Paṭhamaaputtakasutta
Sāvatthinidānaṁ.
sāvatthinidānaṁ → sāvatthiyaṁ (bj, sya-all)เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี
Atha kho rājā pasenadi kosalo divā divassa yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinnaṁ kho rājānaṁ pasenadiṁ kosalaṁ bhagavā etadavoca:
pasenadiṁ kosalaṁ → pasenadikosalaṁ (sya-all) | bhagavantaṁ → bhagavatam (pts) | rājānaṁ pasenadiṁ kosalaṁ → rājānam pasenadikosalam (pts) | pasenadiṁ → pasenadi (bj: katthaci) | divā divassa → divādivassa (bjt) | pasenadi kosalo divā divassa → pasenadikosalo divādivassa (th) | pasenadi kosalo divā divassa → pasenadi-kosalo divādivassa (pts) | tenupasaṅkami → ten-upasaṅkami (pts) | ekamantaṁ → ekam antaṁ (pts) | rājānaṁ pasenadiṁ kosalaṁ → rājānam pasenadi-kosalam (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)ครั้งนั้น พระเจ้าปเสนทิโกศลเสด็จเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับแต่ยังวัน ถวายอภิวาทแล้วประทับนั่ง ณ ที่สมควร พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับพระเจ้าปเสนทิโกศลดังนี้ว่า
“handa kuto nu tvaṁ, mahārāja, āgacchasi divā divassā”ti?
divā divassāti → divādivassāti (bjt, th) | tvaṁ → tvam (pts) | divā divassāti → divādivassā ti (pts)“เชิญเถิด มหาบพิตร พระองค์เสด็จมาจากไหนแต่ยังวัน”
“Idha, bhante, sāvatthiyaṁ seṭṭhi gahapati kālaṅkato.
kālaṅkato → kālakato (bj, sya-all) | seṭṭhi → seṭṭhī (sya-all) | kālakato → nālakato (bj: machasaṁ) | kālakato → B. kālaṁkato here and further on. (pts note) | sāvatthiyaṁ → sāvatthiyam (pts)พระเจ้าปเสนทิโกศลกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ คหบดีผู้เป็นเศรษฐี ในกรุงสาวัตถีนี้ ถึงแก่กรรมแล้ว
Tamahaṁ aputtakaṁ sāpateyyaṁ rājantepuraṁ atiharitvā āgacchāmi.
tamahaṁ aputtakaṁ sāpateyyaṁ rājantepuraṁ → tam aham aputtakam sāpateyyam rājantepuram (pts)ข้าพระองค์ให้ขนทรัพย์สมบัติที่ไม่มีบุตรนั้นมาไว้ ในพระราชวังแล้วจึงมาเข้าเฝ้า
Asīti, bhante, satasahassāni hiraññasseva, ko pana vādo rūpiyassa.
asīti → B. adds ca. (pts note) | hiraññasseva → hiraññass-eva (pts)เฉพาะเงินเท่านั้นมี ๘,๐๐๐,๐๐๐ ส่วนเครื่องเงินนั้น ไม่ต้องพูดถึง
Tassa kho pana, bhante, seṭṭhissa gahapatissa evarūpo bhattabhogo ahosi—อนึ่ง คหบดีผู้เป็นเศรษฐีนั้นได้บริโภคอาหารเช่นนี้ คือ
kaṇājakaṁ bhuñjati bilaṅgadutiyaṁ.
kaṇājakam → S2 ka (or ta?) ṇākajakam; C. kāṇājakam; B. kaṇāekam. (pts note)บริโภค ปลายข้าวกับน้ำผักดอง
Evarūpo vatthabhogo ahosi—ได้ใช้ผ้าเครื่องนุ่งห่มเช่นนี้ คือ
sāṇaṁ dhāreti tipakkhavasanaṁ.
tipakkhavasanaṁ → tipakkhavasaṇaṁ (pts) | tipakkhavasaṇaṁ → SS. dhāretītipakkha-. (pts note)นุ่งห่มผ้าเนื้อหยาบที่ตัด เป็นสามชิ้นเย็บติดกัน
Evarūpo yānabhogo ahosi—ได้ใช้ยานพาหนะเช่นนี้ คือ
jajjararathakena yāti paṇṇachattakena dhāriyamānenā”ti.
paṇṇachattakena → paṇṇacchattakena (bjt, th) | paṇṇachattakena dhāriyamānenāti → paṇṇacchattakena dhārīyamānenā ti (pts)ใช้รถเก่า ๆ กั้นร่มทำด้วยใบไม้”
“Evametaṁ, mahārāja, evametaṁ, mahārāja.
evametaṁ → evam etaṁ (pts) | evametaṁ → evam etam (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “มหาบพิตร ข้อนี้เป็นอย่างนั้น มหาบพิตร ข้อนี้ เป็นอย่างนั้น
Asappuriso kho, mahārāja, uḷāre bhoge labhitvā nevattānaṁ sukheti pīṇeti, na mātāpitaro sukheti pīṇeti, na puttadāraṁ sukheti pīṇeti, na dāsakammakaraporise sukheti pīṇeti, na mittāmacce sukheti pīṇeti, na samaṇabrāhmaṇesu uddhaggikaṁ dakkhiṇaṁ patiṭṭhāpeti sovaggikaṁ sukhavipākaṁ saggasaṁvattanikaṁ.
nevattānaṁ → neva attānaṁ (bj) | pīṇeti → piṇeti (sya-all); pīneti (pts) | samaṇabrāhmaṇesu → samaṇesu brāhmaṇesu (sya-all) | mātāpitaro → mātapitaro (pts) | n-ev-attānam → S3 neva attānam; S2 nevaputtānam. (pts note) | pīneti → So S2; S3 pīṇeti (twice) pīneti (thrice); B. piṇeti; S1 pīneti (once) jīṇeti (four times). (pts note) | samaṇa-brāhmaṇesu → B. samaṇesu brāhmaṇesu. (pts note) | uddhaggikaṁ → SS. uddhaggiyaṁ. (pts note) | puttadāraṁ → puttadāram (pts) | dāsakammakaraporise → dāsa-kammakaraporise (pts)อสัตบุรุษได้โภคะมากมายแล้ว ไม่ทำตนให้มีความสุขสำราญ ไม่ทำ มารดาและบิดาให้ได้รับความสุขสำราญ ไม่ทำบุตรและภรรยาให้ได้รับความสุขสำราญ ไม่ทำทาสและกรรมกรให้ได้รับความสุขสำราญ ไม่ทำมิตรและอำมาตย์ ให้ได้รับ ความสุขสำราญ ไม่ตั้งทักษิณาอันมีผลในเบื้องบน มีผลอันดี มีวิบากเป็นสุข และเป็นไปเพื่อสวรรค์ไว้ในสมณพราหมณ์ทั้งหลาย
Tassa te bhoge evaṁ sammā aparibhuñjiyamāne rājāno vā haranti corā vā haranti aggi vā ḍahati udakaṁ vā vahati appiyā vā dāyādā haranti.
aparibhuñjiyamāne → aparibhuñjamāno (bj); aparibhuñjamāne (sya-all, pts1ed); aparibhuñjamānaṁ (pts2ed) | aparibhuñjiyamāne → aparibhuñjamāne (pts) | dāyādā → dāyadā (pts) | aparibhuñjiyamāne → aparibhuñjamāno (bj: sīmu, PTS, sī.pavi) | aparibhuñjiyamāne → aparibhuñjamāno (cck: sabbattha) | ḍahati → S3 dayhati. (pts note) | dāyadā → SS. add vā. (pts note) | udakaṁ → udakam (pts)โภคะเหล่านั้นของเขาที่มิได้ใช้ สอยโดยชอบอย่างนี้ พระราชาทั้งหลายริบไปบ้าง โจรทั้งหลายปล้นไปบ้าง ไฟ ไหม้บ้าง น้ำพัดไปบ้าง ทายาททั้งหลายผู้ไม่เป็นที่รักนำไปบ้าง
Evaṁsa te, mahārāja, bhogā sammā aparibhuñjiyamānā parikkhayaṁ gacchanti, no paribhogaṁ.
Evaṁsa te → evaṁ sante (bj, pts1ed) | aparibhuñjiyamānā → aparibhuñjamānā (sya-all, pts) | evaṁsa te → evaṁ sante (pts) | te → evaṁsante (bj: sīmu, PTS, sī.pavi) | aparibhuñjiyamānā → aparibhuñajamānā (bj: sīmu, syā, PTS, sī.pavi) | te → evaṁ sante (cck: sī. pī.) | te → evaṁ sante (sya-all: yu.) | sante → B. sate. (pts note) | evaṁsa → evaṁ sa (bjt)เมื่อเป็นเช่นนี้ โภคะเหล่านั้นของเขาที่มิได้ใช้สอยโดยชอบ ย่อมเสียไปเปล่าโดยไม่มีการใช้สอย
Seyyathāpi, mahārāja, amanussaṭṭhāne pokkharaṇī acchodakā sītodakā sātodakā setodakā supatitthā ramaṇīyā.
setodakā → setakā (bj, sya-all, pts) | pokkharaṇī → pokkharanī (pts) | setakā → setodakā (bj: machasaṁ) | sātodakā → evaṁ. sī. acchodikā sītodikā sātodikā (sya-all: yu.) | acchodakā → SS. acchodikā. (pts note) | sītodakā → S3 sitodikā; S1 sitotādikā. (pts note) | sātodakā → S1 sātodikā; omitted by S2-3; explained by C. (pts note) | setakā → B. setokā. (pts note) | supatitthā → S3 āpatiṭṭhā; S1 ā- corrected in su-. (pts note)มหาบพิตร ในถิ่นอมนุษย์ มีสระโบกขรณีซึ่งมีน้ำใส เย็น จืดสนิท ใสสะอาด มีท่าน้ำดี น่ารื่นรมย์
Taṁ jano neva hareyya na piveyya na nahāyeyya na yathāpaccayaṁ vā kareyya.
nahāyeyya → nhāyeyya (sya-all); nahayeyya (pts) | tañjano → evaṁ. sī. rājānotipi mahājanotipi pāṭho (sya-all: yu.) | nhāyeyya → nahāyeyya (sya-all: sī. yu.) | jano → S1-2 rājāno; S3 mahājano. (pts note) | yathāpaccayaṁ → yathāppaccayaṁ (bjt) | neva → n-eva (pts) | yathāpaccayaṁ → yathā paccayaṁ (pts)น้ำนั้นคนไม่ตักเอาไป ไม่ดื่ม ไม่อาบ หรือไม่ทำตามที่ต้องการ
Evañhi taṁ, mahārāja, udakaṁ sammā aparibhuñjiyamānaṁ parikkhayaṁ gaccheyya, no paribhogaṁ.
aparibhuñjiyamānaṁ → aparibhuñjamānaṁ (sya-all, km, pts2ed) | aparibhuñjiyamānaṁ → aparibhuñjamānaṁ (cck: syā. kaṁ.) | parikkhayaṁ → parisosaṁ (sya-all: sī.) | evañhi → evaṁ hi (bjt) | evañhi taṁ → evaṁ hi tam (pts) | aparibhuñjiyamānaṁ parikkhayaṁ → aparibhuñjiyamānam parikkhayam (pts)เมื่อเป็นเช่นนี้ น้ำที่ไม่ได้ใช้สอยโดยชอบนั้น พึงเสียไปเปล่าโดยไม่มีการใช้สอย แม้ฉันใด
Evameva kho, mahārāja, asappuriso uḷāre bhoge labhitvā nevattānaṁ sukheti pīṇeti, na mātāpitaro sukheti pīṇeti, na puttadāraṁ sukheti pīṇeti, na dāsakammakaraporise sukheti pīṇeti, na mittāmacce sukheti pīṇeti, na samaṇabrāhmaṇesu uddhaggikaṁ dakkhiṇaṁ patiṭṭhāpeti sovaggikaṁ sukhavipākaṁ saggasaṁvattanikaṁ.
mahārāja → mahārājā (pts) | eva → S1-2 evam evaṁ. (pts note) | pīneti → B. piṇeti; S2 pīṇeti (here), pīneti (four times); S1 jīṇeti always. (pts note)มหาบพิตร อสัตบุรุษได้โภคะมากมายแล้ว ไม่ทำตนให้ได้รับความสุข สำราญ ฯลฯ
Tassa te bhoge evaṁ sammā aparibhuñjiyamāne rājāno vā haranti, corā vā haranti, aggi vā ḍahati, udakaṁ vā vahati, appiyā vā dāyādā haranti.
Evaṁsa te, mahārāja, bhogā sammā aparibhuñjiyamānā parikkhayaṁ gacchanti, no paribhogaṁ.
Evaṁsa te → evaṁ sante (pts1ed) | mahārāja → (bj) | aparibhuñjiyamānā → aparibhuñjamānā (sya-all, pts) | te → evaṁ sante (cck: sī. pī.) | evaṁsa → evaṁ sa (bjt)เมื่อเป็นเช่นนี้ โภคะเหล่านั้นของเขาที่มิได้ใช้สอยโดยชอบ ย่อมเสีย ไปเปล่าโดยไม่มีการใช้สอย ฉันนั้นเหมือนกัน
Sappuriso ca kho, mahārāja, uḷāre bhoge labhitvā attānaṁ sukheti pīṇeti, mātāpitaro sukheti pīṇeti, puttadāraṁ sukheti pīṇeti, dāsakammakaraporise sukheti pīṇeti, mittāmacce sukheti pīṇeti, samaṇabrāhmaṇesu uddhaggikaṁ dakkhiṇaṁ patiṭṭhāpeti sovaggikaṁ sukhavipākaṁ saggasaṁvattanikaṁ.
pīṇeti → piṇeti (sya-all); pīneti (pts) | pīṇeti samaṇabrāhmaṇesu → piṇeti samaṇesu brāhmaṇesu (sya-all) | pīṇeti samaṇabrāhmaṇesu uddhaggikaṁ → pīneti samaṇesu brāhmaṇesu uddhaggikam (pts) | attānaṁ → attānam (pts) | pīṇeti dāsakammakaraporise → pīneti dāsa-kammakara-porise (pts)มหาบพิตร ส่วนสัตบุรุษได้โภคะมากมายแล้ว ทำตนให้ได้รับความสุขสำราญ ทำมารดาและบิดาให้ได้รับความสุขสำราญ ทำบุตรและภรรยาให้ได้รับความสุขสำราญ ทำทาสและกรรมกรให้ได้รับความสุขสำราญ ทำมิตรและอำมาตย์ให้ได้รับความสุข สำราญ ตั้งทักษิณาอันมีผลในเบื้องบน มีผลอันดี มีวิบากเป็นสุข เป็นไปเพื่อสวรรค์ ไว้ในสมณพราหมณ์ทั้งหลาย
Tassa te bhoge evaṁ sammā paribhuñjiyamāne neva rājāno haranti, na corā haranti, na aggi ḍahati, na udakaṁ vahati, na appiyā dāyādā haranti.
paribhuñjiyamāne → paribhuñjamāne (sya-all) | sammā paribhuñjiyamāne → sammāparibhuñjamāne (pts) | appiyā → appiyā pi (pts) | sammā paribhuñjiyamāne neva → sammāparibhuñjamāne n-eva (pts) | udakaṁ → udakam (pts)โภคะเหล่านั้นของเขาที่ใช้สอยโดยชอบอยู่อย่างนี้ พระราชาทั้งหลายก็ริบไปไม่ได้ โจรทั้งหลายก็ปล้นเอาไปไม่ได้ ไฟก็ไหม้ไม่ได้ น้ำก็พัดไปไม่ได้ ทายาททั้งหลายผู้ไม่เป็นที่รักก็นำไปไม่ได้
Evaṁsa te, mahārāja, bhogā sammā paribhuñjiyamānā paribhogaṁ gacchanti, no parikkhayaṁ.
paribhuñjiyamānā → paribhuñjamānā (sya-all, pts) | evaṁsa te → evam sante (pts) | evaṁsa → evaṁ sa (bjt)เมื่อเป็นเช่นนี้ โภคะ เหล่านั้นของเขาที่ใช้สอยอยู่โดยชอบ ย่อมมีการใช้สอย ไม่เสียไปเปล่า
Seyyathāpi, mahārāja, gāmassa vā nigamassa vā avidūre pokkharaṇī acchodakā sītodakā sātodakā setodakā supatitthā ramaṇīyā.
setodakā → setakā (bj, sya-all, pts) | sātodakā → SS. acchodikā sītodikā sātodikā; B. -setodākā. (pts note)มหาบพิตร ในที่ไม่ไกลจากหมู่บ้าน หรือนิคม มีสระโบกขรณี ซึ่งมีน้ำใส เย็น จืดสนิท ใสสะอาด มีท่าน้ำดี น่ารื่นรมย์
Tañca udakaṁ jano hareyyapi piveyyapi nahāyeyyapi yathāpaccayampi kareyya.
tañca udakaṁ → taṁ (bj); taṁ ca (pts) | tañca udakaṁ jano → tañjano (sya-all) | nahāyeyyapi yathāpaccayampi → nhāyeyyapi yathāpaccayaṁpi (sya-all) | ca → SS. omits ca. (pts note) | yathāpaccayampi → yathāppaccayampi (bjt)น้ำนั้นคนตักไปบ้าง ดื่มบ้าง อาบบ้าง ทำตามที่ต้องการบ้าง
Evañhi taṁ, mahārāja, udakaṁ sammā paribhuñjiyamānaṁ paribhogaṁ gaccheyya, no parikkhayaṁ.
paribhuñjiyamānaṁ → paribhuñjamānaṁ (sya-all) | udakaṁ sammā paribhuñjiyamānaṁ → udakam sammāparibhuñjamānam (pts) | sammāparibhuñjamānam → B. bhuñjiyamānam. (pts note) | evañhi → evaṁ hi (bjt, pts)เมื่อเป็นเช่นนี้ น้ำที่ใช้สอยอยู่โดยชอบนั้น ชื่อว่ามีการใช้สอย ไม่เสียไปเปล่า แม้ฉันใด
Evameva kho, mahārāja, sappuriso uḷāre bhoge labhitvā attānaṁ sukheti pīṇeti, mātāpitaro sukheti pīṇeti, puttadāraṁ sukheti pīṇeti, dāsakammakaraporise sukheti pīṇeti, mittāmacce sukheti pīṇeti, samaṇabrāhmaṇesu uddhaggikaṁ dakkhiṇaṁ patiṭṭhāpeti sovaggikaṁ sukhavipākaṁ saggasaṁvattanikaṁ.
mahārāja → mahārāja dhīro (bj)มหาบพิตร สัตบุรุษได้โภคะมากมายแล้ว ทำตนให้ได้รับ ความสุขสำราญ ฯลฯ
Tassa te bhoge evaṁ sammā paribhuñjiyamāne neva rājāno haranti, na corā haranti, na aggi ḍahati, na udakaṁ vahati, na appiyā dāyādā haranti.
Evaṁsa te, mahārāja, bhogā sammā paribhuñjiyamānā paribhogaṁ gacchanti, no parikkhayan”ti.
mahārāja → (sya-all) | paribhuñjiyamānā → paribhuñjamānā (sya-all, pts) | parikkhayanti → parikkhayan ti (pts)เมื่อเป็นเช่นนี้ โภคะเหล่านั้นของเขาที่ใช้สอยอยู่โดยชอบ ย่อมมีการใช้สอย ไม่เสียไปเปล่า ฉันนั้นเหมือนกัน”
“Amanussaṭṭhāne udakaṁva sītaṁ, tadapeyyamānaṁ parisosameti;
udakaṁva sītaṁ → udakaṁ vasitaṁ (sya-all) | + → idamavoca (th) parisosameti → puriso sameti (sya-all) | tadapeyyamānaṁ parisosameti → tad apeyyamānam parisosam eti (pts)พระผู้มีพระภาคผู้สุคตศาสดา ฯลฯ จึงได้ตรัสคาถาประพันธ์ต่อไปอีกว่า น้ำเย็นในถิ่นอมนุษย์ที่ไม่ได้ใช้สอย ย่อมเหือดแห้งไป ฉันใด Evaṁ dhanaṁ kāpuriso labhitvā, nevattanā bhuñjati no dadāti.
kāpuriso → kā-puriso (pts) bhuñjati → paribhuñjati (sya-all) | bhuñjati → SS. paribhuñjati. (pts note) | nevattanā → n-ev-attanā (pts)ทรัพย์ที่คนชั่วได้แล้ว ตนเองไม่ได้ใช้ และไม่ให้คนอื่นใช้ ก็เสียไปเปล่า ฉันนั้นDhīro ca viññū adhigamma bhoge, so bhuñjati kiccakaro ca hoti;
viññū → S1 viññu. 6 S1-2 bhuñjatī. (pts note) so → yo (bj) | bhuñjati → paribhuñjati (sya-all) | bhuñjati → So S3 only; S1-2 have haritvā; S2 has nisaho (for nisabho); B. -saṅghe na (or ni?) sabhā caritvā. (pts note)ส่วนวิญญูชนผู้มีปัญญานั้น ได้โภคะแล้ว ย่อมใช้สอยและประกอบกิจการงาน So ñātisaṅghaṁ nisabho bharitvā, anindito saggamupeti ṭhānan”ti.
ñātisaṅghaṁ → nātīsaṅghaṁ (pts) | bharitvā → SS. gaccheyyamāno parisosam. (pts note) | ñātisaṅghaṁ → nātī-saṅghaṁ (pts) saggamupeti ṭhānanti → saggam upeti ṭhānan ti (pts)เขาเป็นคนอาจหาญ เลี้ยงดูหมู่ญาติ ไม่ถูกติเตียน ย่อมเข้าถึงแดนสวรรค์