Dutiyaaputtakasutta๒๐ ทุติยอปุตตกสูตร
Atha kho rājā pasenadi kosalo divā divassa yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā ekamantaṁ nisinnaṁ kho rājānaṁ pasenadiṁ kosalaṁ bhagavā etadavoca:
upasaṅkamitvā → upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi (bj, sya-all) | pasenadiṁ kosalaṁ → pasenadikosalaṁ (sya-all, pts) | + → sāvatthiyaṁ (bjt) | divā divassa → divādivassa (bjt) | + → nisīdi ekamantaṁ (bjt, th) | pasenadi kosalo divā divassa → pasenadikosalo divādivassa (th) | pasenadi kosalo divā divassa → pasenadi-kosalo divādivassa (pts) | tenupasaṅkami → ten-upasaṅkami (pts) | ekamantaṁ → bhagavantam abhivādetvā ekam antaṁ nisīdi ekam antaṁ (pts) | pasenadiṁ kosalaṁ → pasenadi-kosalam (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)ครั้งนั้น พระเจ้าปเสนทิโกศลได้เสด็จเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแต่ยังวัน ถวายอภิวาทแล้วประทับนั่ง ณ ที่สมควร พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับพระเจ้า ปเสนทิโกศลดังนี้ว่า
“handa kuto nu tvaṁ, mahārāja, āgacchasi divā divassā”ti?
divā divassāti → divādivassāti (bjt, th) | divā divassāti → divādivassā ti (pts)“เชิญเถิด มหาบพิตร พระองค์เสด็จมาจากไหนแต่ยังวัน”
“Idha, bhante, sāvatthiyaṁ seṭṭhi gahapati kālaṅkato.
kālaṅkato → kālakato (bj, sya-all) | seṭṭhi → seṭṭhī (sya-all) | seṭṭhi gahapati kālaṅkato tamahaṁ → seṭṭhigahapati kālakato tam aham (pts) | seṭṭhi gahapati kālaṅkato → seṭṭhi-gahapati kālakato (pts)พระเจ้าปเสนทิโกศลกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ คหบดีผู้เป็นเศรษฐี ในกรุงสาวัตถีนี้ ถึงแก่กรรมแล้ว
Tamahaṁ aputtakaṁ sāpateyyaṁ rājantepuraṁ atiharitvā āgacchāmi.
tamahaṁ → tam aham (pts) | rājantepuraṁ → rājantepuram (pts)ข้าพระองค์ให้ขนทรัพย์สมบัติที่ไม่มีบุตรนั้นมาไว้ ในพระราชวังแล้วก็มาเข้าเฝ้า
Sataṁ, bhante, satasahassāni hiraññasseva, ko pana vādo rūpiyassa.
satasahassāni → satasahassānaṁ (bj) | hiraññasseva → hiraññassa (pts) | satasahassānaṁ → satasahassāni (bj: katthaci) | satasahassāni → SS. -sahassānaṁ. (pts note)เฉพาะเงินเท่านั้นมี ๑๐,๐๐๐,๐๐๐ ส่วนเครื่องเงินนั้น ไม่ต้องพูดถึง
Tassa kho pana, bhante, seṭṭhissa gahapatissa evarūpo bhattabhogo ahosi—อนึ่ง คหบดีผู้เป็นเศรษฐีนั้น ได้บริโภคอาหารเช่นนี้ คือ
kaṇājakaṁ bhuñjati bilaṅgadutiyaṁ.บริโภคปลายข้าว กับน้ำผักดอง
Evarūpo vatthabhogo ahosi—ได้ใช้ผ้าเครื่องนุ่งห่มเช่นนี้ คือ
sāṇaṁ dhāreti tipakkhavasanaṁ.
dhāreti → SS. dharetī. (pts note) | tipakkhavasanaṁ → ti pakkhavasanam (pts)นุ่งห่มผ้าเนื้อหยาบที่ตัดเป็นสามชิ้น เย็บติดกัน
Evarūpo yānabhogo ahosi—
yānabhogo → yāna-bhogo (pts)ได้ใช้ยานพาหนะเช่นนี้ คือ
jajjararathakena yāti paṇṇachattakena dhāriyamānenā”ti.
paṇṇachattakena → paṇṇacchattakena (th) | dhāriyamānenāti → dhāriyamānenā ti (pts)ใช้รถเก่า ๆ กั้นร่มทำด้วยใบไม้”
“Evametaṁ, mahārāja, evametaṁ, mahārāja.
evametaṁ → evam etaṁ (pts) | evametaṁ → evam etam (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “มหาบพิตร ข้อนี้เป็นอย่างนั้น มหาบพิตร ข้อนี้ เป็นอย่างนั้น
Bhūtapubbaṁ so, mahārāja, seṭṭhi gahapati taggarasikhiṁ nāma paccekasambuddhaṁ piṇḍapātena paṭipādesi.
taggarasikhiṁ nāma → tagarasikhiṁ (bj) | seṭṭhi → seṭṭhī (sya-all) | paccekasambuddhaṁ → paccekabuddhaṁ (pts) | tagarasikhiṁ → taggarasikhiṁ paccekasambuddhaṁ (bj: machasaṁ) | paccekasambuddhaṁ → pacceka buddhaṁ (bj: sī, PTS) | Taggarasikkhiṁ → B. Taggara-; S1 Nagara-; S2 Gara-. (pts note) | paccekabuddhaṁ → B. paccekasambuddham here and further on. (pts note)เรื่องเคยมีมาแล้ว คหบดีผู้เป็นเศรษฐีนั้น ได้สั่งให้จัดเตรียม บิณฑบาตถวายพระปัจเจกสัมพุทธเจ้าพระนามว่าตครสิขีว่า
‘Detha samaṇassa piṇḍan’ti vatvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi.
piṇḍanti → piṇḍan ti (pts)‘ท่านทั้งหลาย จงถวาย อาหารบิณฑบาตแก่สมณะ’ แล้วลุกจากอาสนะเดินจากไป
Datvā ca pana pacchā vippaṭisārī ahosi:ภายหลังได้มีความ เสียดายว่า
‘varametaṁ piṇḍapātaṁ dāsā vā kammakarā vā bhuñjeyyun’ti.
ti → S1-2 bhuñjeyyanti. (pts note) | varametaṁ → varaṁ etaṁ (pts) | bhuñjeyyunti → bhuñjeyyun ti (pts)‘อาหารบิณฑบาตนี้ให้ทาสหรือกรรมกรบริโภคยังดีกว่า’
Bhātu ca pana ekaputtakaṁ sāpateyyassa kāraṇā jīvitā voropesi.
ekaputtakaṁ → ekaṁ puttakaṁ (sya-all); ekaputtaṁ (pts) | ekaputtaṁ → S1-2 bhātucca; S3 ekaputtakam; B. ekamputtakam. (pts note)นอกจากนี้ เขายังปลิดชีวิตบุตรน้อยคนเดียวของพี่ชาย เพราะทรัพย์สมบัติเป็นเหตุอีกด้วย
Yaṁ kho so, mahārāja, seṭṭhi gahapati taggarasikhiṁ paccekasambuddhaṁ piṇḍapātena paṭipādesi, tassa kammassa vipākena sattakkhattuṁ sugatiṁ saggaṁ lokaṁ upapajji.
seṭṭhi → seṭṭhī (sya-all) | seṭṭhi gahapati taggarasikhiṁ paccekasambuddhaṁ → seṭṭhigahapati tagarasikhim paccekabuddham (pts) | lokaṁ upapajji → lokam uppajji (pts) | tagarasikhiṁ → taggarasikhiṁ paccekasambuddhaṁ (bj: machasaṁ) | paccekasambuddhaṁ → pacceka buddhaṁ (bj: sī, PTS) | Tagarasikhim → SS. Tagarasikhiṁ (S1 Nagara-); B. Taggarasikhiṁ (as above) (pts note) | vipākena → S2-3 kammavipākena. (pts note) | uppajji → B. upapajji. (pts note) | seṭṭhi gahapati taggarasikhiṁ paccekasambuddhaṁ → seṭṭhi-gahapati tagarasikhim paccekabuddham (pts) | sattakkhattuṁ → sattakhattum (pts)มหาบพิตร ด้วยผลของกรรมที่คหบดีผู้เป็นเศรษฐีนั้น สั่งให้จัดเตรียมอาหาร บิณฑบาตถวายพระปัจเจกสัมพุทธเจ้าพระนามว่าตครสิขี เขาจึงบังเกิดในสุคติโลก สวรรค์ ๗ ครั้ง
Tasseva kammassa vipākāvasesena imissāyeva sāvatthiyā sattakkhattuṁ seṭṭhittaṁ kāresi.
seṭṭhittam → S2-3 seṭṭhattam; B. seṭṭhaggam. (pts note) | tasseva → tass-eva (pts) | imissāyeva → imissā yeva (pts)ด้วยเศษผลของกรรมนั้นเหมือนกัน ได้เป็นเศรษฐีในกรุงสาวัตถีนี้ แหละถึง ๗ ครั้ง
Yaṁ kho so, mahārāja, seṭṭhi gahapati datvā pacchā vippaṭisārī ahosi:
seṭṭhi → seṭṭhī (sya-all)มหาบพิตร ด้วยผลของกรรมที่คหบดีผู้เป็นเศรษฐีนั้นถวายอาหารบิณฑบาตแล้ว ภายหลังได้มีความเสียดายว่า
‘varametaṁ piṇḍapātaṁ dāsā vā kammakarā vā bhuñjeyyun’ti, tassa kammassa vipākena nāssuḷārāya bhattabhogāya cittaṁ namati, nāssuḷārāya vatthabhogāya cittaṁ namati, nāssuḷārāya yānabhogāya cittaṁ namati, nāssuḷārānaṁ pañcannaṁ kāmaguṇānaṁ bhogāya cittaṁ namati.
bhattabhogāya → bhattabogāya (pts) | ti → S1 bhuñjeyyanti. (pts note) | varametaṁ → varam etaṁ (pts) | bhuñjeyyunti → bhuñjeyyun ti (pts) | bhattabhogāya → bhatta-bogāya (pts) | yānabhogāya → yāna-bhogāya (pts) | nāssuḷārānaṁ → nāss-uḷārāṇaṁ (pts) | kāmaguṇānaṁ → kāma-gunānaṁ (pts)‘อาหารบิณฑบาตนี้ให้ทาสหรือกรรมกรบริโภค ยังดีกว่า’ เขาจึงไม่คิดอยากบริโภคอาหารอันมากมาย ไม่คิดอยากใช้ผ้าเครื่องนุ่งห่ม อันมากมาย ไม่คิดอยากใช้ยานพาหนะอย่างโอ่อ่า ไม่คิดอยากบริโภคกามคุณ ๕ ที่ดี ๆ
Yaṁ kho so, mahārāja, seṭṭhi gahapati bhātu ca pana ekaputtakaṁ sāpateyyassa kāraṇā jīvitā voropesi, tassa kammassa vipākena bahūni vassāni bahūni vassasatāni bahūni vassasahassāni bahūni vassasatasahassāni niraye paccittha.
seṭṭhi → seṭṭhī (sya-all) | ekaputtakaṁ → ekaṁ puttakaṁ (sya-all) | bhātuca → SS. bhātucca. (pts note) | ekaputtakaṁ → B. ekam-. (pts note) | vassa-satāni → SS. omit vassasatāni. (pts note) | vassasahassāni → vassa-sahassāni (pts) | vassasatasahassāni → vassa-sata-sahassāni (pts)มหาบพิตร อนึ่ง ด้วยผลของกรรมที่คหบดีผู้เศรษฐีนั้นปลิดชีวิตบุตรน้อย คนเดียวของพี่ชาย เพราะทรัพย์สมบัติเป็นเหตุ เขาจึงถูกไฟเผาอยู่ในนรกหลายปี หลายร้อยปี หลายพันปี หลายแสนปี
Tasseva kammassa vipākāvasesena idaṁ sattamaṁ aputtakaṁ sāpateyyaṁ rājakosaṁ paveseti.
tasseva → tasseva vassasatāni bahūni (sya-all) | paveseti → pavesenti (sya-all) | idaṁ → idha (sya-all: sī) | idam → SS. idha. (pts note) | paveseti → B pavesanti; S2 pasevaseti. (pts note) | tasseva → tass-eva (pts) | idaṁ sattamaṁ → idam sattamam (pts) | rājakosaṁ → rāja-kosam (pts)ด้วยเศษผลของกรรมนั้นเหมือนกัน ทรัพย์สมบัติที่ไม่มีบุตรรับเอา จึงถูกขนเข้าคลังหลวงนี้เป็นครั้งที่ ๗
Tassa kho, mahārāja, seṭṭhissa gahapatissa purāṇañca puññaṁ parikkhīṇaṁ, navañca puññaṁ anupacitaṁ.
kho → kho pana (bj, sya-all, pts) | pana → B. omits pana. (pts note) | gahapatissa → S2-3 omit seṭṭhissa ga-. (pts note) | purāṇañca → purāṇaṁ ca (pts) | navañca → navañ ca (pts)มหาบพิตร ก็บุญเก่าของคหบดี ผู้เป็นเศรษฐีนั้นหมดสิ้นแล้ว และบุญใหม่ก็ ไม่ได้สะสมไว้
Ajja pana, mahārāja, seṭṭhi gahapati mahāroruve niraye paccatī”ti.
mahāroruve niraye → mahāroruvaniraye (bj, pts) | seṭṭhi → seṭṭhī (sya-all) | mahāroruvaniraye → mahāroruve (bj: machasaṁ) | mahāroruve niraye → mahāroruva-niraye (pts)ในวันนี้ คหบดีผู้เป็นเศรษฐีนั้นถูกไฟเผาอยู่ในมหาโรรุวนรก”
“Evaṁ, bhante, seṭṭhi gahapati mahāroruvaṁ nirayaṁ upapanno”ti.
seṭṭhi → seṭṭhī (sya-all) | nirayaṁ upapannoti evaṁ → nirayam uppanno ti evam (pts) | uppanno → B. upapanno. (pts note) | niraye → S3 -roruvaniraye; B. roruvaṁnirayaṁ upapannoti. (pts note) | nirayaṁ upapannoti → nirayam uppanno ti evam mahārāja seṭṭhi gahapati mahāroruve niraye uppanno (pts)พระเจ้าปเสนทิโกศลทูลถามว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ คหบดีผู้เป็นเศรษฐี บังเกิดในมหาโรรุวนรกอย่างนั้นหรือ”
“Evaṁ, mahārāja, seṭṭhi gahapati mahāroruvaṁ nirayaṁ upapanno”ti.
seṭṭhi → seṭṭhī (sya-all)พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “อย่างนั้น มหาบพิตร คหบดีผู้เป็นเศรษฐี บังเกิดในมหาโรรุวนรกแล้ว”
Idamavoca …pe….พระผู้มีพระภาคผู้สุคตศาสดา ฯลฯ จึงได้ตรัสคาถาประพันธ์ต่อไปอีกว่า
“Dhaññaṁ dhanaṁ rajataṁ jātarūpaṁ, pariggahaṁ vāpi yadatthi kiñci;
vāpi → cāpi (bj: sīmu) | pi → B. pī; S1-3 cāpi. (pts note) | vāpi yadatthi → vā pi yad atthi (pts)ข้าวเปลือก ทรัพย์ เงินทอง สิ่งของที่หวงแหนอย่างใดอย่างหนึ่ง Dāsā kammakarā pessā, ye cassa anujīvino.
pessā → B. pesā. (pts note) c-assa → SS. ye vassa. (pts note)หรือทาส กรรมกร คนรับใช้ และผู้อาศัยที่มีอยู่Sabbaṁ nādāya gantabbaṁ, sabbaṁ nikkhippagāminaṁ;
Sabbaṁ nādāya → sabbannādāya (sya-all) nikkhippagāminaṁ → nikkhīpagāminaṁ (sya-all, km, mr) | nikkhippagāminaṁ → nikkhīpagāminaṁ (bj: syā) | nikkhippagāminaṁ → nikkhīpagāminaṁ (cck: syā. kaṁ. ka.) | nikkhippagāminaṁ → nikkhippa-gāminaṁ (pts)ทั้งหมดนั้นเขานำไปไม่ได้ จำต้องละทิ้งไว้ทั้งหมด Yañca karoti kāyena, vācāya uda cetasā.
yañca → yañ ca (pts)อนึ่ง บุคคลทำกรรมใดทางกาย ทางวาจา หรือทางใจTañhi tassa sakaṁ hoti, taṁva ādāya gacchati;
tañhi → taṁ hi (bjt, th, pts) taṁva → tañca (bj, cck, sya-all, pts)กรรมนั้นแลเป็นสมบัติของเขา ทั้งเขาจะนำกรรมนั้นไปได้ Taṁvassa anugaṁ hoti, chāyāva anapāyinī.
taṁvassa → tañcassa (bj, cck, sya-all, pts) | taṁvassa → tañc-assa (pts) anapāyinī → anupāyinī (sya-all) | anapāyinī → B. anupāyinī. 7 See above, I. 4. (pts note) | chāyāva → chāyā va (pts)อนึ่งกรรมนั้นย่อมติดตามเขาไป ดุจเงาติดตามตัวไป ฉะนั้นTasmā kareyya kalyāṇaṁ, nicayaṁ samparāyikaṁ;
kalyāṇaṁ → kalyāṇam (pts)เพราะฉะนั้น บุคคลควรทำกรรมดี สะสมไว้เป็นสมบัติในโลกหน้า Puññāni paralokasmiṁ, patiṭṭhā honti pāṇinan”ti.
+ → aputtakavaggo (bjt) | pāṇinanti → pāṇinan ti (pts)เพราะบุญ เป็นที่พึ่งของสัตว์ทั้งหลายในโลกหน้า
Dutiyo vaggo.
vaggo → tatruddānaṁ (bj)ทุติยอปุตตกสูตรที่ ๑๐ จบ วรรคที่ ๒ จบ
Tassuddānaṁรวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้คือ
Jaṭilā pañca rājāno, doṇapākakurena ca;
Jāṭilā → S2 Jaṭilo; S1-lā. (pts note) | pañca rājāno → pañcarājāno (th) | jaṭilā pañca rājāno → jāṭilā pañcarājāno (pts) doṇapākakurena → doṇapākasaṅgāmā dve ti (bj) | ca → SS. doṇa. (pts note)๑. สัตตชฏิลสูตร ๒. ปัญจราชสูตร ๓. โฑณปากสูตร ๔. ปฐมสังคามสูตร Saṅgāmena dve vuttāni, mallikā dve appamādena ca;
saṅgāmena → dhītarā (bj) | vuttāni mallikā → appamādā (bj) | Saṅgāmena → SS. Saṅgāme. 11 Most of this chapter recurs in the Puggala, IV. 19. (pts note) | vuttāni → ti (bjt) mallikā → dhītarā (bj, sya-all, km); dhitarā (pts1ed) | appamādena ca → (bj) | mallikā → dhītarā (sya-all); dhitarā (pts) | appamādena → appamadena (pts) | mallikā → dhītarā (cck: bahūsu)๕. ทุติยสังคามสูตร ๖. ธีตุสูตร ๗. ปฐมอัปปมาทสูตร ๘. ทุติยอัปปมาทสูตร Aputtakena dve vuttā, vaggo tena pavuccatīti.
cāti → jaṭilā pañca rājāno doṇapākakurena ca saṅgāmena dve vuttāni mallikā dve appamādena ca aputtakena dve vuttā vaggo tena pavuccati (bj: machasaṁ) pavuccatīti → vuccatīti sāvatthi (pts)๙. ปฐมอปุตตกสูตร ๑๐. ทุติยอปุตตกสูตร