Adantaaguttasutta
Adantaaguttasutta → saṅgayha 1 (pts1ed)๙๔ อทันตอคุตตสูตร
Sāvatthinidānaṁ.
sāvatthinidānaṁ chayime → (pts)เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี
“Chayime, bhikkhave, phassāyatanā adantā aguttā arakkhitā asaṁvutā dukkhādhivāhā honti.
chayime → cha ime (bj: sīmu)พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย ผัสสายตนะ ๖ ประการนี้ที่บุคคล ไม่ฝึก ไม่คุ้มครอง ไม่รักษา ไม่สำรวมแล้ว ย่อมนำทุกข์มีประมาณยิ่งมาให้
Katame cha?ผัสสายตนะ ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ
Cakkhu, bhikkhave, phassāyatanaṁ adantaṁ aguttaṁ arakkhitaṁ asaṁvutaṁ dukkhādhivāhaṁ hoti …pe…
cakkhu → cakkhuṁ (bj, sya-all, pts) | + → sotaṁ bhikkhave phassāyatanaṁ (bjt) | + → ghānaṁ bhikkhave phassāyatanaṁ (bjt) | phassāyatanaṁ adantaṁ aguttaṁ arakkhitaṁ → phassāyatanam adantam aguttam arakkhitam (pts)๑. ผัสสายตนะคือจักขุที่บุคคลไม่ฝึก ไม่คุ้มครอง ไม่รักษา ไม่สำรวมแล้ว ย่อมนำทุกข์มีประมาณยิ่งมาให้ ฯลฯ
jivhā, bhikkhave, phassāyatanaṁ adantaṁ aguttaṁ arakkhitaṁ asaṁvutaṁ dukkhādhivāhaṁ hoti …pe…
hoti → hoti kāyo bhikkhave phassāyatanaṁ (bj) | phassāyatanaṁ adantaṁ aguttaṁ arakkhitaṁ asaṁvutaṁ → phassāyatanam adantam aguttam arakkhitam asaṁvutam (pts)๔. ผัสสายตนะคือชิวหาที่บุคคลไม่ฝึก ไม่คุ้มครอง ไม่รักษา ไม่สำรวมแล้ว ย่อมนำทุกข์มีประมาณยิ่งมาให้ ฯลฯ
mano, bhikkhave, phassāyatanaṁ adantaṁ aguttaṁ arakkhitaṁ asaṁvutaṁ dukkhādhivāhaṁ hoti.
phassāyatanaṁ adantaṁ aguttaṁ arakkhitaṁ asaṁvutaṁ → phassāyatanam adantam aguttam arakkhitam asaṁvutam (pts)๖. ผัสสายตนะคือมโนที่บุคคลไม่ฝึก ไม่คุ้มครอง ไม่รักษา ไม่สำรวมแล้ว ย่อมนำทุกข์มีประมาณยิ่งมาให้
Ime kho, bhikkhave, cha phassāyatanā adantā aguttā arakkhitā asaṁvutā dukkhādhivāhā honti”.ภิกษุทั้งหลาย ผัสสายตนะ ๖ ประการนี้แลที่บุคคลไม่ฝึก ไม่คุ้มครอง ไม่รักษา ไม่สำรวมแล้วย่อมนำทุกข์มีประมาณยิ่งมาให้
Chayime, bhikkhave, phassāyatanā sudantā suguttā surakkhitā susaṁvutā sukhādhivāhā honti.
chayime → cha yime (pts)ภิกษุทั้งหลาย ผัสสายตนะ ๖ ประการนี้ที่บุคคลฝึกดี คุ้มครองดี รักษาดี สำรวมดีแล้วย่อมนำสุขมีประมาณยิ่งมาให้
Katame cha?ผัสสายตนะ ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ
Cakkhu, bhikkhave, phassāyatanaṁ sudantaṁ suguttaṁ surakkhitaṁ susaṁvutaṁ sukhādhivāhaṁ hoti …pe…
cakkhu → cakkhuṁ (bj, sya-all, pts) | + → sotaṁ bhikkhave phassāyatanaṁ (bjt) | + → ghānaṁ bhikkhave phassāyatanaṁ (bjt)๑. ผัสสายตนะคือจักขุที่บุคคลฝึกดี คุ้มครองดี รักษาดี สำรวมดีแล้ว ย่อมนำสุขมีประมาณยิ่งมาให้ ฯลฯ
jivhā, bhikkhave, phassāyatanaṁ sudantaṁ suguttaṁ surakkhitaṁ susaṁvutaṁ sukhādhivāhaṁ hoti …pe…
hoti → hoti kāyo bhikkhave phassāyatanaṁ (bj)๔. ผัสสายตนะคือชิวหาที่บุคคลฝึกดี คุ้มครองดี รักษาดี สำรวมดีแล้ว ย่อมนำสุขมีประมาณยิ่งมาให้ ฯลฯ
mano, bhikkhave, phassāyatanaṁ sudantaṁ suguttaṁ surakkhitaṁ susaṁvutaṁ sukhādhivāhaṁ hoti.๖. ผัสสายตนะคือมโนที่บุคคลฝึกดี คุ้มครองดี รักษาดี สำรวมดีแล้ว ย่อมนำสุขมีประมาณยิ่งมาให้
Ime kho, bhikkhave, cha phassāyatanā sudantā suguttā surakkhitā susaṁvutā sukhādhivāhā hontī”ti.ภิกษุทั้งหลาย ผัสสายตนะ ๖ ประการนี้แลที่บุคคลฝึกดี คุ้มครองดี รักษาดี สำรวมดีแล้วย่อมนำสุขยิ่งมาให้”
Idamavoca bhagavā …pe…
+ → idaṁ vatvā sugato athāparaṁ (bjt) | idamavoca → idam avoca (pts)พระผู้มีพระภาคผู้สุคตศาสดาได้ตรัสเวยยากรณภาษิตนี้แล้วจึงได้ตรัสคาถา
etadavoca satthā:
etadavoca → etad avoca (pts)ประพันธ์ต่อไปอีกว่า
“Saḷeva phassāyatanāni bhikkhavo, asaṁvuto yattha dukkhaṁ nigacchati;
Saḷeva → chaḷeva (bj, sya-all, pts1ed, mr) | saḷeva → chaḷeva (bj, sya-all, pts) | bhikkhavo → bhikkhave (sya-all) | Saḷeva → chaḷeva (cck: ka.) dukkhaṁ → dukkhahaṁ (pts) | dukkhahaṁ → B2 sukhaṁ (pts note)“ภิกษุทั้งหลาย บุคคลผู้ไม่สำรวมผัสสายตนะ ๖ ประการ นั่นแลในอายตนะ ๖ ประการใด ย่อมประสบทุกข์ Tesañca ye saṁvaraṇaṁ avedisuṁ, saddhādutiyā viharantānavassutā.
saṁvaraṇaṁ avedisuṁ → saṁvaraṇam avediṁsu (pts) | avediṁsu → B1 avedisuṁ; B2 avediṁsuṁ (pts note) | tesañca → tesañ ca (pts) saddhādutiyā → saddhā dutiyā (th)ส่วนบุคคลเหล่าใดได้การสำรวมอายตนะ ๖ ประการนั้น บุคคลเหล่านั้นมีศรัทธาเป็นเพื่อน เป็นผู้ไม่ชุ่มด้วยราคะอยู่Disvāna rūpāni manoramāni, athopi disvāna amanoramāni;
athopi disvāna → atho pi disvā (pts) | amanoramāni → S1-3 manopamāni (pts note)บุคคลเห็นรูปที่น่าชอบใจ หรือเห็นรูปที่ไม่น่าชอบใจแล้ว Manorame rāgapathaṁ vinodaye, na cāppiyaṁ meti manaṁ padosaye.
rāgapathaṁ → S1-3 -pathā (pts note) cāppiyaṁ → cappiyaṁ (bj) | na cāppiyaṁ meti → nacappiyam me ti (pts) | cappiyaṁ → na cāppiyaṁ (bj: syā, machasaṁ) | nacappiyam → S1-3 nacāppiyam here and further on (pts note) | cāppiyaṁ meti → cāppiyammeti (th)พึงบรรเทาทางของราคะในรูปที่น่าชอบใจ และไม่พึงเสียใจว่า ‘รูปของเราไม่น่ารัก’Saddañca sutvā dubhayaṁ piyāppiyaṁ, piyamhi sadde na samucchito siyā;
dubhayaṁ → dutiyaṁ (sya-all, pts) | dutiyam → S1-3 dihayaṁ (pts note) samucchito → S3 pamucchito; B2 sumuñcito (pts note) | sadde na → saddena (th)ได้ยินเสียงที่น่ารักและไม่น่ารักแล้ว ไม่พึงกระหายในเสียงที่น่ารัก Athoppiye dosagataṁ vinodaye, na cāppiyaṁ meti manaṁ padosaye.
athoppiye → athappiye (pts) | athoppiye → athappiyaṁ (bj: sī.pavi) | athoppiye → atho piye (th) cāppiyaṁ meti manaṁ → cappiyam me ti manam (pts) | cāppiyaṁ → cappiyaṁ (bjt) | cāppiyaṁ meti → cāppiyammeti (th)และพึงบรรเทาความไม่ชอบใจในเสียงที่ไม่น่ารัก และไม่พึงเสียใจว่า ‘เสียงของเราไม่น่ารัก’Gandhañca ghatvā surabhiṁ manoramaṁ, athopi ghatvā asuciṁ akantiyaṁ;
ghatvā surabhiṁ → ghātvā surabhim (pts) ghatvā → ghātvā (bj) | athopi ghatvā asuciṁ → atho pi ghātvā asucim (pts)ได้ดมกลิ่นหอมที่น่าชอบใจ และได้ดมกลิ่นเหม็นที่ไม่น่าชอบใจแล้ว Akantiyasmiṁ paṭighaṁ vinodaye, chandānunīto na ca kantiye siyā.
akantiyasmiṁ → akantiyasmim (pts) kantiye → kanatiyo (bj: sīmu) | na ca → naca (bjt)พึงบรรเทาความหงุดหงิดในกลิ่นที่ไม่น่าชอบใจ และไม่พึงพอใจในกลิ่นที่น่าชอบใจRasañca bhotvāna asāditañca sāduṁ, athopi bhotvāna asādumekadā;
bhotvāna asāditañca → bhotvā sāditañca (bj) | bhotvāna asāditañca sāduṁ → bhotvā paritaṁ ca sādu (sya-all) | sāduṁ → paritañca sādu (bj: syā); sāditañcasāduṁ (bj: sī.pavi); asāditañca sāduṁ (bj: machasaṁ); sāditañcasāduñca (bj: sīmu) bhotvāna → bhotvā na (th) | athopi bhotvāna asādumekadā → asādum ekadā (pts)ได้ลิ้มรสที่ไม่อร่อยและอร่อย และลิ้มรสที่ไม่อร่อยในบางคราวแล้ว Sāduṁ rasaṁ nājjhosāya bhuñje, virodhamāsādusu nopadaṁsaye.
bhuñje virodhamāsādusu nopadaṁsaye → bhuñjati virodhamāsādu suno padaṁsaye (sya-all) | bhuñjati → S1-3 bhuñje (pts note) asādūsu → S3 asādhusū; B2 āyādūsu; B1 āsāduma (pts note) | virodhamāsādusu nopadaṁsaye → suno padaṁsaye (th) | virodhamāsādusu nopadaṁsaye → virodhaṁ asādūsu no padaṁ saye (pts)ไม่พึงติดใจลิ้มรสที่อร่อย และไม่ควรยินร้ายในรสที่ไม่อร่อยPhassena phuṭṭho na sukhena majje, dukkhena phuṭṭhopi na sampavedhe;
majje → majjhe (bj, sya-all, km) | majje → majjhe (bj: syā, sī.pavi) | majje → majjhe (cck: syā. kaṁ. pī.) | phuṭṭho → B2 phuṭṭhe (pts note) | majje → S3 majjhena (pts note) sampavedhe → B1-2 -vadhi (pts note) | phuṭṭhopi → phuṭṭho pi (pts)ถูกผัสสะที่เป็นสุขกระทบแล้วไม่พึงมัวเมา แม้ถูกผัสสะที่เป็นทุกข์กระทบแล้วก็ไม่พึงหวั่นไหว Phassadvayaṁ sukhadukkhe upekkhe, anānuruddho aviruddha kenaci.
sukhadukkhe → sukhadukkhaṁ (sya-all) | upekkhe → upekho (pts) | sukhadukkhe → sukhadukkhaṁ (bj: syā) | upekkhe → upekkho (bj: sīmu) | upekho → B1-2 upekkhe (pts note) aviruddha kenaci → aviruddhakenaci (bjt)ควรวางเฉยผัสสะทั้งสองทั้งที่เป็นสุขและเป็นทุกข์ ไม่ควรยินดี ไม่ควรยินร้ายกับผัสสะอะไร ๆPapañcasaññā itarītarā narā, papañcayantā upayanti saññino;นรชนทั้งหลายผู้ต่ำทราม มีปปัญจสัญญา (ความหมายรู้ในกิเลสเครื่องเนิ่นช้า) ปรุงแต่งอยู่ เป็นสัตว์ที่มีสัญญา วนเวียนอยู่ Manomayaṁ gehasitañca sabbaṁ, panujja nekkhammasitaṁ irīyati.
manomayaṁ → manomayam (pts) irīyati → hi iriyati (sya-all) | nekkhammasitam → B2 nikkhamma-; S1-3 -sitaṁhi (pts note) | irīyati → B2 iriyati; S1-3 iriyatīti (pts note)ก็บุคคลบรรเทาใจที่อาศัยเรือน ๕ ทั้งปวงแล้ว ย่อมเปลี่ยนจิตให้ประกอบด้วยเนกขัมมะEvaṁ mano chassu yadā subhāvito, phuṭṭhassa cittaṁ na vikampate kvaci;
subhāvito → S1-3 subhāvitā (pts note) | evaṁ → evam (pts) phuṭṭhassa → S3 phuṭṭhassu (pts note) | vikampate → S1 vikampite; S3 vikampaṇe (pts note)ในกาลใดที่บุคคลอบรมใจดีแล้ว ในอารมณ์ ๖ ประการอย่างนี้ ในกาลนั้นจิตของเขาถูกสุขสัมผัสหรือทุกขสัมผัสกระทบแล้ว ย่อมไม่หวั่นไหวในที่ไหน ๆ Te rāgadose abhibhuyya bhikkhavo, bhavattha jātimaraṇassa pāragā”ti.
rāgadose → rāgadosaṁ hi (sya-all) | rāgadose → rāgadosaṁ (bj: sīmu) | rāgadose → S1-3 rāgadosaṁ; B1-3 add hi (pts note) bhavattha → bhavātha (bj); bhavatha (sya-all, km) | bhavattha → bhavātha (bj) | pāragāti paṭhamaṁ → pāragā ti (pts) | bhavātha → bhavattha (bj: machasaṁ) | Bhavattha → bhavatha (cck: sī. syā. kaṁ.) | bhavattha → So B1; B2 bhavata; S1-3 bhavā (pts note)ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายครอบงำราคะและโทสะได้แล้ว ย่อมเป็นผู้ถึงจุดจบ แห่งความเกิดและความตาย”