Udāyīsutta๒๓๔ อุทายิสูตร
Ekaṁ samayaṁ āyasmā ca ānando āyasmā ca udāyī kosambiyaṁ viharanti ghositārāme.
udāyī → udāyi (sya-all) | samayaṁ → samayam (pts)สมัยหนึ่ง ท่านพระอานนท์และท่านพระอุทายีอยู่ ณ โฆสิตาราม เขตกรุงโกสัมพี
Atha kho āyasmā udāyī sāyanhasamayaṁ paṭisallānā vuṭṭhito yenāyasmā ānando tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmatā ānandena saddhiṁ sammodi.
udāyī sāyanhasamayaṁ paṭisallānā → udāyi sāyaṇhasamayaṁ paṭisallāṇā (sya-all) | sāyanhasamayaṁ paṭisallānā → sāyaṇhasamayam paṭisallāṇā (pts)ครั้นในเวลาเย็นท่านพระอุทายีออกจากที่หลีกเร้นแล้ว เข้าไปหา ท่านพระอานนท์ถึงที่อยู่ ได้สนทนาปราศรัย
Sammodanīyaṁ kathaṁ sāraṇīyaṁ vītisāretvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinno kho āyasmā udāyī āyasmantaṁ ānandaṁ etadavoca:
sāraṇīyaṁ → sārāṇīyaṁ (bj, sya-all) | udāyī → udāyi (sya-all) | ekamantaṁ → ekam antaṁ (pts) | āyasmantaṁ ānandaṁ etadavoca → āyasmantam ānandam etad avoca (pts)พอเป็นที่บันเทิงใจ พอเป็นที่ระลึกถึงกัน แล้ว นั่ง ณ ที่สมควร ได้เรียนถามท่านพระอานนท์ดังนี้ว่า
“Yatheva nu kho, āvuso ānanda, ayaṁ kāyo bhagavatā anekapariyāyena akkhāto vivaṭo pakāsito:
kho → yathevannukho (bj: sī.pævi, sī.pavi) | nu → S1 tatra (pts note)“ท่านอานนท์ กายนี้พระผู้มีพระภาคตรัสบอก เปิดเผย ประกาศแล้วโดย ประการต่าง ๆ ว่า
‘itipāyaṁ kāyo anattā’ti, sakkā evameva viññāṇaṁ pidaṁ ācikkhituṁ desetuṁ paññapetuṁ paṭṭhapetuṁ vivarituṁ vibhajituṁ uttānīkātuṁ: ‘itipidaṁ viññāṇaṁ anattā’”ti?
paññapetuṁ → paññāpetuṁ (bj) | itipāyaṁ → iti pi ayaṁ (pts) | evameva viññāṇaṁ pidaṁ → evam evaṁ viññāṇam pidam (pts) | desetuṁ paññapetuṁ → desetum paññāpetum (pts) | itipāyaṁ → itipi ayaṁ (bj: sī.pævi, sī.pavi) | viññāṇampidaṁ → viññāṇampi (bj: sī.pævi, sī.pavi) | uttānīkātum → S3 uttāni- always (pts note) | evameva viññāṇaṁ pidaṁ → evamevaṁ viññāṇampidaṁ (bjt, th) | uttānīkātuṁ itipidaṁ viññāṇaṁ anattāti → uttānīkātum iti pidaṁ viññāṇam anattā ti (pts)‘กายนี้เป็นอนัตตาแม้เพราะเหตุนี้’ ฉันใด แม้วิญญาณนี้ ท่านอาจบอก แสดง บัญญัติ กำหนด เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่าย ว่า ‘วิญญาณนี้เป็นอนัตตาแม้เพราะเหตุนี้’ ฉันนั้นหรือ”
“Yatheva kho, āvuso udāyī, ayaṁ kāyo bhagavatā anekapariyāyena akkhāto vivaṭo pakāsito:
udāyī → udāyi (sya-all, pts) | anekapariyāyena → aneka pariyāyena (bjt)ท่านพระอานนท์ตอบว่า “ท่านอุทายี กายนี้พระผู้มีพระภาคตรัสบอก เปิดเผย ประกาศแล้วโดยประการต่าง ๆ ว่า
‘itipāyaṁ kāyo anattā’ti, sakkā evameva viññāṇaṁ pidaṁ ācikkhituṁ desetuṁ paññapetuṁ paṭṭhapetuṁ vivarituṁ vibhajituṁ uttānīkātuṁ: ‘itipidaṁ viññāṇaṁ anattā’”ti.
paññapetuṁ → paññāpetuṁ (bj) | evameva viññāṇaṁ pidaṁ → evam evaṁ viññāṇam pi (pts) | paññapetuṁ paṭṭhapetuṁ → paññāpetum paṭṭhapetum (pts) | pāyam → S1-3 piyaṁ (pts note) | evaṁ → S1-3, B2 eva (pts note) | pi → B1 idaṁ (pts note) | viññāṇaṁ pidaṁ → viññāṇampidaṁ (bjt) | evameva viññāṇaṁ pidaṁ → evamevaṁ viññāṇampidaṁ (th) | itipāyaṁ → iti pāyam (pts) | vibhajituṁ uttānīkātuṁ itipidaṁ viññāṇaṁ → vibhajitum uttānīkātum iti pidaṁ viññāṇam (pts)‘กายนี้เป็นอนัตตาแม้เพราะเหตุนี้’ ฉันใด แม้ วิญญาณนี้ผมอาจบอก แสดง บัญญัติ กำหนด เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่ายว่า ‘วิญญาณนี้เป็นอนัตตาแม้เพราะเหตุนี้’ ฉันนั้น”
“Cakkhuñca, āvuso, paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇan”ti?
cakkhuñca āvuso → cakkhuñcāvuso (bj) | ca uppajjati → cuppajjati (bj)“เพราะอาศัยจักขุและรูป จักขุวิญญาณจึงเกิดหรือ”
“Evamāvuso”ti.
evamāvusoti → evam āvusoti (pts)“อย่างนั้น ขอรับ”
“Yo cāvuso, hetu, yo ca paccayo cakkhuviññāṇassa uppādāya, so ca hetu, so ca paccayo sabbena sabbaṁ sabbathā sabbaṁ aparisesaṁ nirujjheyya. Api nu kho cakkhuviññāṇaṁ paññāyethā”ti?
aparisesaṁ → aparisesā (bj, sya-all) | sabbaṁ aparisesaṁ → sabbam apariseso (pts) | uppādāya → upādāya (bj: syā) | aparisesā → apariseso (bj: sī.pævi, sī.pavi) | ca → Missing in S1-3 (pts note) | cakkhuviññāṇassa → S1-3 -viññāṇaṁ (pts note) | apariseso → S1, B1 aparisesā always (pts note) | cakkhuviññāṇaṁ → cakkhu viññāṇaṁ (bjt) | cakkhuviññāṇaṁ → cakkhuviññāṇam (pts)“เหตุและปัจจัยเพื่อให้จักขุวิญญาณเกิดพึงดับทุกสิ่งโดยอาการทั้งหมดทุกอย่าง ไม่เหลือโดยประการทั้งปวง จักขุวิญญาณจะพึงปรากฏบ้างหรือ”
“No hetaṁ, āvuso”.
hetaṁ āvuso imināpi → hetam avuso iminā pi (pts)“ไม่ปรากฏ ขอรับ”
“Imināpi kho etaṁ, āvuso, pariyāyena bhagavatā akkhātaṁ vivaṭaṁ pakāsitaṁ: ‘itipidaṁ viññāṇaṁ anattā’”ti …pe….
imināpi → iminā pi (pts) | etaṁ → etam (pts) | vivaṭaṁ pakāsitaṁ itipidaṁ viññāṇaṁ anattāti → vivaṭam pakāsitam iti pidaṁ viññāṇam anattā ti (pts)“จักขุวิญญาณพระผู้มีพระภาคตรัสบอก เปิดเผย ประกาศแล้วโดยประการ แม้นี้ว่า ‘วิญญาณนี้เป็นอนัตตาแม้เพราะเหตุนี้’ ฯลฯ
“Jivhañcāvuso, paṭicca rase ca uppajjati jivhāviññāṇan”ti?
ca uppajjati → cuppajjati (bj)“เพราะอาศัยลิ้นและรส ชิวหาวิญญาณจึงเกิดหรือ”
“Evamāvuso”ti.
evamāvusoti → evam āvuso ti (pts)“อย่างนั้น ขอรับ”
“Yo cāvuso, hetu yo ca paccayo jivhāviññāṇassa uppādāya, so ca hetu, so ca paccayo sabbena sabbaṁ sabbathā sabbaṁ aparisesaṁ nirujjheyya, api nu kho jivhāviññāṇaṁ paññāyethā”ti?
aparisesaṁ → aparisesā (bj, sya-all) | sabbaṁ aparisesaṁ → sabbam apariseso (pts) | jivhāviññāṇassa → jivhā viññāṇassa (bjt) | api nu → apinu (bjt) | uppādāya → upādāya (th) | jivhāviññāṇaṁ paññāyethāti → jivhāviññāṇam paññāyethā ti (pts)“เหตุและปัจจัยเพื่อให้ชิวหาวิญญาณเกิดพึงดับทุกสิ่งโดยอาการทั้งหมดทุกอย่าง ไม่เหลือ โดยประการทั้งปวง ชิวหาวิญญาณพึงปรากฏบ้างหรือ”
“No hetaṁ, āvuso”.
hetaṁ → hetam (pts)“ไม่ปรากฏ ขอรับ”
“Imināpi kho etaṁ, āvuso, pariyāyena bhagavatā akkhātaṁ vivaṭaṁ pakāsitaṁ: ‘itipidaṁ viññāṇaṁ anattā’”ti …pe….
imināpi → iminā pi (pts) | etaṁ → etam (pts) | vivaṭaṁ pakāsitaṁ itipidaṁ viññāṇaṁ anattāti → vivaṭam pakāsitam iti pidaṁ viññāṇam anattā ti (pts)“ชิวหาวิญญาณพระผู้มีพระภาคตรัสบอก เปิดเผย ประกาศแล้วโดยประการ แม้นี้ว่า ‘วิญญาณนี้เป็นอนัตตาแม้เพราะเหตุนี้’ ฯลฯ
“Manañcāvuso, paṭicca dhamme ca uppajjati manoviññāṇan”ti?
ca uppajjati → cuppajjati (bj)“เพราะอาศัยใจและธรรมารมณ์ มโนวิญญาณจึงเกิดหรือ”
“Evamāvuso”ti.
evamāvusoti → evam āvusoti (pts)“อย่างนั้น ขอรับ”
“Yo cāvuso, hetu, yo ca paccayo manoviññāṇassa uppādāya, so ca hetu, so ca paccayo sabbena sabbaṁ sabbathā sabbaṁ aparisesaṁ nirujjheyya, api nu kho manoviññāṇaṁ paññāyethā”ti?
aparisesaṁ → aparisesā (bj, sya-all) | sabbaṁ aparisesaṁ → sabbam apariseso (pts) | uppādāya → upādāya (th) | manoviññāṇaṁ → manoviññāṇam (pts)“เหตุและปัจจัยเพื่อให้มโนวิญญาณเกิดพึงดับทุกสิ่งโดยอาการทั้งหมดทุกอย่าง ไม่เหลือโดยประการทั้งปวง มโนวิญญาณพึงปรากฏบ้างหรือ”
“No hetaṁ, āvuso”.
hetaṁ → hetam (pts)“ไม่ปรากฏ ขอรับ”
“Imināpi kho etaṁ, āvuso, pariyāyena bhagavatā akkhātaṁ vivaṭaṁ pakāsitaṁ: ‘itipidaṁ viññāṇaṁ anattā’ti.
imināpi → iminā pi (pts) | etaṁ → etam (pts) | vivaṭaṁ pakāsitaṁ itipidaṁ viññāṇaṁ anattāti → vivaṭam pakāsitam iti pidaṁ viññāṇam anattā ti (pts)“มโนวิญญาณ พระผู้มีพระภาคตรัสบอก เปิดเผย ประกาศแล้วโดยประการ แม้นี้ว่า ‘วิญญาณนี้เป็นอนัตตาแม้เพราะเหตุนี้’
Seyyathāpi, āvuso, puriso sāratthiko sāragavesī sārapariyesanaṁ caramāno tiṇhaṁ kuṭhāriṁ ādāya vanaṁ paviseyya. So tattha passeyya mahantaṁ kadalikkhandhaṁ ujuṁ navaṁ akukkukajātaṁ. Tamenaṁ mūle chindeyya; mūle chetvā agge chindeyya; agge chetvā pattavaṭṭiṁ vinibbhujeyya. So tattha pheggumpi nādhigaccheyya, kuto sāraṁ.
akukkukajātaṁ → akukkuṭakajātaṁ (cck, sya1ed, km); akukkuṭakajātakaṁ (sya2ed); akukkajaṭajātaṁ (mr) | vinibbhujeyya → vinibbhajjeyya (sya-all, km); vinibbhujjeyya (pts1ed) | ujuṁ → ujukaṁ (bj) | pattavaṭṭiṁ → pattaṁ vaṭṭiṁ (bj) | kuṭhāriṁ → kudhāriṁ (sya-all) | akukkukajātaṁ → akukkuṭakajātaṁ (sya-all) | chetvā → chitvā (sya-all) | navaṁ → navakam (pts) | tamenaṁ → tam evam (pts) | akukkukajātaṁ → akukkuṭajātaṁ (bj: syā) | vinibbhujeyya → vinibbhujjeyya (bj: sī.pævi, sī.pavi); vinibbhajjeyya (bj: syā) | akukkukajātaṁ → akukkuṭakajātaṁ (cck: syā. kaṁ.); akukkajaṭajātaṁ (cck: ka.) | vinibbhujeyya → vinibbhujjeyya (cck: pī.); vinibbhajjeyya (cck: syā. kaṁ.) | akukkuṭakajātaṁ → ujukaṁ navaṁ akukkukajātaṁ ba. navakaṁ akukjaṭajātaṁ (sya-all: sī.) | kuṭhārim → B1-2 kudhārim (pts note) | navakam → So B1; S1-3 ujukaṁ navaṁ; B2 navaṁ, the other word being indistinct and erased (pts note) | akukkukajātaṁ → B1 akukkajaṭajātaṁ; B2 akkujajātaṁ (pts note) | pattavaṭṭiṁ → B2 -vaṭṭhaṁ (pts note) | vinibbhujjeyya → B1-2 vinibbajjeyya; B2 has a single j (pts note) | tiṇhaṁ kuṭhāriṁ → tiṇham kuṭhārim (pts) | vanaṁ → vanam (pts) | pheggumpi → pheggum (pts) | sāraṁ → sāram (pts)ผู้มีอายุ บุรุษผู้ต้องการแก่นไม้ แสวงหาแก่นไม้ เที่ยวแสวงหาแก่นไม้ ถือ ขวานที่คมเข้าไปสู่ป่า พบต้นกล้วยใหญ่ ตรง ต้นใหม่ สูงมาก ในป่านั้น พึงตัด โคนแล้ว ตัดปลาย ปอกกาบออก ไม่พบแม้กระพี้ที่ต้นกล้วยนั้น ที่ไหนจักพบ แก่นเล่า แม้ฉันใด
Evameva kho, āvuso, bhikkhu chasu phassāyatanesu nevattānaṁ na attaniyaṁ samanupassati.
nevattānaṁ na attaniyaṁ → neva attānaṁ nānattaniyaṁ (bj) | phassāyatanesu → phassāyatananesu (sya-all) | chasu → S1-3 chassu (pts note) | attaniyaṁ → S1-3 nāttaniyaṁ (pts note) | evameva → evam eva (pts)ภิกษุก็ฉันนั้น ไม่พิจารณาเห็นอัตตาหรือสิ่งที่เนื่องด้วยอัตตา ในผัสสายตนะ ๖ ประการ
So evaṁ asamanupassanto na kiñci loke upādiyati.
evaṁ asamanupassanto → evaṁ samanupassanto (sya-all, km, mr) | asamanupassanto → evaṁ samanupassanto (cck: syā. kaṁ. ka.) | evam → B2 eva (pts note) | asamanupassanto → B1 samanu- (pts note)ท่านเมื่อไม่พิจารณาเห็นอย่างนี้ ย่อมไม่ยึดถือสิ่งใด ๆ ในโลก
Anupādiyaṁ na paritassati. Aparitassaṁ paccattaññeva parinibbāyati.
paccattaññeva → paccattaṁ neva (pts) | neva → B1 paccattaññeva; B2 paccattañceva (pts note)เมื่อไม่ยึดถือ ก็ไม่ดิ้นรน เมื่อไม่ดิ้นรน ก็ดับไปเฉพาะตนเอง
‘Khīṇā jāti, vusitaṁ brahmacariyaṁ, kataṁ karaṇīyaṁ, nāparaṁ itthattāyā’ti pajānātī”ti.
khīṇā → khīnā (pts) | karaṇīyaṁ nāparaṁ → karanīyaṁ nāparam (pts) | vusitaṁ → vusitam (pts)รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว ทำกิจที่ควรทำเสร็จแล้ว ไม่มีกิจอื่นเพื่อ ความเป็นอย่างนี้อีกต่อไป”