Upādāyasutta๑๐๕ อุปาทายสูตร
“Kismiṁ nu kho, bhikkhave, sati kiṁ upādāya uppajjati ajjhattaṁ sukhaṁ dukkhan”ti?
sukhaṁ dukkhanti bhagavaṁmūlakā → sukhadukkhanti bhagavammūlakā (bj) | kiṁ → kaṁ (sya-all) | sukhaṁ dukkhanti → sukhadukkhanti (sya-all) | sukhadukkhanti → sukhaṁ (bj: machasaṁ) | kaṁ → ba. kiṁ (sya-all: sī.) | kismiṁ nu → kisminnu (bjt) | kiṁ → kim (pts)“ภิกษุทั้งหลาย เมื่อมีอะไร เพราะอาศัยอะไร สุขและทุกข์ภายใน จึงเกิดขึ้น”
“Bhagavaṁmūlakā no, bhante, dhammā …pe….
bhagavaṁmūlakā → bhagavammūlakā (bjt) | pe → spelled out in full (bjt) | bhagavaṁmūlakā → bhagavaṁ mūlakā (pts)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมของข้าพระองค์ทั้งหลายมีพระผู้มีพระภาคเป็นหลัก”
“Cakkhusmiṁ kho, bhikkhave, sati cakkhuṁ upādāya uppajjati ajjhattaṁ sukhaṁ dukkhaṁ …pe…
sukhaṁ dukkhaṁ → sukhadukkhaṁ (sya-all) | kho → vo (pts) | pe → spelled out in full (bjt)“เมื่อมีจักขุ เพราะอาศัยจักขุ สุขและทุกข์ภายในจึงเกิดขึ้น ฯลฯ เมื่อมีชิวหา เพราะอาศัยชิวหา สุขและทุกข์ภายในจึงเกิดขึ้น ฯลฯ
manasmiṁ sati manaṁ upādāya uppajjati ajjhattaṁ sukhaṁ dukkhaṁ.
manasmiṁ → jivhāya sati jivhaṁ upādāya uppajjati ajjhattaṁ sukhadukkhaṁ manamhi (th) | sukhaṁ dukkhaṁ → sukhadukkhaṁ (th) | manaṁ → manam (pts)เมื่อมีมโน เพราะอาศัยมโน สุขและทุกข์ภายในจึงเกิดขึ้น
Taṁ kiṁ maññatha, bhikkhave,
kiṁ maññatha → kimmaññatha (bjt) | taṁ kiṁ → tam kim (pts)ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร
cakkhu niccaṁ vā aniccaṁ vā”ti?
cakkhu → cakkhuṁ (bj, pts) | vāti → vā ti (pts)จักขุเที่ยงหรือไม่เที่ยง”
“Aniccaṁ, bhante”.
aniccaṁ → aniccam (pts)“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”
“Yaṁ panāniccaṁ dukkhaṁ vā taṁ sukhaṁ vā”ti?
yaṁ panāniccaṁ → yampanāniccaṁ (bjt) | yaṁ → yam (pts) | vāti → vā ti (pts)“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุข”
“Dukkhaṁ, bhante”.
dukkhaṁ → dukkham (pts)“เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า”
“Yaṁ panāniccaṁ dukkhaṁ vipariṇāmadhammaṁ, api nu taṁ anupādāya uppajjeyya ajjhattaṁ sukhaṁ dukkhan”ti?
sukhaṁ dukkhanti → sukhadukkhanti (bj) | yaṁ panāniccaṁ → yampanāniccaṁ (bjt) | api nu → apinu (bjt) | yaṁ → yam (pts) | vipariṇāmadhammaṁ → vipariṇāmadhammam (pts) | taṁ → tam (pts)“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรผันเป็นธรรมดา สุขและทุกข์ภายใน พึงเกิดขึ้น เพราะไม่อาศัยสิ่งนั้นหรือ”
“No hetaṁ, bhante” …pe….
+ → sotaṁ niccaṁ vā aniccaṁ vāti aniccaṁ bhante (bjt) | + → ghānaṁ niccaṁ vā aniccaṁ vāti aniccaṁ bhante (bjt)“ไม่ใช่อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า” ฯลฯ
“Jivhā niccā vā aniccā vā”ti?“ชิวหาเที่ยงหรือไม่เที่ยง”
“Aniccā, bhante”.“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”
“Yaṁ panāniccaṁ dukkhaṁ vā taṁ sukhaṁ vā”ti?
taṁ sukhaṁ → anicco (bj)“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุข”
“Dukkhaṁ, bhante”.
dukkhaṁ bhante → anicco (bjt)“เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า”
“Yaṁ panāniccaṁ dukkhaṁ vipariṇāmadhammaṁ, api nu taṁ anupādāya uppajjeyya ajjhattaṁ sukhaṁ dukkhan”ti?
sukhaṁ dukkhanti → sukhadukkhanti (sya-all)“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรผันเป็นธรรมดา สุขและทุกข์ภายใน พึงเกิดขึ้น เพราะไม่อาศัยสิ่งนั้นหรือ”
“No hetaṁ, bhante” …pe….“ไม่ใช่อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า” ฯลฯ
“Mano nicco vā anicco vā”ti?
vāti → vā ti (pts)“มโนเที่ยงหรือไม่เที่ยง”
“Anicco, bhante”.“ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”
“Yaṁ panāniccaṁ dukkhaṁ vā taṁ sukhaṁ vā”ti?
yaṁ panāniccaṁ → yampanāniccaṁ (bjt) | yaṁ → yam (pts) | vāti → vā ti (pts)“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุข”
“Dukkhaṁ, bhante”.“เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า”
“Yaṁ panāniccaṁ dukkhaṁ vipariṇāmadhammaṁ, api nu taṁ anupādāya uppajjeyya ajjhattaṁ sukhaṁ dukkhan”ti?
sukhaṁ dukkhanti no hetaṁ → sukhadukkhanti nohetaṁ (bj) | sukhaṁ dukkhanti → sukhadukkhanti (sya-all) | yaṁ panāniccaṁ → yampanāniccaṁ (bjt) | api nu → apinu (bjt) | yaṁ → yam (pts) | vipariṇāmadhammaṁ → vipariṇāmadhammam (pts) | taṁ → tam (pts)“ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรผันเป็นธรรมดา สุขและทุกข์ภายใน พึงเกิดขึ้น เพราะไม่อาศัยสิ่งนั้นหรือ”
“No hetaṁ, bhante”.
no hetaṁ → nohetaṁ (bjt) | hetaṁ → hetam (pts)“ไม่ใช่อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”
“Evaṁ passaṁ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako cakkhusmimpi nibbindati …pe… manasmimpi nibbindati.
manasmimpi → jivhāyapi nibbindati manasmiṁpi (sya-all) | evaṁ passaṁ → evampassaṁ (bjt) | pe → spelled out in full (bjt) | cakkhusmimpi → cakkhusmiṁpi (th) | evaṁ passaṁ → evam passam (pts) | cakkhusmimpi → cakkhusmim pi (pts) | manasmimpi → manasmim pi (pts)“ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในจักขุ ฯลฯ แม้ในชิวหา ฯลฯ ย่อมเบื่อหน่ายแม้ในมโน
Nibbindaṁ virajjati; virāgā vimuccati; vimuttasmiṁ vimuttamiti ñāṇaṁ hoti.
vimuttamiti ñāṇaṁ → vimuttam iti ñāṇam (pts)เมื่อเบื่อหน่ายย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด จิตย่อมหลุดพ้น เมื่อจิตหลุดพ้นแล้ว ก็รู้ว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’
‘Khīṇā jāti, vusitaṁ brahmacariyaṁ, kataṁ karaṇīyaṁ, nāparaṁ itthattāyā’ti pajānātī”ti.
vusitaṁ → vusitam (pts) | nāparaṁ → nāparam (pts)รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว ทำกิจที่ควรทำเสร็จแล้ว ไม่มีกิจอื่น เพื่อความเป็นอย่างนี้อีกต่อไป”