Mahālisutta
Mahālisutta → mahāli (sattavatapada) suttaṁ (bj); devasuttaṁ (3) (cck); tatiyadevasuttaṁ (sya1ed, sya2ed); devā (3) (pts1ed)๑๓ ตติยเทวสูตร
Evaṁ me sutaṁ—
evaṁ me → evamme (th) | evaṁ → evam (pts)ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้
ekaṁ samayaṁ bhagavā vesāliyaṁ viharati mahāvane kūṭāgārasālāyaṁ.
kūṭāgārasālāyaṁ → kuṭāgārasālāyaṁ (pts) | kūṭāgārasālāyaṁ → kuṭāgāra-sālāyaṁ (pts)สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ กูฏาคารศาลา ป่ามหาวัน เขตกรุงเวสาลี
Atha kho mahāli licchavī yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinno kho mahāli licchavī bhagavantaṁ etadavoca:
licchavī → licchavi (bj, pts) | mahāli → mahalī (sya-all) | licchavī bhagavantaṁ etadavoca → licchavi bhagavantam etad avoca (pts) | mahāli → mahālī (bj: syā) | licchavi → licchavī (bj: machasaṁ, syā) | licchavi → B. licchavī always. (pts note) | tenupasaṅkami → ten-upasaṅkami (pts) | ekamantaṁ → ekam antam (pts) | ekamantaṁ → ekam antaṁ (pts)ครั้งนั้น เจ้าลิจฉวีนามว่ามหาลี เสด็จเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วประทับนั่ง ณ ที่สมควร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาค ดังนี้ว่า
“Diṭṭho kho, bhante, bhagavatā sakko devānamindo”ti?
kho → vo (bj, sya-all); no (pts) | bhagavatā → (bj, sya-all) | vo → diṭṭho kho bhante bhagavatā (bj: machasaṁ); diṭṭho no (bj: PTS) | bhante → diṭṭho no bhante bhagavatā (sya-all: sī. yu.) | devānamindoti → devānam indo ti (pts)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคทรงเห็นท้าวสักกะจอมเทพหรือ พระพุทธเจ้าข้า”
“Diṭṭho kho me, mahāli, sakko devānamindo”ti.
kho → (bj) | mahāli → mahali (sya-all) | devānamindoti → devānam indo ti (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “มหาลี ตถาคตเห็นท้าวสักกะจอมเทพ”
“So hi nūna, bhante, sakkapatirūpako bhavissati.
sakkapatirūpako → sakkapaṭirūpako (sya-all, pts) | nūna → S1-3 add so. (pts note)เจ้ามหาลีได้กราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็ผู้ที่พระองค์ทรงเห็นนั้น คงเป็นรูปจำลองของท้าวสักกะเป็นแน่
Duddaso hi, bhante, sakko devānamindo”ti.
devānamindoti sakkañca khvāhaṁ → devānam indo ti sakkañcāham (pts) | hi → S1-3 kho. (pts note)เพราะว่าท้าวสักกะจอมเทพยากที่ใคร ๆ จะ เห็นได้ พระพุทธเจ้าข้า”
“Sakkañca khvāhaṁ, mahāli, pajānāmi sakkakaraṇe ca dhamme, yesaṁ dhammānaṁ samādinnattā sakko sakkattaṁ ajjhagā, tañca pajānāmi.
sakkañca khvāhaṁ → sakkañcāhaṁ (bj) | sakkañca khvāhaṁ mahāli → sakkañcāhaṁ mahali (sya-all) | yesaṁ → yesañca (sya-all) | pajānāmi → jānāmi (pts) | jānāmi → . B. Sakkattaṁ khvāham mahāli pajānāmi (comp. Tevijja Sutta, I. 43). (pts note) | sakkañca khvāhaṁ → sakkañcāham (pts) | sakkattaṁ → sakkattam (pts) | tañca → tañ ca (pts)“มหาลี ตถาคตรู้จักท้าวสักกะด้วย รู้ธรรมที่ทำให้เป็นท้าวสักกะด้วย ทั้งยังรู้ ถึงธรรมที่ท้าวสักกะสมาทานแล้วได้เป็นท้าวสักกะด้วย
Sakko, mahāli, devānamindo pubbe manussabhūto samāno magho nāma māṇavo ahosi, tasmā maghavāti vuccati.
mahāli → mahali (sya-all) | māṇavo → māṇavako (pts) | māṇavako → B. māṇavo. (pts note) | devānamindo → devānam indo (pts) | maghavāti → maghavā ti (pts)มหาลี ท้าวสักกะจอมเทพ เมื่อครั้งยังเป็นมนุษย์อยู่ในกาลก่อน เป็นมาณพ ชื่อมฆะ เพราะเหตุนั้น จึงได้พระนามว่า ‘ท้าวมฆวาน’
Sakko, mahāli, devānamindo pubbe manussabhūto samāno sakkaccaṁ dānaṁ adāsi, tasmā sakkoti vuccati.
sakkaccaṁ → pure pure (bj) | sakkoti → purindadoti (bj) | pure → B. does not repeat pure. (pts note) | + → pure pure dānaṁ adāsi tasmā purindadoti vuccati (bjt) | mahāli → mahali devānamindo pubbe manussabhūto samāno pure dānaṁ adāsi tasmā purindadoti vuccati sakko mahali (th) | devānamindo → devānam indo pubbe manussabhūto samāno pure pure dānam adāsi tasmā purindado ti vuccati sakko mahāli devānam indo (pts) | dānaṁ → dānam (pts) | sakkoti → sakko ti (pts)มหาลี ท้าวสักกะจอมเทพ เมื่อครั้งยังเป็นมนุษย์อยู่ในกาลก่อน ได้ให้ทาน มาก่อน เพราะเหตุนั้น จึงได้พระนามว่า ‘ท้าวปุรินททะ’
Sakko, mahāli, devānamindo pubbe manussabhūto samāno pure dānaṁ adāsi, tasmā purindadoti vuccati.
pure → sakkaccaṁ (bj) | purindadoti → sakkoti (bj); vāsavo ti (pts) | pure dānaṁ → āvasatham (pts)มหาลี ท้าวสักกะจอมเทพ เมื่อครั้งยังเป็นมนุษย์อยู่ในกาลก่อน ได้ให้ทาน โดยเคารพ เพราะเหตุนั้น จึงได้พระนามว่า ‘ท้าวสักกะ’
Sakko, mahāli, devānamindo pubbe manussabhūto samāno āvasathaṁ adāsi, tasmā vāsavoti vuccati.
sakko mahāli devānamindo → devānam indo (pts) | āvasathaṁ → āvasatham (pts) | vāsavoti → vāsavo ti (pts)มหาลี ท้าวสักกะจอมเทพ เมื่อครั้งยังเป็นมนุษย์อยู่ในกาลก่อน ได้ให้ที่พัก อาศัย เพราะเหตุนั้น จึงได้พระนามว่า ‘ท้าววาสวะ’
Sakko, mahāli, devānamindo sahassampi atthānaṁ muhuttena cinteti, tasmā sahassakkhoti vuccati.
mahāli → mahali (sya-all) | cinteti → B. vicinteti. (pts note) | devānamindo sahassampi atthānaṁ → devānam indo sahassam pi atthānam (pts) | sahassakkhoti → sahassakkho ti (pts)มหาลี ท้าวสักกะจอมเทพ ทรงคิดเนื้อความตั้งพันได้โดยครู่เดียว เพราะเหตุนั้น จึงได้พระนามว่า ‘ท้าวสหัสนัยน์’
Sakkassa, mahāli, devānamindassa sujā nāma asurakaññā pajāpati, tasmā sujampatīti vuccati.
pajāpati → pajāpatī (bj, sya-all, pts) | mahāli → mahali (sya-all) | Sujā → B. sūjā; S1-3 Sujatā (correction of Sujā in S3). (pts note) | devānamindassa → devānam indassa (pts)มหาลี ท้าวสักกะจอมเทพ ทรงมีนางอสุรกัญญานามว่าสุชา เป็นปชาบดี เพราะเหตุนั้น จึงได้พระนามว่า ‘ท้าวสุชัมบดี’
Sakko, mahāli, devānamindo devānaṁ tāvatiṁsānaṁ issariyādhipaccaṁ rajjaṁ kāreti, tasmā devānamindoti vuccati.
mahāli → mahali (sya-all) | kāreti → kāresi (pts) | devānamindoti → devānam indo (pts) | devānamindo devānaṁ tāvatiṁsānaṁ issariyādhipaccaṁ → devānam indo devānam tāvatiṁsānam issariyādhipaccam (pts)มหาลี ท้าวสักกะจอมเทพ เสวยราชสมบัติอันมีความเป็นใหญ่ยิ่งด้วยความ เป็นใหญ่แห่งเทพชั้นดาวดึงส์ เพราะเหตุนั้น จึงได้พระนามว่า ‘ท้าวเทวานมินทะ’
Sakkassa, mahāli, devānamindassa pubbe manussabhūtassa satta vatapadāni samattāni samādinnāni ahesuṁ, yesaṁ samādinnattā sakko sakkattaṁ ajjhagā.
mahāli → mahali (sya-all) | vatapadāni → vattapadāni (th) | devānamindassa → devānam indassa (pts) | sakkattaṁ → sakkattam (pts)มหาลี ท้าวสักกะจอมเทพ เมื่อครั้งยังเป็นมนุษย์อยู่ในกาลก่อน ได้สมาทาน วัตตบท ๗ ประการนี้อย่างบริบูรณ์ เพราะสมาทานวัตตบท ๗ ประการ จึงได้เป็น ท้าวสักกะ
Katamāni satta vatapadāni?
vatapadāni → (sya-all)วัตตบท ๗ ประการ อะไรบ้าง คือ
Yāvajīvaṁ mātāpettibharo assaṁ,
yāvajīvaṁ mātāpettibharo → yāva jīvaṁ mātapettibharo (pts)๑. เราพึงเลี้ยงมารดาและบิดาตลอดชีวิต
yāvajīvaṁ kule jeṭṭhāpacāyī assaṁ,
yāvajīvaṁ kule jeṭṭhāpacāyī → yāva jīvaṁ kulejeṭṭhāpacāyī (pts)๒. เราพึงประพฤติอ่อนน้อมต่อผู้ใหญ่ในตระกูลตลอดชีวิต
yāvajīvaṁ saṇhavāco assaṁ,
yāvajīvaṁ → yāva jīvaṁ (pts)๓. เราพึงพูดจาแต่คำอ่อนหวานตลอดชีวิต
yāvajīvaṁ apisuṇavāco assaṁ,
apisuṇavāco → apisuṇo (pts)๔. เราไม่พึงพูดคำส่อเสียดตลอดชีวิต
yāvajīvaṁ vigatamalamaccherena cetasā agāraṁ ajjhāvaseyyaṁ muttacāgo payatapāṇi vossaggarato yācayogo dānasaṁvibhāgarato,
payatapāṇi → payatapāṇī (bj, sya-all, pts) | yāvajīvaṁ vigatamalamaccherena → yāva jīvaṁ vigatamalamacchereṇa (pts) | agāraṁ ajjhāvaseyyaṁ → agāram ajjhāvaseyyam (pts)๕. เราพึงมีใจปราศจากความตระหนี่ที่เป็นมลทิน อยู่ครองเรือน มีการ บริจาคเป็นประจำ มีมือชุ่มเป็นนิตย์ ยินดีในการเสียสละ ควรที่ผู้ อื่นจะขอ ยินดีในการแจกจ่ายทานตลอดชีวิต
yāvajīvaṁ saccavāco assaṁ,
yāvajīvaṁ → yāvajīvam (pts)๖. เราพึงพูดคำสัตย์ตลอดชีวิต
yāvajīvaṁ akkodhano assaṁ—sacepi me kodho uppajjeyya, khippameva naṁ paṭivineyyanti.
uppajjeyya → uppajeyya (my, bjt) | akkodhano → akodhano (pts) | sacepi → sa ce pi (pts) | khippameva naṁ paṭivineyyanti → khippam eva nam paṭivineyyan ti (pts)๗. เราไม่พึงโกรธตลอดชีวิต ถ้าแม้ความโกรธพึงเกิดขึ้นแก่เรา เราก็จะ กำจัดโดยฉับพลันทันที
Sakkassa, mahāli, devānamindassa pubbe manussabhūtassa imāni satta vatapadāni samattāni samādinnāni ahesuṁ, yesaṁ samādinnattā sakko sakkattaṁ ajjhagāti.
mahāli → mahali (sya-all) | samādinnattā → S1-3 have -diṇṇa- nearly always. (pts note) | vatapadāni → vattapadāni (th) | devānamindassa → devānam indassa (pts) | sakkattaṁ ajjhagāti → sakkattam ajjhagā ti (pts)มหาลี ท้าวสักกะจอมเทพ เมื่อครั้งยังเป็นมนุษย์อยู่ในกาลก่อน ได้สมาทาน วัตตบท ๗ ประการนี้ครบบริบูรณ์ เพราะสมาทานวัตตบท ๗ ประการ จึงได้เป็น ท้าวสักกะ”
Mātāpettibharaṁ jantuṁ, kule jeṭṭhāpacāyinaṁ;
+ → idamavoca (th) kule jeṭṭhāpacāyinaṁ → kulejeṭṭhāpacāyinaṁ (pts)พระผู้มีพระภาคผู้สุคตศาสดา ฯลฯ จึงได้ตรัสคาถาประพันธ์ต่อไปอีกว่า Saṇhaṁ sakhilasambhāsaṁ, pesuṇeyyappahāyinaṁ.
pesuṇeyyappahāyinaṁ → pesuṇeyyappahāyinam (pts)เทพชั้นดาวดึงส์กล่าวถึงนรชนผู้เลี้ยงมารดาและบิดา มีปกติประพฤติอ่อนน้อมต่อผู้ใหญ่ในตระกูลMaccheravinaye yuttaṁ, saccaṁ kodhābhibhuṁ naraṁ;เจรจาแต่คำอ่อนหวาน สมานมิตร ละคำส่อเสียด ประกอบในอุบายกำจัดความตระหนี่ มีวาจาสัตย์ Taṁ ve devā tāvatiṁsā, āhu sappuriso itī”ti.
taṁ → tam (pts) itīti → itī ti (pts)ครอบงำความโกรธได้นั้นแลว่า เป็นสัตบุรุษ ตติยเทวสูตรที่ ๓ จบ