaṁ taṁ sukhaṁ aññatreva kāmehi aññatra akusalehi dhammehī’ti?
kiṁ nu → kinnu (bjt, th) | yaṁ taṁ → yantaṁ (th)‘เรากลัวความสุขที่เว้น จากกามและอกุศลธรรมทั้งหลายหรือ’
Tassa mayhaṁ, rājakumāra, etadahosi:อาตมภาพก็ดำริว่า
‘na kho ahaṁ tassa sukhassa bhāyāmi yaṁ taṁ sukhaṁ aññatreva kāmehi aññatra akusalehi dhammehī’ti.
yaṁ taṁ → yantaṁ (th)‘เราไม่กลัวความสุขที่เว้น จากกามและอกุศลธรรมทั้งหลายเลย’
Tassa mayhaṁ, rājakumāra, etadahosi:ราชกุมาร อาตมภาพจึงมีความดำริต่อไปว่า
‘na kho taṁ sukaraṁ sukhaṁ adhigantuṁ evaṁ adhimattakasimānaṁ pattakāyena. Yannūnāhaṁ oḷārikaṁ āhāraṁ āhāreyyaṁ odanakummāsan’ti.
odanakummāsanti → odanaṁ kummāsanti (sya-all) | yannūnāhaṁ → yaṁnūnāhaṁ (my)‘เราผู้มีกายซูบผอมมากอย่างนี้ จะบรรลุความสุขนั้นไม่ใช่ทำได้ง่ายเลย ทางที่ดี เราควรกินอาหารหยาบ คือข้าวสุก และขนมกุมมาส’
So kho ahaṁ, rājakumāra, oḷārikaṁ āhāraṁ āhāresiṁ odanakummāsaṁ.
so → yo (bj) | odanakummāsaṁ → odanaṁ kummāsaṁ (sya-all)อาตมภาพก็ฉันอาหารหยาบคือข้าวสุกและขนมกุมมาส
Tena kho pana maṁ, rājakumāra, samayena pañcavaggiyā bhikkhū paccupaṭṭhitā honti:
maṁ → me (sya-all: sī.)ครั้งนั้น ภิกษุปัญจวัคคีย์เฝ้าบำรุงอาตมภาพ ด้วยหวังว่า
‘yaṁ kho samaṇo gotamo dhammaṁ adhigamissati taṁ no ārocessatī’ti.
yaṁ kho → yanno (sya-all)‘พระสมณโคดมบรรลุธรรมใด จักบอกธรรมนั้นแก่เราทั้งหลาย’
Yato kho ahaṁ, rājakumāra, oḷārikaṁ āhāraṁ āhāresiṁ odanakummāsaṁ, atha me te pañcavaggiyā bhikkhū nibbijja pakkamiṁsu:
odanakummāsaṁ → odanaṁ kummāsaṁ (sya-all)เมื่อใด อาตมภาพฉันอาหารหยาบ คือข้าวสุก และขนมกุมมาส เมื่อนั้น ภิกษุปัญจวัคคีย์นั้น ก็เบื่อหน่าย จากไปด้วยเข้าใจว่า
‘bāhulliko samaṇo gotamo padhānavibbhanto, āvatto bāhullāyā’ti.
bāhulliko → bāhuliko (bj, pts1ed) | bāhuliko → bāhulliko (bj: machasaṁ, syā) | bāhulliko → bāhuliko (sī. pī.) sāratthaṭīkāya saṁghabhedasikkhāpadavaṇṇanāya sameti (cck note) | bāhullāyāti → bāhulyāya (sya-all: sī.)‘พระสมณโคดมมักมาก คลายความเพียร เวียนมาเพื่อความเป็นผู้มักมากเสียแล้ว’
So kho ahaṁ, rājakumāra, oḷārikaṁ āhāraṁ āhāretvā balaṁ gahetvā vivicceva kāmehi …pe… paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja vihāsiṁ.
gahetvā → gāhetvā (sya-all)ราชกุมาร อาตมภาพฉันอาหารหยาบให้ร่างกายมีกำลัง สงัดจาก กามและอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว บรรลุปฐมฌานที่มีวิตก วิจาร ปีติและสุขอันเกิด จากวิเวกอยู่
Vitakkavicārānaṁ vūpasamā … dutiyaṁ jhānaṁ …เพราะวิตกวิจารสงบระงับไป บรรลุทุติยฌานมีความผ่องใสในภายใน มีภาวะที่จิตเป็นหนึ่งผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร มีแต่ปีติและสุขอันเกิดจากสมาธิอยู่
tatiyaṁ jhānaṁ …เพราะปีติจางคลายไป มีอุเบกขา มีสติสัมปชัญญะเสวยสุขด้วยนามกาย บรรลุ ตติยฌาน ที่พระอริยะทั้งหลายสรรเสริญว่า ‘มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’
catutthaṁ jhānaṁ upasampajja vihāsiṁ.เพราะ ละสุขและทุกข์ได้ เพราะโสมนัสและโทมนัสดับไปก่อนแล้ว บรรลุจตุตถฌาน ที่ไม่มี ทุกข์ไม่มีสุขมีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขาอยู่
So evaṁ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte pubbenivāsānussatiñāṇāya cittaṁ abhininnāmesiṁ.เมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ผุดผ่อง ไม่มีกิเลสเพียงดังเนิน ปราศจากความ เศร้าหมอง อ่อน เหมาะแก่การใช้งาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ อาตมภาพนั้น น้อมจิตไปเพื่อปุพเพนิวาสานุสสติญาณ
So anekavihitaṁ pubbenivāsaṁ anussarāmi, seyyathidaṁ—ekampi jātiṁ dvepi jātiyo …pe… iti sākāraṁ sauddesaṁ anekavihitaṁ pubbenivāsaṁ anussarāmi.
seyyathīdaṁ → seyyathidaṁ (bj: machasaṁ)ระลึกชาติก่อนได้หลายชาติ คือ ๑ ชาติบ้าง ๒ ชาติบ้าง ฯลฯ อาตมภาพระลึกชาติก่อนได้หลายชาติพร้อมทั้งลักษณะทั่วไปและ ชีวประวัติอย่างนี้
Ayaṁ kho me, rājakumāra, rattiyā paṭhame yāme paṭhamāอาตมภาพได้บรรลุวิชชาที่ ๑ นี้ ในปฐมยามแห่งราตรี
vijjā adhigatā, avijjā vihatā, vijjā uppannā; tamo vihato, āloko uppanno—yathā taṁ appamattassa ātāpino pahitattassa viharato.
yathā taṁ → yathātaṁ (th)กำจัด อวิชชาได้แล้ว วิชชาก็เกิดขึ้น กำจัดความมืดได้แล้ว ความสว่างก็เกิดขึ้น เหมือน บุคคลผู้ไม่ประมาท มีความเพียร อุทิศกายและใจอยู่
So evaṁ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte sattānaṁ cutūpapātañāṇāya cittaṁ abhininnāmesiṁ.เมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ผุดผ่อง ไม่มีกิเลสเพียงดังเนิน ปราศจากความ เศร้าหมอง อ่อน เหมาะแก่การใช้งาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ อาตมภาพนั้น น้อมจิตไปเพื่อจุตูปปาตญาณ So dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passāmi cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate yathākammūpage satte pajānāmi …pe…เห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังเกิด ทั้งชั้นต่ำและชั้นสูง งามและไม่งาม เกิดดีและเกิดไม่ดี ด้วยตาทิพย์อันบริสุทธิ์เหนือมนุษย์ รู้ชัดถึงหมู่ สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรม ฯลฯ
ayaṁ kho me, rājakumāra, rattiyā majjhime yāme dutiyā vijjā adhigatā, avijjā vihatā, vijjā uppannā; tamo vihato, āloko uppanno—yathā taṁ appamattassa ātāpino pahitattassa viharato.
yathā taṁ → yathātaṁ (th)อาตมภาพได้บรรลุวิชชาที่ ๒ นี้ในมัชฌิมยามแห่ง ราตรี กำจัดอวิชชาได้แล้ว วิชชาก็เกิดขึ้น กำจัดความมืดได้แล้ว ความสว่าง ก็เกิดขึ้น เหมือนบุคคลผู้ไม่ประมาท มีความเพียร อุทิศกายและใจอยู่
So evaṁ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte āsavānaṁ khayañāṇāya cittaṁ abhininnāmesiṁ.เมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ผุดผ่อง ไม่มีกิเลสเพียงดังเนิน ปราศจากความ เศร้าหมอง อ่อน เหมาะแก่การใช้งาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ อาตมภาพนั้น น้อมจิตไปเพื่ออาสวักขยญาณ So ‘idaṁ dukkhan’ti yathābhūtaṁ abbhaññāsiṁ …pe… ‘ayaṁ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṁ abbhaññāsiṁ;รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์ นี้ทุกขสมุทัย นี้ทุกขนิโรธ นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา ‘ime āsavā’ti yathābhūtaṁ abbhaññāsiṁ …pe… ‘ayaṁ āsavanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṁ abbhaññāsiṁ.นี้อาสวะ นี้อาสวสมุทัย นี้อาสวนิโรธ นี้อาสวนิโรธคามินีปฏิปทา’
Tassa me evaṁ jānato evaṁ passato kāmāsavāpi cittaṁ vimuccittha, bhavāsavāpi cittaṁ vimuccittha, avijjāsavāpi cittaṁ vimuccittha.เมื่ออาตมภาพรู้เห็นอยู่อย่างนี้ จิตก็หลุดพ้นจาก กามาสวะ ภวาสวะ และอวิชชาสวะ Vimuttasmiṁ vimuttamiti ñāṇaṁ ahosi.เมื่อจิตหลุดพ้นแล้วก็รู้ว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’
‘Khīṇā jāti, vusitaṁ brahmacariyaṁ, kataṁ karaṇīyaṁ, nāparaṁ itthattāyā’ti abbhaññāsiṁ.รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว ทำกิจที่ควรทำเสร็จแล้ว ไม่มีกิจอื่น เพื่อความเป็นอย่างนี้อีกต่อไป’
Ayaṁ kho me, rājakumāra, rattiyā pacchime yāme tatiyāราชกุมาร อาตมภาพบรรลุวิชชาที่ ๓ นี้ในปัจฉิมยามแห่งราตรี
vijjā adhigatā, avijjā vihatā, vijjā uppannā; tamo vihato, āloko uppanno—yathā taṁ appamattassa ātāpino pahitattassa viharato.
p.240 → On last line of page 242, Vol. I Si reads apamuṭṭhā, with note that the Sinh. reading is asammuṭṭhā. (pts note) | yathā taṁ → yathātaṁ (th)กำจัดอวิชชา ได้แล้ว วิชชาก็เกิดขึ้น กำจัดความมืดได้แล้ว ความสว่างก็เกิดขึ้น เหมือนบุคคลผู้ ไม่ประมาท มีความเพียร อุทิศกายและใจอยู่
Tassa mayhaṁ, rājakumāra, etadahosi:
etadahosi → etad ahosi (pts)ราชกุมาร อาตมภาพนั้นได้มีความดำริว่า
‘adhigato kho myāyaṁ dhammo gambhīro duddaso duranubodho santo paṇīto atakkāvacaro nipuṇo paṇḍitavedanīyo.
myāyaṁ → me ayaṁ (sya-all)‘ธรรม ที่เราได้บรรลุแล้วนี้ ลึกซึ้ง เห็นได้ยาก รู้ตามได้ยาก สงบ ประณีต ไม่เป็นวิสัยแห่งตรรกะ ละเอียด บัณฑิต(เท่านั้น)จึงจะรู้ได้
Ālayarāmā kho panāyaṁ pajā ālayaratā ālayasammuditā.ส่วนหมู่ประชาผู้รื่นรมย์ด้วยอาลัย ยินดีในอาลัย เพลิดเพลิน ในอาลัย
Ālayarāmāya kho pana pajāya ālayaratāya ālayasammuditāya duddasaṁ idaṁ ṭhānaṁ yadidaṁ—idappaccayatāpaṭiccasamuppādo.
idappaccayatāpaṭiccasamuppādo → idappaccayatā paṭiccasamuppādo (bjt, th)ฐานะที่หมู่สัตว์ผู้รื่นรมย์ด้วยอาลัย ยินดีในอาลัย เพลิดเพลินในอาลัย นี้ย่อมเป็นสิ่งที่เห็นได้ยาก กล่าวคือหลักอิทัปปัจจยตา(ความที่มีสิ่งนั้นสิ่งนี้เป็นปัจจัย ของสิ่งนี้) หลักปฏิจจสมุปบาท(การที่สิ่งทั้งหลายอาศัยกัน ๆ จึงเกิดมี)
Idampi kho ṭhānaṁ duddasaṁ—yadidaṁ sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhākkhayo virāgo nirodho nibbānaṁ.
taṇhākkhayo → taṇhakkhayo (bj, sya-all) | idampi → idaṁpi (th)ถึงแม้ฐานะ อันนี้ก็เป็นสิ่งที่เห็นได้ยากนัก กล่าวคือความสงบแห่งสังขารทั้งปวง ความสลัดทิ้ง อุปธิทั้งปวง ความสิ้นตัณหา วิราคะ นิโรธ นิพพาน
Ahañceva kho pana dhammaṁ deseyyaṁ, pare ca me na ājāneyyuṁ, so mamassa kilamatho, sā mamassa vihesā’ti.ก็ถ้าเราจะพึงแสดงธรรม และผู้อื่นจะไม่เข้าใจซึ้งต่อเรา ข้อนั้นก็จะพึงเป็นความเหน็ดเหนื่อยเปล่าแก่เรา จะพึง เป็นความลำบากเปล่าแก่เรา’
Apissu maṁ, rājakumāra, imā anacchariyā gāthāyo paṭibhaṁsu pubbe assutapubbā:
gāthā → gāthāyo (bj: machasaṁ)อนึ่งเล่า คาถาอันน่าอัศจรรย์เหล่านี้ที่ไม่เคยสดับมาก่อน ได้ปรากฏแก่เราว่า
‘Kicchena me adhigataṁ, halaṁ dāni pakāsituṁ;
halaṁ dāni → halandāni (th)‘บัดนี้ เรายังไม่ควรประกาศธรรมที่เราบรรลุด้วยความลำบาก Rāgadosaparetehi, nāyaṁ dhammo susambudho.เพราะธรรมนี้ไม่ใช่สิ่งที่ผู้ถูกราคะและโทสะครอบงำ จะรู้ได้ง่ายPaṭisotagāmiṁ nipuṇaṁ, gambhīraṁ duddasaṁ aṇuṁ;แต่เป็นสิ่งที่พาทวนกระแส ละเอียด ลึกซึ้ง รู้เห็นได้ยาก ประณีต Rāgarattā na dakkhanti, tamokhandhena āvuṭā’ti.
dakkhanti → dakkhinti (bj) | dakkhinti → dakkhanti (bj: machasaṁ, syā) āvuṭā → āvaṭā (bj, pts1ed); āvutā (sya-all, km) | āvuṭāti → āvaṭā ti (bj) | tamokhandhena āvuṭāti → tamokkhandhena āvutāti (sya-all) | āvaṭā → tamokkhandhena āvuṭā (bj: machasaṁ); tamokkhandhena āvutā (bj: syā) | āvuṭā → āvaṭā (cck: sī.); āvutā (cck: syā. kaṁ.) | āvuṭāti → āvuṭā ti (my)ผู้กำหนัดด้วยราคะ ถูกกองโมหะหุ้มห่อไว้ จักรู้เห็นไม่ได้ ’
Itiha me, rājakumāra, paṭisañcikkhato appossukkatāya cittaṁ namati no dhammadesanāya.
paṭisañcikkhato → paṭisaṁcikkhato (bjt)ราชกุมาร เมื่ออาตมภาพพิจารณาดังนี้ จิตก็น้อมไปเพื่อความขวนขวายน้อย มิได้น้อมไป เพื่อแสดงธรรม
Atha kho, rājakumāra, brahmuno sahampatissa mama cetasā cetoparivitakkamaññāya etadahosi:ครั้งนั้น สหัมบดีพรหมทราบความดำริในใจของอาตมภาพด้วยใจ (ของตน) จึงได้มีความรำพึงว่า
‘nassati vata bho loko; vinassati vata bho loko. Yatra hi nāma tathāgatassa arahato sammāsambuddhassa appossukkatāya cittaṁ namati no dhammadesanāyā’ti.
namati → namissati (?) | namati → namissati (cck: ?)‘ท่านผู้เจริญ โลกจะฉิบหายหนอ โลกจะพินาศหนอ เพราะพระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงน้อมพระทัยไปเพื่อความขวนขวายน้อย มิได้น้อมพระทัยไป เพื่อทรงแสดงธรรม’
Atha kho, rājakumāra, brahmā sahampati—seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṁ vā bāhaṁ pasāreyya pasāritaṁ vā bāhaṁ samiñjeyya; evameva—brahmaloke antarahito mama purato pāturahosi.
sammiñjitaṁ → samiñjitaṁ (bj: machasaṁ) | sammiñjeyya → samiñjeyya (bj: machasaṁ)ลำดับนั้น สหัมบดีพรหมอันตรธานจากพรหมโลกมาปรากฏ ณ เบื้องหน้า อาตมภาพ เปรียบเหมือนคนที่แข็งแรงเหยียดแขนออกหรือคู้แขนเข้า
Atha kho, rājakumāra, brahmā sahampati ekaṁsaṁ uttarāsaṅgaṁ karitvā yenāhaṁ tenañjaliṁ paṇāmetvā maṁ etadavoca:แล้วห่มอุตตราสงค์ เฉวียงบ่า ประนมมือมาทางทิศที่อาตมภาพอยู่ ได้กล่าวกับอาตมภาพว่า
‘desetu, bhante, bhagavā dhammaṁ, desetu sugato dhammaṁ.
desetu → desetu me (sya-all)‘ข้าแต่พระองค์ ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคได้โปรดแสดงธรรม ขอพระสุคตเจ้าได้โปรดแสดงธรรม
Santi sattā apparajakkhajātikā assavanatāya dhammassa parihāyanti;
assavanatāya → assavaṇatā (bj) | assavanatāya → assavanatā (th)เพราะสัตว์ทั้งหลายผู้มีธุลีในดวงตาน้อย มีอยู่ สัตว์เหล่านั้นจะเสื่อมเพราะไม่ได้สดับธรรม
bhavissanti dhammassa aññātāro’ti.
aññātāroti → aññā tāroti (th)สัตว์เหล่านั้นจักเป็นผู้รู้ทั่วถึงธรรม ’
Idamavoca, rājakumāra, brahmā sahampati;สหัมบดีพรหมได้ทูลอาราธนาดังนี้ idaṁ vatvā athāparaṁ etadavoca:แล้วได้ทูลเป็นคาถาประพันธ์ต่อไปว่า
‘Pāturahosi magadhesu pubbe, dhammo asuddho samalehi cintito;
cintito apāpuretaṁ → cintitoavāpuretaṁ (bj) | cintitoavāpuretaṁ → apāpuretaṁ (bj: machasaṁ, syā)‘ในกาลก่อน ธรรมที่ไม่บริสุทธิ์ อันคนที่มีมลทิน คิดค้นไว้ ปรากฏในแคว้นมคธ Apāpuretaṁ amatassa dvāraṁ, suṇantu dhammaṁ vimalenānubuddhaṁ.
Apāpuretaṁ → avāpuretaṁ (bj) | Apāpuretaṁ → avāpuretaṁ (cck: sī.)พระองค์โปรดทรงเปิดประตูอมตธรรมนั้นเถิด ขอสัตว์ทั้งหลายจงฟังธรรมที่พระสัมพุทธเจ้า ผู้ปราศจากมลทิน ได้ตรัสรู้แล้วตามลำดับSele yathā pabbatamuddhaniṭṭhito, yathāpi passe janataṁ samantato;ข้าแต่พระองค์ผู้มีพระปัญญาดี มีพระสมันตจักษุ บุรุษผู้ยืนอยู่บนยอดเขาศิลาล้วน พึงเห็นหมู่ชนได้โดยรอบ ฉันใด Tathūpamaṁ dhammamayaṁ sumedha, pāsādamāruyha samantacakkhu.
sumedha → sumedhapāsāda (bjt) pāsādamāruyha → māruyha (bjt) | pāsādamāruyha samantacakkhu → vol (pts)พระองค์ผู้หมดความโศกแล้ว โปรดเสด็จขึ้นสู่ปราสาทคือธรรมSokāvatiṇṇaṁ janatamapetasoko, avekkhassu jātijarābhibhūtaṁ;
Sokāvatiṇṇaṁ → sokāvakiṇṇaṁ (sya-all) | sokāvatiṇṇaṁ → sokāvakiṇṇaṁ (sya-all) | sokāvatiṇṇaṁ → sokāvakiṇṇaṁ (bj: syā) | Sokāvatiṇṇaṁ → sokāvakiṇṇaṁ (cck: syā.)จักได้เห็นหมู่ชนผู้ตกอยู่ในความเศร้าโศก และถูกชาติชราครอบงำได้ชัดเจน ฉันนั้น Uṭṭhehi vīra vijitasaṅgāma, satthavāha aṇaṇa vicara loke;
aṇaṇa → anaṇa (bj, sya-all, km, pts1ed, mr) | anaṇa → aṇaṇa (bj: machasaṁ) | aṇaṇa → anaṇa (cck: sī. syā. kaṁ. pī. ka.)ข้าแต่พระองค์ผู้มีความเพียร ผู้ชนะสงคราม ผู้นำหมู่ ผู้ไม่มีหนี้ ขอพระองค์โปรดลุกขึ้นเสด็จจาริกไปในโลก Desassu bhagavā dhammaṁ, aññātāro bhavissantī’ti.
Desassu → desessu (cck); desetu (sya1ed, sya2ed, km, mr) | desassu → desetu (sya-all) | desassu → desetu (bj: syā) | Desassu → desetu (cck: syā. kaṁ. ka.)ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ขอพระองค์โปรดจงทรงแสดงธรรม เพราะสัตว์ทั้งหลายจักเป็นผู้รู้ทั่วถึงธรรม
Atha khvāhaṁ, rājakumāra, brahmuno ca ajjhesanaṁ viditvā sattesu ca kāruññataṁ paṭicca buddhacakkhunā lokaṁ volokesiṁ.
volokesiṁ → olokesiṁ (bj)ราชกุมาร ครั้งนั้น อาตมภาพรับคำทูลอาราธนาของพรหม และ เพราะอาศัยความกรุณาในสัตว์ทั้งหลาย จึงตรวจดูโลกด้วยพุทธจักษุ
Addasaṁ kho ahaṁ, rājakumāra, buddhacakkhunā lokaṁ volokento satte apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye svākāre dvākāre suviññāpaye duviññāpaye appekacce paralokavajjabhayadassāvine viharante, appekacce na paralokavajjabhayadassāvine viharante.
dvākāre → (bj) | duviññāpaye → (bj) | suviññāpaye → svākāre dvākāre suviññāpaye duviññāpaye (bj: machasaṁ, syā) | paralokavajjabhayadassāvino → bhayadassāvine (bj: syā) | paralokavajjabhayadassāvine → dassāvino (cck: syā. kaṁ. ka.)เมื่อตรวจดู โลกด้วยพุทธจักษุได้เห็นสัตว์ทั้งหลายผู้มีธุลีในดวงตา๗น้อย มีธุลีในดวงตามาก มีอินทรีย์แก่กล้า มีอินทรีย์อ่อน มีอาการดี มีอาการทราม สอนให้รู้ได้ง่าย สอนให้รู้ ได้ยาก บางพวกเห็นปรโลกและโทษว่าเป็นสิ่งน่ากลัว บางพวกเห็นปรโลกและโทษ ว่าเป็นสิ่งไม่น่ากลัว
Seyyathāpi nāma uppaliniyaṁ vā paduminiyaṁ vā puṇḍarīkiniyaṁ vā appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṁvaḍḍhāni udakānuggatāni antonimuggaposīni, appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṁvaḍḍhāni udakānuggatāni samodakaṁ ṭhitāni, appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṁvaḍḍhāni udakā accuggamma ṭhitāni anupalittāni udakena;
ṭhitāni → tiṭṭhanti (bj, sya-all, km) | saṁvaḍḍhāni → saṁvaddhāni (bj); saṁbaddhāni (sya-all) | antonimuggaposīni → anto nimuggaposīnī (bj); anto nimmuggapositāni (sya-all) | saṁvaḍḍhāni udakānuggatāni → saṁvaddhāni (bj) | saṁvaḍḍhāni udakānuggatāni samodakaṁ ṭhitāni → saṁbaddhāni samodakaṇṭhitāni (sya-all) | nimuggaposīnī → positāni (bj: syā) | ṭhitāni → tiṭṭhanti (cck: sī. syā. kaṁ. pī.)ในกออุบล(บัวขาบ) ในกอปทุม(บัวหลวง) หรือในกอบุณฑริก(บัวขาว) ดอก อุบล ดอกปทุม ดอกบุณฑริก บางดอกที่เกิดในน้ำ เจริญในน้ำ ยังไม่พ้นน้ำ จมอยู่ ใต้น้ำ และมีน้ำหล่อเลี้ยงไว้ ดอกอุบล ดอกปทุม ดอกบุณฑริก บางดอกที่เกิดในน้ำ เจริญในน้ำ อยู่เสมอน้ำ ดอกอุบล ดอกปทุม ดอกบุณฑริก บางดอกที่เกิดในน้ำ เจริญในน้ำ อยู่พ้นน้ำ ไม่แตะน้ำ แม้ฉันใด
evameva kho ahaṁ, rājakumāra; buddhacakkhunā lokaṁ volokento addasaṁ satte apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye svākāre dvākāre suviññāpaye duviññāpaye, appekacce paralokavajjabhayadassāvine viharante, appekacce na paralokavajjabhayadassāvine viharante.
dvākāre → (bj) | duviññāpaye → (bj) | paralokavajjabhayadassāvine → paralokavajjabhayadassāvino (bjt, th)อาตมภาพเมื่อตรวจดูโลกด้วยพุทธจักษุ ได้เห็นสัตว์ทั้งหลายผู้มีธุลีในดวงตาน้อย มีธุลีในดวงตามาก มีอินทรีย์แก่กล้า มีอินทรีย์อ่อน มีอาการดี มีอาการทราม สอนให้รู้ได้ง่าย สอนให้รู้ได้ยาก บางพวก เห็นปรโลกและโทษว่าเป็นสิ่งน่ากลัว บางพวกเห็นปรโลกและโทษว่าเป็นสิ่งไม่น่ากลัว ก็ฉันนั้นเหมือนกัน
Atha khvāhaṁ, rājakumāra, brahmānaṁ sahampatiṁ gāthāya paccabhāsiṁ:ลำดับนั้น อาตมภาพได้กล่าวคาถาตอบท้าวสหัมบดีพรหมว่า
‘Apārutā tesaṁ amatassa dvārā, ye sotavanto pamuñcantu saddhaṁ;‘พรหม สัตว์เหล่าใดมีโสตประสาท จงปล่อยศรัทธามาเถิด เรามิได้ปิดประตูอมตธรรมสำหรับสัตว์เหล่านั้น Vihiṁsasaññī paguṇaṁ na bhāsiṁ, dhammaṁ paṇītaṁ manujesu brahme’ti.
bhāsiṁ dhammaṁ paṇītaṁ → bhāsiṁdha mmaṁ panetaṁ (bj) dhammaṁ paṇītaṁ → mmaṁ panetaṁ (bjt)แต่เรารู้สึกว่าเป็นการยากลำบาก จึงไม่คิดจะแสดงธรรมอันประณีต ที่เราคล่องแคล่ว ในหมู่มนุษย์
Atha kho, rājakumāra, brahmā sahampati ‘katāvakāso khomhi bhagavatā dhammadesanāyā’ti maṁ abhivādetvā padakkhiṇaṁ katvā tatthevantaradhāyi.ราชกุมาร ครั้งนั้น สหัมบดีพรหมทราบว่า ‘พระผู้มีพระภาคได้ ทรงประทานโอกาสเพื่อจะแสดงธรรมแก่เราแล้ว’ จึงถวายอภิวาทอาตมภาพ กระทำ ประทักษิณแล้วได้หายไปจากที่นั้น
Tassa mayhaṁ, rājakumāra, etadahosi:ราชกุมาร อาตมภาพดำริว่า
‘kassa nu kho ahaṁ paṭhamaṁ dhammaṁ deseyyaṁ?‘เราควรแสดงธรรมแก่ใครก่อนหนอ
Ko imaṁ dhammaṁ khippameva ājānissatī’ti?ใครจักรู้ ธรรมนี้ได้ฉับพลัน’
Tassa mayhaṁ, rājakumāra, etadahosi:แล้วดำริต่อไปว่า
‘ayaṁ kho āḷāro kālāmo paṇḍito viyatto medhāvī dīgharattaṁ apparajakkhajātiko.
viyatto → byatto (bj)‘อาฬารดาบส กาลามโคตรนี้ เป็นบัณฑิต ฉลาดเฉียบแหลม มีปัญญา มีธุลีในดวงตาน้อยมานาน
Yannūnāhaṁ āḷārassa kālāmassa paṭhamaṁ dhammaṁ deseyyaṁ;
yannūnāhaṁ → yaṁnūnāhaṁ (my)ทางที่ดี เราควรแสดงธรรม แก่อาฬารดาบส กาลามโคตรก่อน
so imaṁ dhammaṁ khippameva ājānissatī’ti.เธอจักรู้ธรรมนี้ได้ฉับพลัน’
Atha kho maṁ, rājakumāra, devatā upasaṅkamitvā etadavoca:
etadavoca sattāhakālaṅkato → etadavocuṁ sattāhaṁ kālakato (sya-all)ครั้งนั้น เทวดาองค์หนึ่งเข้ามาหาอาตมภาพแล้วกล่าวว่า
‘sattāhakālaṅkato, bhante, āḷāro kālāmo’ti.
sattāhakālaṅkato → sattāhakālakato (bj) | sattāhakālakato → kālaṁkato (bj: machasaṁ) | sattāhakālaṅkato → kālakato (th)‘ข้าแต่พระองค์ ผู้เจริญ อาฬารดาบส กาลามโคตร ทำกาละได้ ๗ วันแล้ว’
Ñāṇañca pana me dassanaṁ udapādi:อนึ่ง อาตมภาพก็ได้เกิดญาณทัสสนะขึ้นว่า
‘sattāhakālaṅkato āḷāro kālāmo’ti.
sattāhakālaṅkato → sattāhakālakato (bj); sattāhaṁ kālakato (sya-all)‘อาฬารดาบส กาลามโคตร ทำกาละได้ ๗ วันแล้ว’
Tassa mayhaṁ, rājakumāra, etadahosi:จึงดำริว่า
‘mahājāniyo kho āḷāro kālāmo.‘อาฬารดาบส กาลามโคตร เป็นผู้มีความ เสื่อมจากคุณอันยิ่งใหญ่ แล้วหนอ
Sace hi so imaṁ dhammaṁ suṇeyya, khippameva ājāneyyā’ti.เพราะถ้าเธอได้ฟังธรรมนี้ ก็จะพึงรู้ได้ฉับพลัน’
Tassa mayhaṁ, rājakumāra, etadahosi:อาตมภาพจึงดำริว่า
‘kassa nu kho ahaṁ paṭhamaṁ dhammaṁ deseyyaṁ?‘เราควรแสดงธรรมแก่ใครก่อนหนอ
Ko imaṁ dhammaṁ khippameva ājānissatī’ti?ใครจักรู้ทั่วถึงธรรม นี้ได้ฉับพลัน’
Tassa mayhaṁ, rājakumāra, etadahosi:จึงดำริต่อไปว่า
‘ayaṁ kho udako rāmaputto paṇḍito viyatto medhāvī dīgharattaṁ apparajakkhajātiko.
viyatto → byatto (bj) | uddako → udako (bj: machasaṁ)‘อุทกดาบส รามบุตรนี้ เป็นบัณฑิต ฉลาดเฉียบแหลม มีปัญญา มีธุลีในดวงตาน้อยมานาน
Yannūnāhaṁ udakassa rāmaputtassa paṭhamaṁ dhammaṁ deseyyaṁ;
yannūnāhaṁ → yaṁnūnāhaṁ (my) | udakassa → uddakassa (bjt, th)ทางที่ดี เราควรแสดงธรรมแก่อุทกดาบส รามบุตรก่อน
so imaṁ dhammaṁ khippameva ājānissatī’ti.เธอจักรู้ธรรมนี้ได้ฉับพลัน’
Atha kho maṁ, rājakumāra, devatā upasaṅkamitvā etadavoca:
etadavoca abhidosakālaṅkato → etadavocuṁ abhidosakālakato (sya-all)ลำดับนั้น เทวดาองค์หนึ่งเข้ามาหาอาตมภาพแล้วกล่าวว่า
‘abhidosakālaṅkato, bhante, udako rāmaputto’ti.
abhidosakālaṅkato → abhidosakālakato (bj) | abhidosakālakato → kālaṁkato (bj: machasaṁ) | udako → uddako (bjt, th)‘ข้าแต่พระองค์ ผู้เจริญ อุทกดาบส รามบุตร ได้ทำกาละเมื่อวานนี้’
Ñāṇañca pana me dassanaṁ udapādi:
udapādi abhidosakālaṅkato udako → udapādī abhidosakālakato uddako (bj)อนึ่ง อาตมภาพก็ได้เกิดญาณทัสสนะขึ้นว่า
‘abhidosakālaṅkato udako rāmaputto’ti.
abhidosakālaṅkato udako → abhidosakālakato uddako (sya-all)‘อุทกดาบส รามบุตร ได้ทำกาละ เมื่อวานนี้’
Tassa mayhaṁ, rājakumāra, etadahosi:
to → At line 16 of Vol. I p. 171 Si reads huveyyāvuso, &, in the next line, ukkaṁsitvā jivhaṁ nillaḷetvā ummaggaṁ gahetvā pakkāmi, observing that the two words jivhaṁ nillāḷetvā do not occur in Sinh. MSS. Cf. note Vol. I p. 545. (pts note)จึงดำริว่า
‘mahājāniyo kho udako rāmaputto.
udako → uddako (bjt, th)‘อุทกดาบส รามบุตร เป็นผู้มีความเสื่อมจากคุณอันยิ่งใหญ่ แล้วหนอ
Sace hi so imaṁ dhammaṁ suṇeyya, khippameva ājāneyyā’ti.เพราะถ้าเธอได้ฟังธรรมนี้ ก็จะพึงรู้ได้ฉับพลัน’
Tassa mayhaṁ, rājakumāra, etadahosi:ราชกุมาร อาตมภาพจึงดำริว่า
‘kassa nu kho ahaṁ paṭhamaṁ dhammaṁ deseyyaṁ?‘เราควรแสดงธรรมแก่ใครก่อนหนอ
Ko imaṁ dhammaṁ khippameva ājānissatī’ti?ใครจักรู้ธรรมนี้ได้ฉับพลัน’
Tassa mayhaṁ, rājakumāra, etadahosi:จึงดำริว่า
‘bahukārā kho me pañcavaggiyā bhikkhū ye maṁ padhānapahitattaṁ upaṭṭhahiṁsu.‘ภิกษุปัญจวัคคีย์มีอุปการะแก่เรามาก ที่ได้เฝ้า ปรนนิบัติเราผู้มุ่งบำเพ็ญเพียร
Yannūnāhaṁ pañcavaggiyānaṁ bhikkhūnaṁ paṭhamaṁ dhammaṁ deseyyan’ti.
yannūnāhaṁ → yaṁnūnāhaṁ (my)ทางที่ดี เราควรแสดงธรรมแก่ภิกษุปัญจวัคคีย์ก่อน’
Tassa mayhaṁ, rājakumāra, etadahosi:แล้วดำริต่อไปว่า
‘kahaṁ nu kho etarahi pañcavaggiyā bhikkhū viharantī’ti.
kahaṁ nu → kahannu (bjt)‘บัดนี้ ภิกษุปัญจวัคคีย์อยู่ที่ไหนหนอ’
Addasaṁ khvāhaṁ, rājakumāra, dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena pañcavaggiye bhikkhū bārāṇasiyaṁ viharante isipatane migadāye.
khvāhaṁ → kho ahaṁ (bj, sya-all)ก็ได้เห็นภิกษุปัญจวัคคีย์อยู่ ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน เขตกรุงพาราณสี ด้วยตาทิพย์อันบริสุทธิ์เหนือมนุษย์
Atha khvāhaṁ, rājakumāra, uruvelāyaṁ yathābhirantaṁ viharitvā yena bārāṇasī tena cārikaṁ pakkamiṁ.
pakkamiṁ → pakkāmiṁ (bj); apakkamiṁ (sya-all) | khvāhaṁ → kho ahaṁ (sya-all)ราชกุมาร ครั้งนั้น อาตมภาพพักอยู่ที่ตำบลอุรุเวลาตามความต้องการแล้ว จึงหลีกจาริกไปทางกรุงพาราณสี
Addasā kho maṁ, rājakumāra, upako ājīvako antarā ca gayaṁ antarā ca bodhiṁ addhānamaggappaṭipannaṁ.
addhānamaggappaṭipannaṁ → addhānamaggaṁ paṭipannaṁ (sya-all) | addhānamaggappaṭipannaṁ → addhānamaggapaṭipannaṁ (bjt)ราชกุมาร อาชีวกชื่ออุปกะได้พบอาตมภาพผู้กำลังเดินทางไกล ณ ระหว่าง แม่น้ำคยากับต้นโพธิพฤกษ์
Disvāna maṁ etadavoca:
disvāna maṁ etadavoca → p (pts)ได้ถามเราว่า
‘vippasannāni kho te, āvuso, indriyāni, parisuddho chavivaṇṇo pariyodāto.‘อาวุโส อินทรีย์ของท่านผ่องใสยิ่งนัก ผิวพรรณของท่านบริสุทธิ์ผุดผ่อง
Kaṁsi tvaṁ, āvuso, uddissa pabbajito? Ko vā te satthā? Kassa vā tvaṁ dhammaṁ rocesī’ti?
tvaṁ → (sya-all)ท่านบวชอุทิศใคร ใครเป็นศาสดาของท่าน หรือ ท่านชอบใจธรรมของใคร’
Evaṁ vutte, ahaṁ, rājakumāra, upakaṁ ājīvakaṁ gāthāhi ajjhabhāsiṁ:เมื่ออุปกาชีวกถามอย่างนี้แล้ว อาตมภาพจึงได้กล่าวคาถาตอบอุปกาชีวกว่า
‘Sabbābhibhū sabbavidūhamasmi, sabbesu dhammesu anūpalitto;‘เราเป็นผู้ครอบงำธรรมทั้งปวง รู้ธรรมทั้งปวง มิได้แปดเปื้อนในธรรมทั้งปวง Sabbañjaho taṇhākkhaye vimutto, sayaṁ abhiññāya kamuddiseyyaṁ.
taṇhākkhaye → taṇhakkhaye (bj, sya-all)ละธรรมทั้งปวง ได้สิ้นเชิง หลุดพ้นเพราะสิ้นตัณหา ตรัสรู้ยิ่งเอง แล้วจะพึงกล่าวอ้างใครเล่าNa me ācariyo atthi, sadiso me na vijjati;เราไม่มีอาจารย์ เราไม่มีผู้เสมอเหมือน Sadevakasmiṁ lokasmiṁ, natthi me paṭipuggalo.
sadevakasmiṁ → sadevakasmi (th)เราไม่มีผู้ทัดเทียม ในโลกกับทั้งเทวโลกAhañhi arahā loke, ahaṁ satthā anuttaro;
ahañhi → ahaṁ hi (bjt, th)เพราะเราเป็นอรหันต์ เป็นศาสดาผู้ยอดเยี่ยม Ekomhi sammāsambuddho, sītibhūtosmi nibbuto.
sītibhūtosmi → sītibhūtomhi (sya-all)เราผู้เดียวเป็นผู้ตรัสรู้เองโดยชอบ เป็นผู้เยือกเย็น ดับกิเลสในโลกได้แล้วDhammacakkaṁ pavattetuṁ, gacchāmi kāsinaṁ puraṁ;
puraṁ andhībhūtasmiṁ → puraṁandhabhūtasmiṁ (bj) | puraṁandhabhūtasmiṁ → andhibhūtasmiṁ (bj: machasaṁ)เราจะไปเมืองหลวงของชาวกาสี ประกาศธรรมจักร Andhībhūtasmiṁ lokasmiṁ, āhañchaṁ amatadundubhin’ti.
Andhībhūtasmiṁ → andhabhūtasmiṁ (bj, cck, pts1ed); andhabhūtasmi (sya1ed, sya2ed) | andhībhūtasmiṁ → andhabhūtasmi (sya-all) | Andhībhūtasmiṁ → andhabhūtasmiṁ (cck: sī. syā. pī.) āhañchaṁ → āhaññiṁ (sya-all, km, mr) | āhañchaṁ → āhaññiṁ (sya-all) | āhañchaṁ → āhaññiṁ (bj: syā) | āhañchaṁ → āhaññiṁ (cck: syā. kaṁ. ka.) | amatadundubhinti → amatadundubhiṁti (bjt)ตีกลองอมตธรรมไป ในโลกอันมีความมืดมน ’
‘Yathā kho tvaṁ, āvuso, paṭijānāsi arahasi anantajino’ti.
arahasi → arahāsi (sya-all)อุปกาชีวกกล่าวว่า ‘อาวุโส ท่านสมควรเป็นพระอนันตชินะตามที่ท่านประกาศ’
‘Mādisā ve jinā honti, ye pattā āsavakkhayaṁ;อาตมภาพจึงกล่าวตอบว่า ‘ชนเหล่าใดได้ถึงความสิ้นอาสวะแล้ว ชนเหล่านั้นย่อมเป็นพระชินะเช่นเรา Jitā me pāpakā dhammā, tasmāhamupaka jino’ti.
tasmāhamupaka → tasmāhaṁ upakā (bj, sya-all, km, pts1ed) | tasmāhamupaka → tasmāhaṁ upakā (cck: sī. syā. kaṁ. pī.)อุปกะ เราชนะความชั่วได้แล้ว เพราะฉะนั้น เราจึงชื่อว่าพระชินะ ’
Evaṁ vutte, rājakumāra, upako ājīvako ‘hupeyyapāvuso’ti vatvā sīsaṁ okampetvā ummaggaṁ gahetvā pakkāmi.
hupeyyapāvuso’ti → huveyya pāvusoti (bj, pts1ed); huveyyāvusoti (sya-all, km) | hupeyyapāvusoti → hūveyya pāvusoti (bj); huveyyāvusoti (sya-all) | okampetvā → ukkaṁsitvā jivhaṁ nillāḷetvā (sya-all) | hupeyyapāvuso’ti → huveyyapāvuso (cck: sī. pī.); huveyyāvuso (cck: syā. kaṁ.) | ukkaṁsitvā → okappetvā (sya-all: sī.) | nillāḷetvā → pādadvayaṁ sīhaḷapotthake natthi (sya-all note)เมื่ออาตมภาพกล่าวอย่างนั้นแล้ว อุปกาชีวกจึงกล่าวว่า ‘อาวุโส ควรจะเป็น อย่างนั้น’ โคลงศีรษะแลบลิ้นแล้วเดินสวนทางหลีกไป
Atha khvāhaṁ, rājakumāra, anupubbena cārikaṁ caramāno yena bārāṇasī isipatanaṁ migadāyo yena pañcavaggiyā bhikkhū tenupasaṅkamiṁ.
upasaṅkamiṁ → upasaṅkamāmi (bj, pts1ed) | rājakumāra → (sya-all) | tenupasaṅkamiṁ → tenupasaṁkamiṁ (bjt)ราชกุมาร ลำดับนั้น อาตมภาพจาริกไปโดยลำดับ ถึงป่าอิสิปตนมฤคทายวัน เขตกรุงพาราณสี ได้เข้าไปหาภิกษุปัญจวัคคีย์ถึงที่อยู่
Addasaṁsu kho maṁ, rājakumāra, pañcavaggiyā bhikkhū dūratova āgacchantaṁ.ภิกษุปัญจวัคคีย์ เห็นอาตมภาพเดินมาแต่ไกล
Disvāna aññamaññaṁ saṇṭhapesuṁ:
aññamaññaṁ → aññamaññaṁ katikaṁ (sya-all)จึงนัดหมายกันและกันว่า
‘ayaṁ kho, āvuso, samaṇo gotamo āgacchati bāhulliko padhānavibbhanto āvatto bāhullāya.
kho → (sya-all) | bāhulliko → bāhuliko (bjt)‘อาวุโส พระสมณโคดมนี้ เป็นผู้มักมาก คลายความเพียร เวียนมาเพื่อความเป็นคนมักมาก กำลังเสด็จมา
So neva abhivādetabbo, na paccuṭṭhātabbo, nāssa pattacīvaraṁ paṭiggahetabbaṁ;พวกเราไม่พึงกราบไหว้ ไม่พึงลุกรับ ไม่พึงรับบาตรและจีวรของพระองค์
api ca kho āsanaṁ ṭhapetabbaṁ—sace so ākaṅkhissati nisīdissatī’ti.
so → (bj) | so ākaṅkhissati → ākaṅkhati (sya-all) | so ākaṅkhissati → ākaṁkhissati (bjt) | api ca → apica (th)แต่จะจัด อาสนะไว้ ถ้าพระองค์ปรารถนาก็จักประทับนั่ง’
Yathā yathā kho ahaṁ, rājakumāra, pañcavaggiye bhikkhū upasaṅkamiṁ tathā tathā pañcavaggiyā bhikkhū nāsakkhiṁsu sakāya katikāya saṇṭhātuṁ.
pañcavaggiye bhikkhū upasaṅkamiṁ → upasaṅkamāmi (bj) | upasaṅkamiṁ → upasaṅkamāmi (cck: sī. pī.)อาตมภาพเข้าไปหาภิกษุปัญจวัคคีย์ ภิกษุปัญจวัคคีย์ก็ลืมข้อนัดหมายของตน
Appekacce maṁ paccuggantvā pattacīvaraṁ paṭiggahesuṁ. Appekacce āsanaṁ paññapesuṁ. Appekacce pādodakaṁ upaṭṭhapesuṁ.
paññapesuṁ → paññāpesuṁ (bj, sya-all)บางพวกต้อนรับอาตมภาพแล้วรับบาตรและจีวร บางพวกปูลาดอาสนะ บางพวกจัด หาน้ำล้างเท้า
Api ca kho maṁ nāmena ca āvusovādena ca samudācaranti.
api ca → apica (th)แต่ภิกษุปัญจวัคคีย์เรียกอาตมภาพโดยออกนามและใช้คำว่า ‘อาวุโส’
Evaṁ vutte, ahaṁ, rājakumāra, pañcavaggiye bhikkhū etadavocaṁ:เมื่อภิกษุปัญจวัคคีย์กล่าวอย่างนั้นแล้ว อาตมภาพจึงห้ามภิกษุปัญจวัคคีย์ว่า
‘mā, bhikkhave, tathāgataṁ nāmena ca āvusovādena ca samudācaratha;
samudācaratha → samudācarittha (bj, sya-all, km, pts1ed) | samudācarittha → samudācaratha (bj: machasaṁ) | samudācaratha → samudācarittha (cck: sī. syā. kaṁ. pī.)‘ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายอย่าเรียกตถาคตโดยออกชื่อและใช้คำว่า ‘อาวุโส’
arahaṁ, bhikkhave, tathāgato sammāsambuddho.ตถาคตเป็นอรหันต์ ตรัสรู้ด้วยตนเองโดยชอบ
Odahatha, bhikkhave, sotaṁ. Amatamadhigataṁ ahamanusāsāmi, ahaṁ dhammaṁ desemi.เธอทั้งหลายจงเงี่ยโสตสดับ เราจะ สั่งสอนอมตธรรมที่เราได้บรรลุแล้ว จะแสดงธรรม
Yathānusiṭṭhaṁ tathā paṭipajjamānā nacirasseva—yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṁ pabbajanti, tadanuttaraṁ—brahmacariyapariyosānaṁ diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathā’ti.
nacirasseva → na cirasseva (bjt)เธอทั้งหลายเมื่อปฏิบัติตามที่เรา สั่งสอน ไม่นานนักก็จักทำให้แจ้งซึ่งประโยชน์ยอดเยี่ยมอันเป็นที่สุดแห่งพรหมจรรย์ ที่เหล่ากุลบุตรผู้ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการ ด้วยปัญญาอันยิ่งเอง เข้าถึงอยู่ในปัจจุบันแน่แท้’
Evaṁ vutte, rājakumāra, pañcavaggiyā bhikkhū maṁ etadavocuṁ:เมื่ออาตมภาพกล่าวอย่างนี้แล้ว ภิกษุปัญจวัคคีย์ได้กล่าวกับอาตมภาพว่า
‘tāyapi kho tvaṁ, āvuso gotama, iriyāya tāya paṭipadāya tāya dukkarakārikāya nājjhagamā uttari manussadhammā alamariyañāṇadassanavisesaṁ; kiṁ pana tvaṁ etarahi bāhulliko padhānavibbhanto āvatto bāhullāya adhigamissasi uttari manussadhammā alamariyañāṇadassanavisesan’ti?
āvatto → āvaṭṭo (bj) | nājjhagamā uttari → na ajjhagamā uttariṁ (sya-all) | uttari → uttariṁ (sya-all) | iriyāya → cariyāya (cck: syā. kaṁ.) | uttari manussadhammā → uttarimanussadhammā (my, bjt) | kiṁ pana → kimpana (bjt) | bāhulliko → bāhuliko (bjt)‘อาวุโสโคดม แม้ด้วยจริยานั้น ด้วยปฏิปทานั้น ด้วยทุกกรกิริยานั้น พระองค์ก็ยัง มิได้บรรลุญาณทัสสนะที่ประเสริฐอันสามารถ วิเศษยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์ บัดนี้ พระองค์เป็นผู้มักมาก คลายความเพียร เวียนมาเพื่อความเป็นคนมักมาก ไฉนจัก บรรลุญาณทัสสนะที่ประเสริฐอันสามารถ วิเศษยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์ได้เล่า’
Evaṁ vutte, ahaṁ, rājakumāra, pañcavaggiye bhikkhū etadavocaṁ:เมื่อภิกษุปัญจวัคคีย์กล่าวอย่างนั้นแล้ว อาตมภาพจึงได้กล่าวกับภิกษุปัญจวัคคีย์ว่า
‘na, bhikkhave, tathāgato bāhulliko na padhānavibbhanto na āvatto bāhullāya.
na → (sya-all) | bāhulliko → bāhuliko (bjt)‘ภิกษุทั้งหลาย ตถาคตไม่ได้เป็นคนมักมาก ไม่ได้คลายความเพียร ไม่ได้ เวียนมาเพื่อความเป็นคนมักมาก
Arahaṁ, bhikkhave, tathāgato sammāsambuddho.ตถาคตเป็นอรหันต์ตรัสรู้เองโดยชอบ
Odahatha, bhikkhave, sotaṁ. Amatamadhigataṁ ahamanusāsāmi, ahaṁ dhammaṁ desemi.เธอทั้งหลาย จงเงี่ยโสตสดับ เราจะสั่งสอนอมตธรรมที่เราได้บรรลุแล้ว จะแสดงธรรม
Yathānusiṭṭhaṁ tathā paṭipajjamānā nacirasseva—yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṁ pabbajanti, tadanuttaraṁ—brahmacariyapariyosānaṁ diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathā’ti.
nacirasseva → na cirasseva (bjt)เธอทั้งหลาย เมื่อปฏิบัติตามที่เราสั่งสอน ไม่นานนักก็จักทำให้แจ้งประโยชน์ยอดยี่ยมอันเป็นที่สุด แห่งพรหมจรรย์ ที่เหล่ากุลบุตรผู้ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการ ด้วยปัญญาอันยิ่งเอง เข้าถึงอยู่ในปัจจุบันแน่แท้’
Dutiyampi kho, rājakumāra, pañcavaggiyā bhikkhū maṁ etadavocuṁ:แม้ครั้งที่ ๒ ภิกษุปัญจวัคคีย์ก็ได้กล่าวกับอาตมภาพว่า
‘tāyapi kho tvaṁ, āvuso gotama, iriyāya tāya paṭipadāya tāya dukkarakārikāya nājjhagamā uttari manussadhammā alamariyañāṇadassanavisesaṁ; kiṁ pana tvaṁ etarahi bāhulliko padhānavibbhanto āvatto bāhullāya adhigamissasi uttari manussadhammā alamariyañāṇadassanavisesan’ti?
gotama → (bj) | nājjhagamā uttari → na ajjhagamā uttariṁ (sya-all) | uttari → uttariṁ (sya-all) | uttari manussadhammā → uttarimanussadhammā (my, bjt) | uttari manussadhammā alamariyañāṇadassanavisesaṁ kiṁ pana → uttarimanussadhammā alamariyañāṇadassana visesaṁ kimpana (bjt) | bāhulliko → bāhuliko (bjt)ฯลฯ
Dutiyampi kho ahaṁ, rājakumāra, pañcavaggiye bhikkhū etadavocaṁ:แม้ครั้งที่ ๒ อาตมภาพก็ได้กล่าวกับภิกษุปัญจวัคคีย์ว่า
‘na, bhikkhave, tathāgato bāhulliko na padhānavibbhanto na āvatto bāhullāya.
na → (sya-all) | bāhulliko → bāhuliko (bjt)ฯลฯ
Arahaṁ, bhikkhave, tathāgato sammāsambuddho.
Odahatha, bhikkhave, sotaṁ. Amatamadhigataṁ ahamanusāsāmi, ahaṁ dhammaṁ desemi.
Yathānusiṭṭhaṁ tathā paṭipajjamānā nacirasseva—yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṁ pabbajanti, tadanuttaraṁ—brahmacariyapariyosānaṁ diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathā’ti.
nacirasseva → na cirasseva (bjt)
Tatiyampi kho, rājakumāra, pañcavaggiyā bhikkhū maṁ etadavocuṁ:แม้ครั้งที่ ๓ ภิกษุปัญจวัคคีย์ก็ได้กล่าวกับอาตมภาพว่า
‘tāyapi kho tvaṁ, āvuso gotama, iriyāya tāya paṭipadāya tāya dukkarakārikāya nājjhagamā uttari manussadhammā alamariyañāṇadassanavisesaṁ; kiṁ pana tvaṁ etarahi bāhulliko padhānavibbhanto āvatto bāhullāya adhigamissasi uttari manussadhammā alamariyañāṇadassanavisesan’ti?
gotama → (bj, sya-all) | nājjhagamā uttari → na ajjhagamā uttariṁ (sya-all) | uttari → uttariṁ (sya-all) | alamariyañāṇadassanavisesanti → alamarayañāṇadassanavisesanti (sya-all) | uttari manussadhammā → uttarimanussadhammā (my, bjt) | kiṁ pana → kimpana (bjt) | bāhulliko → bāhuliko (bjt)‘อาวุโสโคดม แม้ด้วย จริยานั้น ด้วยปฏิปทานั้น ด้วยทุกกรกิริยานั้น พระองค์ก็ยังมิได้บรรลุญาณทัสสนะ ที่ประเสริฐอันสามารถ วิเศษยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์ได้ บัดนี้ พระองค์เป็นผู้มักมาก คลายความเพียร เวียนมาเพื่อความเป็นคนมักมาก ไฉนจักบรรลุญาณทัสสนะ ที่ประเสริฐอันสามารถ วิเศษยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์ได้เล่า’
Evaṁ vutte, ahaṁ, rājakumāra, pañcavaggiye bhikkhū etadavocaṁ:เมื่อภิกษุปัญจวัคคีย์กล่าวอย่างนี้แล้ว อาตมภาพได้กล่าวกับภิกษุปัญจวัคคีย์ว่า
‘abhijānātha me no tumhe, bhikkhave, ito pubbe evarūpaṁ pabhāvitametan’ti?
pabhāvitametan’ti → vabbhāvitametanti (bj); bhāsitametanti (sya-all) | pabhāvitametanti → vabbhāvitametanti (bj); bhāsitametanti (sya-all) | vabbhāvitameta’nti → pabhāvitametanti (bj: machasaṁ, bhāsitametanti – syā) | pabhāvitameta’nti → bhāsitametanti (cck: sī. syā. vinayepi)‘ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายยังจำได้หรือไม่ว่า ถ้อยคำเช่นนี้เราได้เคยกล่าวในกาล ก่อนแต่นี้’
‘No hetaṁ, bhante’.
+ → na bhikkhave tathāgato bāhuliko na padhānavibbhanto na āvatto bāhullāya (bjt)ภิกษุปัญจวัคคีย์กล่าวว่า ‘ถ้อยคำเช่นนี้ไม่เคยได้ฟังมาก่อน พระพุทธเจ้าข้า’
‘Arahaṁ, bhikkhave, tathāgato sammāsambuddho.อาตมภาพจึงกล่าวว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย ตถาคตเป็นอรหันต์ ตรัสรู้ด้วยตนเอง โดยชอบ
Odahatha, bhikkhave, sotaṁ. Amatamadhigataṁ ahamanusāsāmi, ahaṁ dhammaṁ desemi.เธอทั้งหลายจงเงี่ยโสตสดับ เราจะสั่งสอนอมตธรรมที่เราบรรลุแล้ว จะแสดงธรรม
Yathānusiṭṭhaṁ tathā paṭipajjamānā nacirasseva—yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṁ pabbajanti, tadanuttaraṁ—brahmacariyapariyosānaṁ diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathā’ti.
nacirasseva → na cirasseva (bjt)เธอทั้งหลายเมื่อปฏิบัติตามที่เราสั่งสอน ไม่นานนักก็จักทำให้แจ้ง ซึ่งประโยชน์ยอดเยี่ยมอันเป็นที่สุดแห่งพรหมจรรย์ ที่เหล่ากุลบุตรผู้ออกจากเรือนบวช เป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการ ด้วยปัญญาอันยิ่งเอง เข้าถึงอยู่ในปัจจุบันแน่แท้’
Asakkhiṁ kho ahaṁ, rājakumāra, pañcavaggiye bhikkhū saññāpetuṁ.อาตมภาพสามารถทำให้ภิกษุปัญจวัคคีย์ยินยอมได้แล้ว
Dvepi sudaṁ, rājakumāra, bhikkhū ovadāmi. Tayo bhikkhū piṇḍāya caranti.อาตมภาพกล่าวสอน ภิกษุ ๒ รูป ภิกษุ ๓ รูปก็เที่ยวบิณฑบาต
Yaṁ tayo bhikkhū piṇḍāya caritvā āharanti, tena chabbaggiyā yāpema.
chabbaggiyā → chabbaggā (sya-all, km); chabbaggo (pts1ed) | chabbaggiyā → chabbaggā (cck: sī. syā. kaṁ.); chabbaggo (cck: pī.) | chabbaggo → Si chabbaggā (pts note)เราทั้ง ๖ ฉันบิณฑบาตที่ภิกษุ ๓ รูป นำมา
Tayopi sudaṁ, rājakumāra, bhikkhū ovadāmi, dve bhikkhū piṇḍāya caranti.อาตมภาพกล่าวสอนภิกษุ ๓ รูป ภิกษุ ๒ รูปก็เที่ยวบิณฑบาต
Yaṁ dve bhikkhū piṇḍāya caritvā āharanti tena chabbaggiyā yāpema.
chabbaggiyā → chabbaggā (sya-all)เราทั้ง ๖ ฉันบิณฑบาตที่ภิกษุ ๒ รูปนำมา
Atha kho, rājakumāra, pañcavaggiyā bhikkhū mayā evaṁ ovadiyamānā evaṁ anusāsiyamānā nacirasseva—yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṁ pabbajanti, tadanuttaraṁ—brahmacariyapariyosānaṁ diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihariṁsū”ti.
vihariṁsūti → Skt vihariṁsu. (pts note) | nacirasseva → na cirasseva (bjt) | nacirasseva yassatthāya → na cirass eva yass aṭṭhāya (pts) | sammadeva → sammad eva (pts) | tadanuttaraṁ → tad anuttaraṁ (pts) | diṭṭheva → diṭṭhe va (pts)ครั้งนั้น ภิกษุปัญจวัคคีย์ที่อาตมภาพสั่งสอนและพร่ำสอนอยู่อย่างนี้ ไม่นานนักก็ทำให้แจ้งซึ่งประโยชน์ยอดเยี่ยมอันเป็นที่สุดแห่งพรหมจรรย์ ที่เหล่ากุลบุตร ผู้ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการ ด้วยปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงอยู่ ในปัจจุบัน”
Evaṁ vutte, bodhi rājakumāro bhagavantaṁ etadavoca:
etadavoca → etad avoca (pts)เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว โพธิราชกุมารได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า
“kīva cirena nu kho, bhante, bhikkhu tathāgataṁ vināyakaṁ labhamāno—yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṁ pabbajanti, tadanuttaraṁ—brahmacariyapariyosānaṁ diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihareyyā”ti?
vināyakaṁ → nāyakaṁ (?) | yassatthāya → yass aṭṭhāya (pts) | vināyakaṁ → nāyakaṁ (cck: ?) | Kīvacirena → So Si; Sk kīvaṅcirena; Bm kiṁ va cīrena; St kivañcirena. (pts note) | labhamāno → Bm bhikkhu . . . labhamānā. (pts note) | vihareyyāti → So Si; Bm vihareyyun ti; Skt vihareyyāsi. (pts note)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อภิกษุได้พระตถาคตเป็นผู้แนะนำนานเพียงไรหนอ จึงทำให้แจ้งซึ่งประโยชน์ยอดเยี่ยมอันเป็นที่สุดแห่งพรหมจรรย์ ที่เหล่ากุลบุตรผู้ออก จากเรือนบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการ ด้วยปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงอยู่ใน ปัจจุบัน”
“Tena hi, rājakumāra, taṁyevettha paṭipucchissāmi. Yathā te khameyya, tathā naṁ byākareyyāsi.
naṁ → taṁ (sya-all) | naṁ byākareyyāsi → (pts) | taṁyevettha → taññevettha (bjt) | tena hi → tenahi (th) | taṁyevettha → taṁ yev ettha (pts) | naṁ byākareyyāsi → taṁ vyākareyyāsi (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ราชกุมาร ถ้าเช่นนั้น ในข้อนี้อาตมภาพขอย้อนถาม พระองค์ก่อน พระองค์พึงตอบตามที่พอพระทัย
Taṁ kiṁ maññasi, rājakumāra,
kiṁ → vyākareyyāsi taṁ kim (pts) | kiṁ maññasi → kimmaññasi (bjt)พระองค์ทรงเข้าพระทัยความข้อนั้น ว่าอย่างไร
kusalo tvaṁ hatthārūḷhe aṅkusagayhe sippe”ti?
aṅkusagayhe → aṅkusagaṇhe (sya-all, km) | hatthārūḷhe → hatthāruyhe (bj); haṭṭhārūyhe (pts1ed) | hatthārūḷhe → hatthārūyhe (pts) | hatthāruyhe → hatthārūḷhe (bj: machasaṁ, syā) | aṅkusagayhe → aṅkusagaṇhe (bj: syā) | hatthārūḷhe → hatthārūyhe (cck: sī. pī.) | aṅkusagayhe → aṅkusagaṇhe (cck: syā. kaṁ.) | hatthārūyhe → Bm Si hatthāruḷhe. (pts note) | aṅkusagayhe → So Skt Bm; Si aṅkusagaṇhe. (pts note) | sippeti → sippe ti (pts)พระองค์เป็นผู้ฉลาดในศิลปะ คือ การทรงช้าง การใช้ขอช้าง มิใช่หรือ”
“Evaṁ, bhante, kusalo ahaṁ hatthārūḷhe aṅkusagayhe sippe”ti.
hatthārūḷhe → hatthāruyhe (bj); haṭṭhārūyhe (pts) | aṅkusagayhe → aṅkusagaṇhe (sya-all) | hatthāruyhe → hatthārūḷhe (bj: machasaṁ, syā) | aṅkusagayhe → aṅkusagaṇhe (bj: syā) | sippeti → sippe ti (pts)โพธิราชกุมารทูลว่า “ใช่ พระพุทธเจ้าข้า ข้าพระองค์เป็นผู้ฉลาดในศิลปะคือ การทรงช้าง การใช้ขอช้าง”
“Taṁ kiṁ maññasi, rājakumāra,
kiṁ maññasi → kimmaññasi (bjt) | kiṁ → kim (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ราชกุมาร พระองค์ทรงเข้าพระทัยความข้อนั้นว่า อย่างไร
idha puriso āgaccheyya:บุรุษมาในเมืองนี้ด้วยเข้าใจว่า
‘bodhi rājakumāro hatthārūḷhaṁ aṅkusagayhaṁ sippaṁ jānāti;
bodhi rājakumāro hatthārūḷhaṁ → bodhirājakumāro hatthāruyahaṁ (bj) | aṅkusagayhaṁ → aṅkusagaṇhaṁ (sya-all) | hatthārūḷhaṁ → hatthārūyhaṁ (pts) | hatthāruyahaṁ → hatthārūlhaṁ (bj: machasaṁ, syā) | aṅkusagayhaṁ → aṅkusagaṇhaṁ (bj: syā)‘โพธิราชกุมารทรงรู้ศิลปะคือการทรงช้าง การใช้ขอช้าง
tassāhaṁ santike hatthārūḷhaṁ aṅkusagayhaṁ sippaṁ sikkhissāmī’ti.
hatthārūḷhaṁ → hatthāruyhaṁ (bj); hatthārūyhaṁ (pts) | aṅkusagayhaṁ → aṅkusagaṇhaṁ (sya-all)เราจักศึกษาศิลปะคือการขี่ช้าง การใช้ขอช้างในสำนักของโพธิราชกุมารนั้น’
So cassa assaddho;
assaddho → asaddho (th) | cassa → assa (pts)แต่เขาไม่มีศรัทธา
yāvatakaṁ saddhena pattabbaṁ taṁ na sampāpuṇeyya.
na → (bj) | saddhena → So Bm; Skt yāvatakaṁ sabbe pana; Si yāvattakaṁ saddhena. (pts note)จึงไม่บรรลุผลเท่าที่บุคคลผู้มีศรัทธาจะพึงบรรลุ
So cassa bahvābādho;
bahvābādho → bavhābādho (bj) | bavhābādho → Bm Si bahvābādho. (pts note) | cassa bahvābādho → assa bavhābādho (pts)เขามีสุขภาพ มีโรคาพาธมาก
yāvatakaṁ appābādhena pattabbaṁ taṁ na sampāpuṇeyya.
yāvatakaṁ → yāvattakaṁ (th)จึงไม่บรรลุผลเท่ากับคนที่มีสุขภาพมีโรคาพาธน้อยจะพึงบรรลุ
So cassa saṭho māyāvī;
cassa → assa (pts)เขาเป็นคนโอ้อวด มีมารยา
yāvatakaṁ asaṭhena amāyāvinā pattabbaṁ taṁ na sampāpuṇeyya.
yāvatakaṁ → Si yāvattakaṁ throughout. (pts note) | amāyāvinā → Sk amāyāvīnā. (pts note)จึงไม่บรรลุผลเท่าที่บุคคลผู้ไม่โอ้อวด ไม่มีมารยาจะพึง บรรลุ
So cassa kusīto;
kusīto → Bm kusito. (pts note) | cassa → assa (pts)เขาเป็นผู้เกียจคร้าน
yāvatakaṁ āraddhavīriyena pattabbaṁ taṁ na sampāpuṇeyya.
āraddhavīriyena → āraddhaviriyena (bjt, pts) | yāvatakaṁ āraddhavīriyena → yāvattakaṁ āraddhaviriyena (th)จึงไม่บรรลุผลเท่าที่บุคคลผู้ปรารภความเพียรจะพึง บรรลุ
So cassa duppañño;
cassa → assa (pts)และเขาเป็นผู้มีปัญญาทราม
yāvatakaṁ paññavatā pattabbaṁ taṁ na sampāpuṇeyya.
paññavatā → paññāvatā (pts) | paññāvatā → Bm Si paññavatā. (pts note) | yāvatakaṁ → yāvattakaṁ (th)จึงไม่บรรลุผลเท่าที่บุคคลผู้มีปัญญาจะพึงบรรลุ
Taṁ kiṁ maññasi, rājakumāra,
kiṁ maññasi → kimmaññasi (bjt) | kiṁ → kim (pts)ราชกุมาร พระองค์ทรงเข้าพระทัยความข้อนั้นว่าอย่างไร
api nu so puriso tava santike hatthārūḷhaṁ aṅkusagayhaṁ sippaṁ sikkheyyā”ti?
hatthārūḷhaṁ → hatthāruyhaṁ (bj); hatthārūyhaṁ (pts) | aṅkusagayhaṁ → aṅkusagaṇhaṁ (sya-all)บุรุษนั้นควรศึกษา ศิลปะ คือการขี่ช้าง การใช้ขอช้างในสำนักของพระองค์บ้างไหม”
“Ekamekenāpi, bhante, aṅgena samannāgato so puriso na mama santike hatthārūḷhaṁ aṅkusagayhaṁ sippaṁ sikkheyya, ko pana vādo pañcahaṅgehī”ti.
ekamekenāpi → ekamekenapi (bj, pts) | hatthārūḷhaṁ → hatthāruyhaṁ (bj); hatthārūyhaṁ (pts) | aṅkusagayhaṁ → aṅkusagaṇhaṁ (sya-all) | ekamekenāpi → ekamekena pi (pts) | pañcahaṅgehīti → pañcah aṅgehīti (pts)โพธิราชกุมารทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บุรุษนั้นแม้จะประกอบด้วยองค์ ประกอบแต่ละอย่าง ก็ไม่ควรศึกษาศิลปะ คือ การขี่ช้าง การใช้ขอช้างในสำนักของ หม่อมฉัน ไม่จำต้องกล่าวถึงองค์ประกอบทั้ง ๕ ข้อ”
“Taṁ kiṁ maññasi, rājakumāra,
kiṁ maññasi → kimmaññasi (bjt) | kiṁ → kim (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ราชกุมาร พระองค์ทรงเข้าพระทัย ความข้อนั้นว่าอย่างไร
idha puriso āgaccheyya:เปรียบเหมือนบุรุษมาเมืองนี้ด้วยเข้าใจว่า
‘bodhi rājakumāro hatthārūḷhaṁ aṅkusagayhaṁ sippaṁ jānāti;
hatthārūḷhaṁ → hatthāruyhaṁ (bj); hatthārūyhaṁ (pts) | aṅkusagayhaṁ → aṅkusagaṇhaṁ (sya-all) | hatthāruyhaṁ → hatthārūlhaṁ (bj: machasaṁ, syā) | aṅkusagayhaṁ → aṅkusagaṇhaṁ (bj: syā)‘โพธิราชกุมาร ทรงรู้ศิลปะคือการทรงช้าง การใช้ขอช้าง
tassāhaṁ santike hatthārūḷhaṁ aṅkusagayhaṁ sippaṁ sikkhissāmī’ti.
hatthārūḷhaṁ → hatthāruyahaṁ (bj); hatthārūyhaṁ (pts) | aṅkusagayhaṁ → aṅkusagaṇhaṁ (sya-all)เราจักศึกษาศิลปะคือการขี่ช้าง การใช้ ขอช้างในสำนักของโพธิราชกุมารนั้น’
So cassa saddho;
cassa → assa (pts)เขาเป็นผู้มีศรัทธา
yāvatakaṁ saddhena pattabbaṁ taṁ sampāpuṇeyya.
yāvatakaṁ → yāvattakaṁ (th)จึงบรรลุผลเท่าที่บุคคล ผู้มีศรัทธาจะพึงบรรลุ
So cassa appābādho;
cassa → assa (pts)เขามีโรคาพาธน้อย
yāvatakaṁ appābādhena pattabbaṁ taṁ sampāpuṇeyya.
yāvatakaṁ → yāvattakaṁ (th)จึงบรรลุผลเท่าที่คนผู้มีโรคาพาธน้อย จะพึงบรรลุ
So cassa asaṭho amāyāvī;
cassa → assa (pts)เขาเป็นคนไม่โอ้อวด ไม่มีมารยา
yāvatakaṁ asaṭhena amāyāvinā pattabbaṁ taṁ sampāpuṇeyya.
yāvatakaṁ → yāvattakaṁ (th)จึงบรรลุผลเท่าที่บุคคลผู้ไม่โอ้อวด ไม่มีมารยาจะพึงบรรลุ
So cassa āraddhavīriyo;
āraddhavīriyo → āraddhaviriyo (bjt, th) | cassa āraddhavīriyo → assa āraddhaviriyo (pts)เขาเป็นผู้ปรารภความเพียร
yāvatakaṁ āraddhavīriyena pattabbaṁ taṁ sampāpuṇeyya.
āraddhavīriyena → āraddhaviriyena (bjt, pts) | yāvatakaṁ āraddhavīriyena → yāvattakaṁ āraddhaviriyena (th)จึงบรรลุผลเท่าที่บุคคลผู้ปรารภ ความเพียรจะพึงบรรลุ
So cassa paññavā;
paññavā → So Skt; Bm Si paññavā & paññavatā. (pts note) | cassa → assa (pts)และเขาเป็นผู้มีปัญญา
yāvatakaṁ paññavatā pattabbaṁ taṁ sampāpuṇeyya.
paññavatā → paññāvatā (pts) | yāvatakaṁ → yāvattakaṁ (th)จึงบรรลุผลเท่าที่บุคคลผู้มีปัญญาจะพึง บรรลุ
Taṁ kiṁ maññasi, rājakumāra,
kiṁ maññasi → kimmaññasi (bjt) | kiṁ → kim (pts)ราชกุมาร พระองค์ทรงเข้าพระทัยความข้อนั้นว่าอย่างไร
api nu so puriso tava santike hatthārūḷhaṁ aṅkusagayhaṁ sippaṁ sikkheyyā”ti?
hatthārūḷhaṁ → hatthāruyahaṁ (bj); hatthārūyhaṁ (pts) | aṅkusagayhaṁ → aṅkusagaṇhaṁ (sya-all)บุรุษนั้นควรจะ ศึกษาศิลปะคือการขี่ช้าง การใช้ขอช้างในสำนักของพระองค์บ้างไหม”
“Ekamekenāpi, bhante, aṅgena samannāgato so puriso mama santike hatthārūḷhaṁ aṅkusagayhaṁ sippaṁ sikkheyya, ko pana vādo pañcahaṅgehī”ti.
ekamekenāpi → ekamekenapi (bj, sya-all, pts) | hatthārūḷhaṁ → hatthāruyahaṁ (bj); hatthārūyhaṁ (pts) | aṅkusagayhaṁ → aṅkusagaṇhaṁ (sya-all) | ekamekenāpi → ekamekena pi (pts) | pañcahaṅgehīti → pañcah aṅgehīti (pts)โพธิราชกุมารทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บุรุษนั้นแม้จะประกอบด้วยองค์ ประกอบแต่ละอย่างก็ควรศึกษาศิลปะคือการขี่ช้าง การใช้ขอช้างในสำนักของ หม่อมฉันได้ ไม่จำต้องกล่าวถึงองค์ประกอบทั้ง ๕ ข้อ”
“Evameva kho, rājakumāra, pañcimāni padhāniyaṅgāni.
evameva → eva meva (bjt) | evameva → evam eva (pts) | pañcimāni → pañc imāni (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ราชกุมาร องค์ของภิกษุผู้มีความเพียร ๕ ประการนี้ ก็อย่างนั้นเหมือนกัน
Katamāni pañca?องค์ของภิกษุผู้มีความเพียร ๕ ประการ อะไรบ้าง
Idha, rājakumāra, bhikkhu saddho hoti; saddahati tathāgatassa bodhiṁ:
saddahati → Si saddhahati. (pts note)คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ๑. เป็นผู้มีศรัทธา เชื่อปัญญาเครื่องตรัสรู้ของตถาคตว่า
‘itipi so bhagavā arahaṁ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṁ buddho bhagavā’ti;
itipi → iti pi (pts) | bhagavāti → bhagavā ti (pts)‘แม้เพราะ เหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ด้วย พระองค์เองโดยชอบ เพียบพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดี รู้แจ้งโลก เป็นสารถีฝึกผู้ที่ควรฝึกได้อย่างยอดเยี่ยม เป็นศาสดาของ เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นพระพุทธเจ้า เป็นพระผู้มีพระภาค’
appābādho hoti appātaṅko samavepākiniyā gahaṇiyā samannāgato nātisītāya nāccuṇhāya majjhimāya padhānakkhamāya;
appātaṅko → appātiṅko (pts)๒. เป็นผู้มีสุขภาพ มีโรคาพาธน้อย ประกอบด้วยไฟธาตุสำหรับย่อย อาหารสม่ำเสมอ ไม่เย็นนัก ไม่ร้อนนัก ปานกลางพอเหมาะแก่การ บำเพ็ญเพียร
asaṭho hoti amāyāvī yathābhūtaṁ attānaṁ āvikattā satthari vā viññūsu vā sabrahmacārīsu;
āvikattā → āvikatvā (pts) | āvīkattā → āvīkatvā (bj: sīmu8, PTS) | āvikatvā → So Skt Bu; Bm āvīkattā; Si āvikattā. (pts note) | sabrahmacārīsu → Bm s-isu. (pts note) | + → cārīsu (th)๓. เป็นผู้ไม่โอ้อวด ไม่มีมารยา เปิดเผยตนตามความเป็นจริงในศาสดา หรือในเพื่อนพรหมจารีผู้รู้ทั้งหลาย
āraddhavīriyo viharati akusalānaṁ dhammānaṁ pahānāya kusalānaṁ dhammānaṁ upasampadāya, thāmavā daḷhaparakkamo anikkhittadhuro kusalesu dhammesu;
upasampadāya → uppādāya (bj) | āraddhavīriyo viharati → cārīsu āraddhaviriyo hoti (sya-all) | anikkhittadhuro → anikkhittadhūro (pts) | uppādāya → upasampadāya (bj: machasaṁ, syā, PTS) | upasampadāya → Skt uppādāya. (pts note)๔. เป็นผู้ปรารภความเพียร เพื่อละอกุศลธรรม เพื่อยังกุศลธรรมให้ถึง พร้อม เป็นผู้มีกำลัง มีความบากบั่นมั่นคง ไม่ทอดทิ้งธุระในกุศล ธรรมทั้งหลาย
paññavā hoti udayatthagāminiyā paññāya samannāgato ariyāya nibbedhikāya sammādukkhakkhayagāminiyā.
paññavā → paññāvā (pts)๕. เป็นผู้มีปัญญา ประกอบด้วยปัญญาที่เป็นอริยะ เห็นความเกิดและ ความดับ สามารถชำแรกกิเลสให้ถึงความสิ้นทุกข์โดยชอบ
Imāni kho, rājakumāra, pañca padhāniyaṅgāni.ราชกุมาร นี้แล คือองค์ของภิกษุผู้มีความเพียร ๕ ประการ
Imehi, rājakumāra, pañcahi padhāniyaṅgehi samannāgato bhikkhu tathāgataṁ vināyakaṁ labhamāno—
+ → kho (bjt, pts)ราชกุมาร ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์แห่งความเพียร ๕ ประการนี้ เมื่อได้ตถาคตเป็นผู้แนะนำ
yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṁ pabbajanti, tadanuttaraṁ—brahmacariyapariyosānaṁ diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihareyya satta vassāni.
diṭṭheva dhamme → diṭṭhevadhamme (bjt) | satta vassāni → sattavassāni (bjt) | yassatthāya → yass atthāya (pts) | sammadeva → sammad eva (pts) | tadanuttaraṁ → tad anuttaraṁ (pts) | diṭṭheva → diṭṭhe va (pts)จะพึงทำให้แจ้งซึ่งประโยชน์ยอดเยี่ยมอันเป็นที่สุดแห่ง พรหมจรรย์ ที่เหล่ากุลบุตรผู้ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการ ด้วย ปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงอยู่ในปัจจุบันได้ ใช้เวลาเพียง ๗ ปี
Tiṭṭhantu, rājakumāra, satta vassāni.
tiṭṭhantu → tiṭṭhatu (pts) | tiṭṭhantu → tiṭṭhatu (bj: PTS)ราชกุมาร ไม่ต้องถึง ๗ ปี
Imehi pañcahi padhāniyaṅgehi samannāgato bhikkhu tathāgataṁ vināyakaṁ labhamāno—ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์แห่งความเพียร ๕ ประการนี้ เมื่อได้ตถาคตเป็นผู้แนะนำ
yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṁ pabbajanti, tadanuttaraṁ—brahmacariyapariyosānaṁ diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihareyya chabbassāni …
chabbassāni → cha vassāni (sya-all)จะพึงทำให้แจ้งซึ่งประโยชน์ยอดเยี่ยมอันเป็นที่สุดแห่ง พรหมจรรย์ ที่เหล่ากุลบุตรผู้ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการ ด้วย ปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงอยู่ในปัจจุบันได้ ใช้เวลาเพียง ๖ ปี ฯลฯ
pañca vassāni …๕ ปีฯลฯ
cattāri vassāni …๔ ปี ฯลฯ
tīṇi vassāni …๓ ปี ฯลฯ
dve vassāni …๒ ปี ฯลฯ
ekaṁ vassaṁ.๑ ปี
Tiṭṭhatu, rājakumāra, ekaṁ vassaṁ.ราชกุมาร ไม่ต้องถึง ๑ ปี
Imehi pañcahi padhāniyaṅgehi samannāgato bhikkhu tathāgataṁ vināyakaṁ labhamāno—ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์แห่งความเพียร ๕ ประการนี้ เมื่อได้ตถาคตเป็นผู้แนะนำ
yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṁ pabbajanti, tadanuttaraṁ—brahmacariyapariyosānaṁ diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihareyya satta māsāni.จะพึงทำให้แจ้งซึ่งประโยชน์ยอดเยี่ยมอันเป็นที่สุดแห่ง พรหมจรรย์ ที่เหล่ากุลบุตรผู้ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการ ด้วย ปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงอยู่ในปัจจุบันได้ ใช้เวลาเพียง ๗ เดือน
Tiṭṭhantu, rājakumāra, satta māsāni.
tiṭṭhantu → tiṭṭhatu (pts)ราชกุมาร ไม่ต้องถึง ๗ เดือน
Imehi pañcahi padhāniyaṅgehi samannāgato bhikkhu tathāgataṁ vināyakaṁ labhamāno—ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์แห่งความเพียร ๕ ประการนี้ เมื่อได้ตถาคตเป็นผู้แนะนำ
yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṁ pabbajanti, tadanuttaraṁ—จะพึงทำให้แจ้งซึ่งประโยชน์ยอดเยี่ยมอันเป็นที่สุดแห่ง
brahmacariyapariyosānaṁ diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihareyya cha māsāni …
pe → Bm Si omit. (pts note)พรหมจรรย์ ที่เหล่ากุลบุตรผู้ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการ ด้วย ปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงอยู่ในปัจจุบันได้ ใช้เวลาเพียง ๖ เดือน ฯลฯ
pañca māsāni …๕ เดือน ฯลฯ
cattāri māsāni …๔ เดือน ฯลฯ
tīṇi māsāni …๓ เดือน ฯลฯ
dve māsāni …๒ เดือน ฯลฯ
ekaṁ māsaṁ …
ekaṁ → (sya-all) | ekaṁ → So Bm; both Sk & Si omit ekaṁ here. (pts note)๑ เดือน ฯลฯ
aḍḍhamāsaṁ.
aḍḍhamāsaṁ → addhamāsaṁ (pts) | addhamāsaṁ → Bm Si aḍḍhamāsaṁ. (pts note)กึ่งเดือน
Tiṭṭhatu, rājakumāra, aḍḍhamāso.
aḍḍhamāso → addhamāso (pts)ราชกุมาร ไม่ต้องถึงกึ่งเดือน
Imehi pañcahi padhāniyaṅgehi samannāgato bhikkhu tathāgataṁ vināyakaṁ labhamāno—ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์แห่งความเพียร ๕ ประการนี้ เมื่อได้ตถาคตเป็นผู้แนะนำ
yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṁ pabbajanti, tadanuttaraṁ—จะพึงทำให้แจ้งซึ่งประโยชน์ยอดเยี่ยมอันเป็นที่สุดแห่ง
brahmacariyapariyosānaṁ diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihareyya satta rattindivāni.
rattindivāni tiṭṭhantu → rattindavāni tiṭṭhanti (sya-all) | diṭṭheva dhamme → diṭṭhevadhamme (bjt)พรหมจรรย์ ที่เหล่ากุลบุตรผู้ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการ ด้วย ปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงอยู่ในปัจจุบันได้ ใช้เวลาเพียง ๗ คืน ๗ วัน
Tiṭṭhantu, rājakumāra, satta rattindivāni.
tiṭṭhantu → tiṭṭhatu (pts) | rattindivāni → Bm rattidivāni throughout. (pts note) | tiṭṭhantu → tiṭṭhanti (th)ราชกุมาร ไม่ต้องถึง ๗ คืน ๗ วัน
Imehi pañcahi padhāniyaṅgehi samannāgato bhikkhu tathāgataṁ vināyakaṁ labhamāno—ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์แห่งความเพียร ๕ ประการนี้ เมื่อได้ตถาคตเป็นผู้แนะนำ
yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṁ pabbajanti, tadanuttaraṁ—จะพึงทำให้แจ้งซึ่งประโยชน์ยอดเยี่ยม อันเป็นที่สุดแห่งพรหมจรรย์
brahmacariyapariyosānaṁ diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihareyya cha rattindivāni …
pe → Bm Si omit. (pts note)ที่เหล่ากุลบุตรผู้ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบ ต้องการ ด้วยปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงอยู่ในปัจจุบันได้ ใช้เวลาเพียง ๖ คืน ๖ วัน ฯลฯ
pañca rattindivāni …๕ คืน ๕ วัน ฯลฯ
cattāri rattindivāni …๔ คืน ๔ วัน ฯลฯ
tīṇi rattindivāni …๓ คืน ๓ วัน ฯลฯ
dve rattindivāni …๒ คืน ๒ วัน ฯลฯ
ekaṁ rattindivaṁ.๑ คืน ๑ วัน
Tiṭṭhatu, rājakumāra, eko rattindivo.
eko rattindivo → ekaṁ rattindivaṁ (bj) | rattindivaṁ → eko rattindivo (bj: machasaṁ, syā, PTS)ราชกุมาร ไม่ต้องถึง ๑ คืน ๑ วัน
Imehi pañcahi padhāniyaṅgehi samannāgato bhikkhu tathāgataṁ vināyakaṁ labhamāno sāyamanusiṭṭho pāto visesaṁ adhigamissati, pātamanusiṭṭho sāyaṁ visesaṁ adhigamissatī”ti.
adhigamissatīti → adhigamissati (bj) | sāyamanusiṭṭho → sāyam anusiṭṭho (pts) | pātamanusiṭṭho → pātam anusiṭṭho (pts)ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์แห่งความเพียร ๕ ประการนี้ เมื่อได้ตถาคตเป็นผู้แนะนำ มีตถาคตสั่งสอนในเวลาเย็น ก็จักบรรลุ คุณวิเศษได้ในเวลาเช้า มีตถาคตสั่งสอนในเวลาเช้า ก็จักบรรลุคุณวิเศษได้ในเวลาเย็น ”
Evaṁ vutte, bodhi rājakumāro bhagavantaṁ etadavoca:
evaṁ → evam (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว โพธิราชกุมารได้กราบทูลพระผู้มีพระภาค ว่า
“aho buddho, aho dhammo, aho dhammassa svākkhātatā.
svākkhātatā → Bm svākhyātatā; Bu incidentally svākkhātatā, reading (apparently) aho saṁghassa sampadā. (pts note)“พระพุทธเจ้ามีคุณน่าอัศจรรย์จริง พระธรรมมีคุณน่าอัศจรรย์จริง พระธรรมที่ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้วน่าอัศจรรย์จริง
Yatra hi nāma sāyamanusiṭṭho pāto visesaṁ adhigamissati, pātamanusiṭṭho sāyaṁ visesaṁ adhigamissatī”ti.
sāyamanusiṭṭho → sāyam anusiṭṭho (pts) | visesaṁ → visesam (pts) | pātamanusiṭṭho → pātam anusiṭṭho (pts)เพราะภิกษุที่พระตถาคตทรงสั่งสอนใน เวลาเย็น จักบรรลุคุณวิเศษในเวลาเช้า ภิกษุที่พระตถาคตทรงสั่งสอนในเวลาเช้า จักบรรลุคุณวิเศษในเวลาเย็น”
Evaṁ vutte, sañjikāputto māṇavo bodhiṁ rājakumāraṁ etadavoca:
bodhiṁ rājakumāraṁ → bodhirājakumāraṁ (bj) | bodhiṁ rājakumāraṁ etadavoca → bodhi-rājakumaraṁ etad avoca (pts)เมื่อโพธิราชกุมารตรัสอย่างนี้แล้ว มาณพสัญชิกาบุตรได้กราบทูล โพธิราชกุมารว่า
“evameva panāyaṁ bhavaṁ bodhi:
evameva → evam eva (pts)“ท่านโพธิราชพระองค์นี้ทรงประกาศไว้ว่า
‘aho buddho, aho dhammo, aho dhammassa svākkhātatā’ti ca vadeti;
vadeti → vadesi (si); pavedeti (sya-all, km) | ca vadeti → pavedeti (sya-all) | svākkhātatāti ca → svākkhātatā ti (pts) | vadeti → vadesi (bj: sīmu8); pavedeti (bj: syā) | vadeti → vadesi (cck: sī.); pavedeti (cck: syā. kaṁ.) | vadeti → Skt ca vadesi; Si pavedeti. (pts note)‘พระพุทธเจ้ามีคุณน่าอัศจรรย์จริง พระธรรมมีคุณน่าอัศจรรย์จริง พระธรรมที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้วน่าอัศจรรย์จริง’
atha ca pana na taṁ bhavantaṁ gotamaṁ saraṇaṁ gacchati dhammañca bhikkhusaṅghañcā”ti.
pana → pana bhavaṁ (bj, sya-all) | bhavaṁ → atha ca pana (bj: machasaṁ, sīmu8, PTS) | gacchati → gacchāmi (bj: PTS) | pana → Si inserts bhavaṁ. (pts note) | gacchāmi → Si gacchati. (pts note) | bhikkhusaṅghañcāti → bhikkhusaṁghañcāti (ms2005) | gacchati dhammañca bhikkhusaṅghañcāti → gacchāmi dhammañ ca bhikkhusaṁghañ cāti (pts)แต่พระองค์ไม่ทรงถึงพระโคดมผู้เจริญพระองค์นั้นพร้อมทั้งพระธรรมและพระสงฆ์ เป็นสรณะ”
“Mā hevaṁ, samma sañjikāputta, avaca; mā hevaṁ, samma sañjikāputta, avaca.
hevaṁ → So Bm Si throughout; Sk heva the first time & hevaṁ the second time. (pts note)โพธิราชกุมารตรัสว่า “สัญชิกาบุตรเพื่อนรัก ท่านอย่าได้กล่าวอย่างนั้น สัญชิกาบุตรเพื่อนรัก ท่านอย่าได้กล่าวอย่างนั้น
Sammukhā metaṁ, samma sañjikāputta, ayyāya sutaṁ, sammukhā paṭiggahitaṁ”.
paṭiggahitaṁ → paṭiggahītaṁ (bj, pts) | metaṁ samma → me taṁ (sya-all) | paṭigahītaṁ → Bm Si paṭiggahitaṁ. (pts note) | sammukhā metaṁ → sammukhāmetaṁ (bjt)เรื่องนั้นเราได้ฟังมาแล้ว ได้รับมา ต่อพระพักตร์ของพระราชมารดาของเราแล้ว คือ
“Ekamidaṁ, samma sañjikāputta, samayaṁ bhagavā kosambiyaṁ viharati ghositārāme.ครั้งหนึ่ง(ครั้งที่ ๑) พระผู้มีพระภาค ประทับอยู่ ณ โฆสิตาราม เขตกรุงโกสัมพี
Atha kho me ayyā kucchimatī yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinnā kho me ayyā bhagavantaṁ etadavoca:
etadavoca → etadoca (sya-all) | kucchimatī → kucchivatī (pts) | kucchimatī → kucchivatī (bj: PTS) | kucchivatī → So Skt Si; Bm kucchimati. (pts note) | me → Bm omits me. (pts note) | tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)ขณะนั้น เสด็จแม่ของเรากำลังทรง พระครรภ์ เสด็จเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ทรงถวายอภิวาทพระผู้มี พระภาคแล้วประทับนั่ง ณ ที่สมควร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า
‘yo me ayaṁ, bhante, kucchigato kumārako vā kumārikā vā so bhagavantaṁ saraṇaṁ gacchati dhammañca bhikkhusaṅghañca.
bhikkhusaṅghañca → bhikkhusaṁghañca (ms2005) | dhammañca bhikkhusaṅghañca → dhammañ ca bhikkhusaṁghañ ca (pts)‘ข้าแต่พระองค์ ผู้เจริญ ลูกคนที่อยู่ในครรภ์ของหม่อมฉันนี้จะเป็นชายก็ตาม เป็นหญิงก็ตาม เขาย่อมถึงพระผู้มีพระภาคพร้อมทั้งพระธรรมและพระสงฆ์เป็นสรณะ
Upāsakaṁ taṁ bhagavā dhāretu ajjatagge pāṇupetaṁ saraṇaṁ gatan’ti.
taṁ → naṁ (sya-all) | taṁ → Si upāsakaṁ naṁ. (pts note) | saraṇaṁ gatanti → saraṇaṅgatanti (th) | upāsakaṁ → upāsakan (pts) | gatanti → gatan ti (pts)ขอพระผู้มี พระภาคจงทรงจำเขาว่าเป็นอุบาสกผู้ถึงสรณะ ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไปจนตลอดชีวิต’
Ekamidaṁ, samma sañjikāputta, samayaṁ bhagavā idheva bhaggesu viharati susumāragire bhesakaḷāvane migadāye.
susumāragire bhesakaḷāvane → suṁsumāragire bhesakalāvane (bj) | susumāragire → suṁsumāragire (sya-all, pts) | idheva → idh eva (pts)ครั้งหนึ่ง(ครั้งที่ ๒) พระผู้มีพระภาค ประทับอยู่ ณ เภสกฬาวัน สถานที่ให้อภัย หมู่เนื้อ เขตกรุงสุงสุมารคิระ แคว้นภัคคะนี้
Atha kho maṁ dhāti aṅkena haritvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ aṭṭhāsi. Ekamantaṁ ṭhitā kho maṁ dhāti bhagavantaṁ etadavoca:
maṁ dhāti → mamaṁ dhātī (bj); dhātī (sya-all); mama dhātī (pts) | haritvā → vāhitvā (bj, pts); pāyitvā (sya-all) | dhāti → dhātī (sya-all, pts) | vāhitvā → pāyitvā (bj: syā); haritvā (bj: machasaṁ) | mamaṁ → maṁ dhātī (bj: machasaṁ, PTS) | pāyitvā → vāhitvā (sya-all: sī.) | dhātī → Bm Si dhāti; Skt dhāreti. (pts note) | vāhitvā → Skt aññena vāhitvā; Bm aṅgena haritvā; Si aṅkena pāyitvā, with note that the Sinh. reading for the latter word is vāhitvā. (pts note) | tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)เวลานั้น แม่นมอุ้มเราใส่สะเอวพาเข้าไป เฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควร ได้กราบทูล พระผู้มีพระภาคว่า
‘ayaṁ, bhante, bodhi rājakumāro bhagavantaṁ saraṇaṁ gacchati dhammañca bhikkhusaṅghañca.
bodhi rājakumāro → bodhirājakumāro (bjt) | bhikkhusaṅghañca → bhikkhusaṁghañca (ms2005) | dhammañca bhikkhusaṅghañca → dhammañ ca bhikkhusaṁghañ ca (pts)‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ โพธิราชกุมารพระองค์นี้ ย่อมถึงพระผู้มี พระภาค พร้อมทั้งพระธรรมและพระสงฆ์เป็นสรณะ
Upāsakaṁ taṁ bhagavā dhāretu ajjatagge pāṇupetaṁ saraṇaṁ gatan’ti.
taṁ → naṁ (sya-all) | saraṇaṁ gatanti → saraṇaṅgatanti (th) | gatanti → gatan ti (pts)ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงจำ โพธิราชกุมารนั้นว่าเป็นอุบาสกผู้ถึงสรณะ ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไปจนตลอดชีวิต’
Esāhaṁ, samma sañjikāputta, tatiyakampi bhagavantaṁ saraṇaṁ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca.
tatiyakampi → tatiyampi (bj, sya-all, pts) | tatiyam → Bm tatiyakaṁ. (pts note) | bhikkhusaṅghañca → bhikkhusaṁghañca (ms2005) | tatiyakampi → tatiyam pi (pts) | dhammañca bhikkhusaṅghañca → dhammañ ca bhikkhusaṁghañ ca (pts)สัญชิกาบุตรเพื่อนรัก แม้ครั้งที่ ๓ เรานี้ย่อมถึงพระผู้มีพระภาคพร้อมทั้งพระ ธรรมและพระสงฆ์เป็นสรณะ
Upāsakaṁ maṁ bhagavā dhāretu ajjatagge pāṇupetaṁ saraṇaṁ gatan”ti.
saraṇaṁ gatanti → saraṇaṅgatanti (th) | upāsakaṁ → upāsakam (pts) | gatanti → gatan ti (pts)ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงจำหม่อมฉันว่าเป็นอุบาสก ผู้ถึงสรณะ ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไปจนตลอดชีวิต” ดังนี้แล
Bodhirājakumārasuttaṁ niṭṭhitaṁ pañcamaṁ.โพธิราชกุมารสูตรที่ ๕ จบ