Mahādiṭṭhisutta๘ มหาทิฏฐิสูตร
Sāvatthinidānaṁ.
sāvatthinidānaṁ → sāvatthiyaṁ (bj); sāvatthī (sya-all)เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี
“Kismiṁ nu kho, bhikkhave, sati, kiṁ upādāya, kiṁ abhinivissa evaṁ diṭṭhi uppajjati:
kiṁ → kim (pts)พระผู้มีพระภาคได้ตรัสถามว่า “ภิกษุทั้งหลาย เมื่อมีอะไร เพราะถือมั่นอะไรเพราะยึดมั่นอะไร ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า
‘sattime kāyā akaṭā, akaṭavidhā, animmitā, animmātā, vañjhā, kūṭaṭṭhā, esikaṭṭhāyiṭṭhitā;
sattime → sattīme (sya-all) | kūṭaṭṭhā → kuṭaṭṭhā (pts) | animmātā → animmitavidhā (bj: syā); animmitabbā tipipāṭho (bj: aṭṭhakathā) | animmātā → B omits animmātā always (pts note)‘สภาวะ ๗ กองนี้ไม่มีผู้สร้าง ไม่มีผู้บันดาล ไม่มีผู้เนรมิต ไม่มีผู้ให้เนรมิต ยั่งยืน มั่นคงดุจยอดภูเขา ดุจเสาระเนียด
te na iñjanti, na vipariṇamanti, na aññamaññaṁ byābādhenti; nālaṁ aññamaññassa sukhāya vā dukkhāya vā sukhadukkhāya vā.
na vipariṇamanti → na viparinamanti (bj); na vipariṇāmenti (pts1ed, mr) | byābādhenti → byādhenti (sya-all) | vipariṇamanti → vipariṇāmenti (pts) | vipariṇamanti → na vipariṇāmenti (cck: pī. ka.) | byādhenti → a. evaṁ. ba. byāpādhenti (sya-all: sī.) | vipariṇāmenti → S1-3 -ṇāmanti always (pts note) | vā → B omits sukhadukkhāya vā always (pts note) | aññamaññaṁ byābādhenti nālaṁ → aññamaññam vyābādhenti nālam (pts)ไม่หวั่นไหว ไม่แปรผัน ไม่กระทบกระทั่งกัน ไม่ก่อให้เกิดสุขหรือทุกข์ หรือทั้งสุขและทุกข์แก่กันและกัน
Katame satta?สภาวะ ๗ กอง อะไรบ้าง คือ
Pathavīkāyo, āpokāyo, tejokāyo, vāyokāyo, sukhe, dukkhe, jīve sattame.
pathavīkāyo → paṭhavīkāyo (bj) | sattame ime satta → sattime (bj, pts) | āpokāyo → apokāyo (pts) | Sattime → S1 inserts ime satta; S3 satta only (pts note) | sattame → sattīme (th)๑. กองแห่งธาตุดิน ๒. กองแห่งธาตุน้ำ ๓. กองแห่งธาตุไฟ ๔. กองแห่งธาตุลม ๕. กองสุข ๖. กองทุกข์ ๗. กองชีวะ
Ime satta kāyā akaṭā, akaṭavidhā, animmitā, animmātā, vañjhā, kūṭaṭṭhā esikaṭṭhāyiṭṭhitā;
satta → jīve. sattime (bahūsu) | kūṭaṭṭhā → kuṭaṭṭhā (pts) | satta → jīve. sattime (cck: bahūsu) | animmātā → animmitavidhā (th)สภาวะ ๗ กองนี้ไม่มีผู้สร้าง ไม่มีผู้บันดาล ไม่มีผู้เนรมิต ไม่มีผู้ให้เนรมิตยั่งยืน มั่นคงดุจยอดภูเขา ดุจเสาระเนียด
te na iñjanti, na vipariṇamanti, na aññamaññaṁ byābādhenti; nālaṁ aññamaññassa sukhāya vā dukkhāya vā sukhadukkhāya vā.
vipariṇamanti → viparinamanti (bj); vipariṇāmenti (pts) | byābādhenti nālaṁ aññamaññassa → vyābādhenti nālam aññamaññāssa (pts) | byābādhenti → byādhentī (bj: syā) | byābādhenti → byādhenti (th)ไม่หวั่นไหว ไม่แปรผัน ไม่กระทบกระทั่งกันไม่ก่อให้เกิดสุขหรือทุกข์ หรือทั้งสุขและทุกข์แก่กันและกัน
Yopi tiṇhena satthena sīsaṁ chindati, na sopi kañci jīvitā voropeti;
na sopi kañci → na koci kañci (bj, sya-all, km); na koci taṁ (pts1ed, mr) | sopi → koci (bj) | sopi kañci → koci kiñci (sya-all); koci taṁ (pts) | kañci → na koci kañci (cck: sī. syā. kaṁ.); na koci taṁ (cck: pī. ka.) | kiñci → evaṁ. ba. taṁ (sya-all: sī.) | taṁ → S1 omit taṁ; S3 has kimi (pts note) | yopi → yo pi (pts)ใครก็ตามแม้จะเอาศัสตราคมตัดศีรษะใคร ก็ไม่ชื่อว่าใครปลงชีวิตใครได้
sattannaṁ tveva kāyānamantarena satthaṁ vivaramanupavisati.
vivaramanupavisati → vivaramanupatati (katthaci) dīghamajjhimesupi (cck note) | anupavisati → S1 anupatti; S3 anupatita-- perhaps both to be read anupatati (pts note) | sattannaṁ tveva → sattannaṁtveva (my) | kāyānamantarena satthaṁ vivaramanupavisati → kāyānam antarena sattham vivaram anupavisati (pts)เพราะเป็นเพียงศัสตราแทรก ผ่านไประหว่างสภาวะ ๗ กองเท่านั้นเอง
Cuddasa kho panimāni yonipamukhasatasahassāni saṭṭhi ca satāni cha ca satāni pañca ca kammuno satāni pañca ca kammāni, tīṇi ca kammāni, kamme ca aḍḍhakamme ca dvaṭṭhipaṭipadā, dvaṭṭhantarakappā, chaḷābhijātiyo, aṭṭha purisabhūmiyo, ekūnapaññāsa ājīvakasate, ekūnapaññāsa paribbājakasate, ekūnapaññāsa nāgavāsasate, vīse indriyasate, tiṁse nirayasate, chattiṁsarajodhātuyo, satta saññīgabbhā, satta asaññīgabbhā, satta nigaṇṭhigabbhā, satta devā, satta mānusā, satta pesācā, satta sarā, satta pavuṭā, satta papātā, satta ca papātasatāni, satta supinā, satta supinasatāni, cullāsīti mahākappino satasahassāni, yāni bāle ca paṇḍite ca sandhāvitvā saṁsaritvā dukkhassantaṁ karissanti.
pavuṭā → pavudhā (bj, pts1ed); pamuṭā (bj); sapuṭā (mr) | mahākappino → mahākappuno (bj, pts1ed) | panimāni yonipamukhasatasahassāni → pana imāni yonippamukhasatasahassāni (bj) | satāni → satāni ca (bj, sya-all) | devā → dibbā (bj, sya-all, pts) | pesācā → pisācā (bj, sya-all) | pavuṭā → pavudhā satta ca pavudhasatāni (bj); pavuṭā satta ca pavuṭasatāni (sya-all); pavudhā (pts) | satta → satta ca (bj, sya-all, pts) | yonipamukhasatasahassāni saṭṭhi → yonippamukhasatasahassāni saṭṭhī (sya-all) | ājīvakasate → ājīvasate (sya-all) | saññīgabbhā → saññigabbhā (sya-all) | asaññīgabbhā → asaññigabbhā (sya-all) | ca kammuno satāni → kammasatāni (pts) | tīṇi → tīni (pts) | nirayasate chattiṁsarajodhātuyo → niriyasate chattiṁsa rajodhātuyo (pts) | mahākappino → mahākappuno (pts) | yāni → (pts) | nāgāvāsasate → nāgavāsasate (bj: machasaṁ, syā) | pisācā → pesāvā (bj: sīmu8, machasaṁ) | pavudhā → pavuṭā (bj: machasaṁ, syā); pamuṭā (bj: sīmu8, sī.pævi); pabuṭā (bj: dīghanikāya) | mahākappuno → mahākappino (bj: syā, machasaṁ) | yāni → “yāni” ūnaṁ, sī.pævi, sī.pavi (bj note) | pavuṭā → sapuṭā (cck: ka.); pavudhā (cck: pī.) | mahākappino → mahākappuno (cck: sī. pī.) | dibbā → devātipi pāṭho (sya-all note) | kho → S1-3 mo (pts note) | yonipamukhasatasahassāni → B yonimukha- (pts note) | kammasatāni → S1-3 kammunosatāni (pts note) | chattiṁsa → S1-3 chattiṁsā (pts note) | nigaṇṭhigabbhā → B nigandhi- (pts note) | dibbā → B devā (pts note) | pesācā → B pisācā; S1 posāvā (pts note) | sarā → S1-3 saññā (pts note) | pavudhā → B sapuṭā (pts note) | mahākappuno → B -kappīno (pts note) | satasahassāni → B inserts yāni (pts note) | aṭṭha purisabhūmiyo → aṭṭhapurisabhūmiyo (my, pts) | chaḷābhijātiyo → chaḷabhijātiyo (bjt) | + → ca pavuṭasatāni satta (th) | ekūnapaññāsa nāgavāsasate → ekūnapaññāsanāgavāsasate (pts)อนึ่ง กำเนิดที่เป็นประธาน ๑,๔๐๖,๖๐๐กรรม ๕๐๐ กรรม ๕ กรรม ๓ กรรมกึ่ง ปฏิปทา ๖๒ อันตรกัป ๖๒ อภิชาติ ปุริสภูมิ ๘ อาชีวก ๔,๙๐๐ ปริพาชก ๔,๙๐๐ นาควาส ๔,๙๐๐ อินทรีย์ ๒,๐๐๐ นรก ๓,๐๐๐ รโชธาตุ ๓๖ สัญญีครรภ์ ๗ อสัญญีครรภ์ ๗ นิคัณฐีครรภ์ ๗ เทวดา ๗ มนุษย์ ๗ ปีศาจ ๗ สระ ๗ ตาไม้ไผ่ ๗ ตาไม้ไผ่ ๗๐๐ เหวใหญ่ ๗ เหวน้อย ๗๐๐ มหาสุบิน ๗ สุบิน ๗๐๐ มหากัป ๘,๔๐๐,๐๐๐ เหล่านี้ที่คนพาลและบัณฑิตพากันเที่ยวเวียนว่ายไปแล้ว จักทำที่สุดทุกข์ได้เอง
Tattha natthi imināhaṁ sīlena vā vatena vā tapena vā brahmacariyena vā aparipakkaṁ vā kammaṁ paripācessāmi;
kammaṁ paripācessāmi → kammam paripācessami (pts) | Imināhaṁ → S1-3 omit haṁ (pts note)ไม่มีความสมหวังในความปรารถนาว่า ‘เราจักอบรมกรรมที่ยังไม่ให้ผลให้อำนวยผล
paripakkaṁ vā kammaṁ phussa phussa byantīkarissāmīti hevaṁ natthi doṇamite sukhadukkhe pariyantakate saṁsāre, natthi hāyanavaḍḍhane, natthi ukkaṁsāvakaṁse.
pariyantakate → pariyantakaṭe (bj) | byantīkarissāmīti hevaṁ → vyantikarissamīti hevam (pts) | ukkaṁsāvakaṁse → ukkhaṁsāvakaṁse (pts) | pariyantakaṭe → kate (bj: syā, machasaṁ) | phussa → S1 passa phassa (pts note) | hāyanavaḍḍhane → S1-3 gāyanā, the last ā being erased in S3 (pts note) | kammaṁ → kammam (pts)หรือสัมผัสกรรมที่ให้ผลแล้ว จักทำให้หมดสิ้นไปด้วยศีล พรต ตบะ หรือพรหมจรรย์นี้ไม่มีสุขทุกข์ที่ทำให้สิ้นสุดลงได้ (จำนวนเท่านั้นเท่านี้) เหมือนตวงด้วยทะนานสงสารที่จะทำให้สิ้นสุดไม่มีเลย ไม่มีความเสื่อมและความเจริญ ไม่มีการเลื่อนขึ้นสูงหรือเลื่อนลงต่ำ
Seyyathāpi nāma suttaguḷe khitte nibbeṭhiyamānameva paleti;
nibbeṭhiyamānameva → nibbeṭhiyamānam eva (pts)พวกคนพาลและบัณฑิตพากันเที่ยวเวียนว่ายไปแล้ว เสวยสุขและทุกข์เอง เหมือนกลุ่มด้ายที่ถูกขว้างไปย่อมคลี่หมดไปเอง
evameva bāle ca paṇḍite ca nibbeṭhiyamānā sukhadukkhaṁ palentī’”ti?
evameva → evam evam (pts) | nibbeṭhiyamānā → So S1-3; B -mānameva, further on -mānā (pts note) | palentīti → B nibbedhi-; S1-3 phaleti phalenti both always (pts note) | sukhadukkhaṁ → sukhadukkham (pts)ฉะนั้น”
“Bhagavaṁmūlakā no, bhante, dhammā …pe…
bhagavaṁmūlakā → bhagavammūlakā (pts)ภิกษุทั้งหลายทูลตอบว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมของข้าพระองค์ทั้งหลาย มีพระผู้มีพระภาคเป็นหลัก ฯลฯ
“Rūpe kho, bhikkhave, sati, rūpaṁ upādāya, rūpaṁ abhinivissa evaṁ diṭṭhi uppajjati:
rūpaṁ → rūpam (pts)“ภิกษุทั้งหลาย เมื่อมีรูป เพราะถือมั่นรูป เพราะยึดมั่นรูป ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า
‘sattime kāyā akaṭā, akaṭavidhā …pe…
sattime → sattīme (sya-all)‘สภาวะ ๗ กองนี้ไม่มีผู้สร้าง ไม่มีผู้บันดาล ฯลฯ
sukhadukkhaṁ palentī’ti.
sukhadukkhaṁ → sukhadukkham (pts)เสวยสุขและทุกข์เอง ...
Vedanāya sati …pe…เมื่อมีเวทนา ฯลฯ
saññāya sati …เมื่อมีสัญญา ...
saṅkhāresu sati …เมื่อมีสังขาร ...
viññāṇe sati, viññāṇaṁ upādāya, viññāṇaṁ abhinivissa evaṁ diṭṭhi uppajjati:
viññāṇaṁ → viññāṇam (pts)เมื่อมีวิญญาณ เพราะถือมั่นวิญญาณ เพราะยึดมั่นวิญญาณ ทิฏฐิอย่างนี้จึงเกิดขึ้นว่า
‘sattime kāyā akaṭā, akaṭavidhā …pe…
sattime → sattīme (sya-all)‘สภาวะ ๗ กองนี้ไม่มีผู้สร้าง ไม่มีผู้บันดาล ฯลฯ
sukhadukkhaṁ palentī’ti.
sukhadukkhaṁ palentīti → sukhadukkham palenti (pts)เสวยสุขและทุกข์เอง ...
Taṁ kiṁ maññatha, bhikkhave,
kiṁ → kim (pts)ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร
rūpaṁ niccaṁ vā aniccaṁ vā”ti?
vāti → vā ti (pts)รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง”
“Aniccaṁ, bhante” …pe…
aniccaṁ → aniccam (pts)“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า” ฯลฯ
“yaṁ panāniccaṁ dukkhaṁ vipariṇāmadhammaṁ, api nu taṁ anupādāya evaṁ diṭṭhi uppajjeyya:
vipariṇāmadhammaṁ → viparināmadhammaṁ (bj, pts) | panāniccaṁ → S1-3 omit yam panāniccaṁ (pts note) | vipariṇāmadhammaṁ → viparināmadhammam (pts) | taṁ → tam (pts)“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรผันเป็นธรรมดา เพราะถือมั่นสิ่งนั้นทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นบ้างหรือว่า
‘sattime kāyā akaṭā akaṭavidhā …pe…
pa → S1-3 rehearse here all the preceding development (pts note) | pe → spelled out in full (bjt) | sattime → sattīme (th) | + → sukhaṁ (pts)‘สภาวะ ๗ กองนี้ไม่มีผู้สร้าง ไม่มีผู้บันดาลฯลฯ
sukhadukkhaṁ palentī’”ti?
sukhadukkhaṁ → dukkham (pts)เสวยสุขและทุกข์เอง ... ”
“No hetaṁ, bhante”.
+ → vedanā saññā saṅkhārā viññāṇaṁ (bjt) | hetaṁ → hetam (pts)“ไม่ใช่อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”
“Yampidaṁ diṭṭhaṁ sutaṁ mutaṁ viññātaṁ pattaṁ pariyesitaṁ anuvicaritaṁ manasā tampi niccaṁ vā aniccaṁ vā”ti?
yampidaṁ → yam pi (pts) | tampi → taṁpi (th) | sutaṁ → sutam (pts) | viññātaṁ pattaṁ pariyesitaṁ anuvicaritaṁ → viññātam pattam pariyesitam anuvicaritam (pts) | tampi → tam pi (pts) | vāti → vā ti (pts)“แม้สิ่งที่บุคคลได้เห็น ฟัง ทราบ รู้ ถึง แสวงหา ใคร่ครวญด้วยใจเที่ยงหรือไม่เที่ยง”
“Aniccaṁ, bhante …pe…
+ → dukkhaṁ viparināmadhammaṁ (bjt) | aniccaṁ → aniccam (pts)“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”
api nu taṁ anupādāya evaṁ diṭṭhi uppajjeyya:
taṁ → tam (pts)“ฯลฯ เพราะไม่ถือมั่นสิ่งนั้น ทิฏฐิอย่างนี้จะพึงเกิดขึ้นบ้างหรือว่า
‘sattime kāyā akaṭā akaṭavidhā …pe…
sattime → sattīme (sya-all) | la → S1-3 repeat here once more the same development (pts note) | pe → spelled out in full (bjt)‘สภาวะ ๗ กองนี้ไม่มีผู้สร้าง ไม่มีผู้บันดาล ฯลฯ
nibbeṭhiyamānā sukhadukkhaṁ palentī’”ti?
nibbeṭhiyamānā → S3 māna here only (pts note) | palentīti → palentī (bjt) | sukhadukkhaṁ → sukhadukkham (pts)เสวยสุขและทุกข์เอง ... ”
“No hetaṁ, bhante”.“ไม่ใช่อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”
“Yato kho, bhikkhave, ariyasāvakassa imesu ca ṭhānesu kaṅkhā pahīnā hoti, dukkhepissa kaṅkhā pahīnā hoti …pe… dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāyapissa kaṅkhā pahīnā hoti—
ca → chasu (bj, sya-all, pts) | dukkhepissa → dukkhapissa (pts) | Yato → S1-3 insert ca (pts note) | paṭipadāyapissa → paṭipadāya pissa (pts)“ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุที่อริยสาวกละความสงสัยในฐานะ ๖ ประการนี้ได้ ฉะนั้น จึงละความสงสัยแม้ในทุกข์ ฯลฯ ละความสงสัยแม้ในปฏิปทาที่ให้ถึงความดับแห่งทุกข์ได้
ayaṁ vuccati, bhikkhave, ariyasāvako sotāpanno avinipātadhammo niyato sambodhiparāyano”ti.
sambodhiparāyanoti aṭṭhamaṁ → sambodhiparāyano ti sāvatthi (pts)ภิกษุทั้งหลาย นี้เราเรียกว่า อริยสาวกผู้เป็นโสดาบัน ไม่มีทางตกต่ำ มีความแน่นอนที่จะสำเร็จสัมโพธิในวันข้างหน้า”