Upālisutta๙๙ อุปาลิสูตร
Atha kho āyasmā upāli yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinno kho āyasmā upāli bhagavantaṁ etadavoca:
atha kho → athakho (th) | tenupasaṅkami → ten upasaṅkami (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)ครั้งนั้น ท่านพระอุบาลีเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวาย อภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่สมควร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า
“icchāmahaṁ, bhante, araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevitun”ti.
araññavanapatthāni → araññe vanapatthāni (bj, pts) | vanapatthāni → M. Ph. S. araññava-; M. Ph. -pattāni throughout. (pts note) | icchāmahaṁ → icchām ahaṁ (pts) | paṭisevitunti → paṭisevitun ti (pts)“ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ปรารถนาจะอาศัยเสนาสนะอันเงียบสงัด คือป่าโปร่งและป่าทึบอยู่ ”
“Durabhisambhavāni hi kho, upāli, araññavanapatthāni pantāni senāsanāni.
Durabhisambhavāni hi kho → durabhisambhavāni kho (bj, pts1ed) | hi → (bj, pts) | araññavanapatthāni → araññe vanapatthāni (bj, pts) | kho → durabhisambhavāni kho (cck: sī. pī.) | Durabhisambhavāni → M. Ph. S. add hi. (pts note)พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “อุบาลี เสนาสนะอันเงียบสงัดคือป่าโปร่งและป่าทึบ อยู่ลำบาก
Dukkaraṁ pavivekaṁ durabhiramaṁ.ทำวิเวก ได้ยาก ในการอยู่โดดเดี่ยวก็อภิรมย์ได้ยาก
Ekatte haranti maññe mano vanāni samādhiṁ alabhamānassa bhikkhuno.
ekatte → T. ekante; M6 ekaṁtena. (pts note) | haranti → T. M7 viha- (pts note) | samādhiṁ → T. inserts alabhamānāni samādhiṁ. (pts note)ป่าทั้งหลายเห็นจะ ชักนำจิตของภิกษุผู้ยังไม่ได้สมาธิ ให้หวาดหวั่น
Yo kho, upāli, evaṁ vadeyya:
yo → ye (bj)อุบาลี ผู้ใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า
‘ahaṁ samādhiṁ alabhamāno araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevissāmī’ti, tassetaṁ pāṭikaṅkhaṁ:
araññavanapatthāni → araññe vanapatthāni (bj, pts) | paṭisevissāmīti → paṭisevissā miti (bj) | alabhamāno → araññavanapatanāni (bj: machasaṁ) | pāṭikaṅkhaṁ → pāṭikaṁkhaṁ (th) | paṭisevissāmīti tassetaṁ → paṭisevissāmī ti tass etaṁ (pts)‘เรา ยังไม่ได้สมาธิ จักอาศัยเสนาสนะอันเงียบสงัดคือป่าโปร่งและป่าทึบอยู่’ ผู้นั้นพึงหวัง ข้อนี้ได้ว่า
‘saṁsīdissati vā uplavissati vā’ti.
uplavissati vā’ti → uppilavissati vā (bj, sya-all, pts1ed) | uplavissati vāti → uppilavissativā (bj, sya-all) | uplavissati vāti seyyathāpi → uppilavissati vā seyyathā pi (pts) | uppilavissativā → upalavissativā (bj: machasaṁ) | vā’ti → uppilavissati vā (cck: sī. syā. pī.) | uppilavissati → Ph. T. uppalāpissati; M7 uppalassati; M. uplavissati; M6 pīlāpissati. (pts note)‘จักจมลง หรือจักฟุ้งซ่าน ’
Seyyathāpi, upāli, mahāudakarahado.
mahāudakarahado → mahā udakarahado (bjt) | seyyathāpi → seyyathā pi (pts) | mahāudakarahado → mahā-udakarahado (pts)เปรียบเหมือนมีห้วงน้ำใหญ่
Atha āgaccheyya hatthināgo sattaratano vā aḍḍhaṭṭharatano vā.
aḍḍhaṭṭharatano → aṭṭharatano (bj, pts1ed) | aḍḍhaṭṭharatano → aṭṭharatano (pts) | aḍḍhaṭṭharatano → aṭṭharatano (cck: sī. pī.) | aṭṭharatano → M. Ph. S. aḍḍhaṭṭha-; M7 abhaṭṭhama- (pts note)ถ้ามีช้างใหญ่สูง ๗ ศอก หรือ ๗ ศอกครึ่งมาถึงเข้า
Tassa evamassa:
evamassa → evam assa (pts)ช้างนั้นพึงคิดอย่างนี้ว่า
‘yannūnāhaṁ imaṁ udakarahadaṁ ogāhetvā kaṇṇasandhovikampi khiḍḍaṁ kīḷeyyaṁ piṭṭhisandhovikampi khiḍḍaṁ kīḷeyyaṁ.
kaṇṇasandhovikampi → kaṇṇasandhopikampi (bj) | piṭṭhisandhovikampi → piṭṭhisandhopikampi (bj) | kīḷeyyaṁ piṭṭhisandhovikampi → kiḷeyyaṁ piṭṭhisandhovikaṁpi (sya-all, pts) | kīḷeyyaṁ kaṇṇasandhovikampi → kiḷeyyaṁ kaṇṇasandhovikaṁpi (sya-all, pts) | kaṇṇasandhovikaṁ → Ph. -saṁpodhikaṁ; M6 -sandhopikaṁ throughout, T. M7 mostly. (pts note) | yannūnāhaṁ → yaṁnūnāhaṁ (my) | kaṇṇasandhovikampi → kaṇṇasaṁdhovikampi (my) | piṭṭhisandhovikampi → piṭṭhisaṁdhovikampi (my) | yannūnāhaṁ → yan nūnāhaṁ (pts) | kaṇṇasandhovikampi → kaṇṇasandhovikaṁ pi (pts) | kīḷeyyaṁ piṭṭhisandhovikampi → kiḷeyyaṁ piṭṭhisandhovikaṁ pi (pts)‘ทางที่ดี เราควรจะลงสู่ห้วงน้ำนี้แล้วล้างหูเล่นบ้าง
Kaṇṇasandhovikampi khiḍḍaṁ kīḷitvā piṭṭhisandhovikampi khiḍḍaṁ kīḷitvā nhatvā ca pivitvā ca paccuttaritvā yena kāmaṁ pakkameyyan’ti.
nhatvā → nahātvā (bj, pts1ed); nhātvā (sya-all) | kaṇṇasandhovikampi → kaṇṇasandhopikampi (bj) | piṭṭhisandhovikampi → piṭṭhisandhopikampi (bj) | pakkameyyanti → pakkhameyyanti (bj) | kīḷitvā piṭṭhisandhovikampi → kiḷitvā piṭṭhisandhovikaṁpi (sya-all, pts) | kīḷitvā nhatvā → kiḷitvā nhātvā (sya-all); kiḷitvā nahātvā (pts) | pivitvā → pīvitvā (sya-all) | nhatvā → nahātvā (cck: sī. pī.); nhātvā (cck: syā.) | kiḷitvā → M. Ph. kiḷetvā throughout. (pts note) | nahātvā → S. nhātvā; M. Ph. nhatvā; M7 nāho throughout. (pts note) | pakkameyyan → Ph. -yya,then Taṁ kissa hetu. (pts note) | kaṇṇasandhovikampi → kaṇṇasaṁdhovikampi (my) | piṭṭhisandhovikampi → piṭṭhisaṁdhovikampi (my) | kaṇṇasandhovikampi → kaṇṇasandhovikaṁpi (th) | kaṇṇasandhovikampi → kaṇṇasandhovikaṁ pi (pts) | kīḷitvā piṭṭhisandhovikampi → kiḷitvā piṭṭhisandhovikaṁ pi (pts) | pakkameyyanti → pakkameyyan ti (pts)ล้างหลัง เล่นบ้าง อาบ ดื่ม ขึ้นมาแล้วหลีกไปตามปรารถนา’
So taṁ udakarahadaṁ ogāhetvā kaṇṇasandhovikampi khiḍḍaṁ kīḷeyya piṭṭhisandhovikampi khiḍḍaṁ kīḷeyya;
taṁ → (bj) | kaṇṇasandhovikampi → kaṇṇasandhopikampi (bj) | piṭṭhisandhovikampi → piṭṭhisandhopikampi (bj) | kīḷeyya piṭṭhisandhovikampi → kiḷeyya piṭṭhisandhovikaṁpi (sya-all, pts) | kīḷeyya kaṇṇasandhovikampi → kiḷeyya kaṇṇasandhovikaṁpi (sya-all, pts) | kaṇṇasandhovikampi → kaṇṇasaṁdhovikampi (my) | piṭṭhisandhovikampi → piṭṭhisaṁdhovikampi (my) | kaṇṇasandhovikampi → kaṇṇasandhovikaṁ pi (pts) | kīḷeyya piṭṭhisandhovikampi → kiḷeyya piṭṭhisandhovikaṁ pi (pts)ช้างนั้นลงสู่ห้วงน้ำนั้นแล้ว พึงล้างหูเล่นบ้าง
kaṇṇasandhovikampi khiḍḍaṁ kīḷitvā piṭṭhisandhovikampi khiḍḍaṁ kīḷitvā nhatvā ca pivitvā ca paccuttaritvā yena kāmaṁ pakkameyya.
kaṇṇasandhovikampi → kaṇṇasandhopikampi (bj) | piṭṭhisandhovikampi → piṭṭhisandhopikampi (bj) | nhatvā → nahātvā (bj) | kīḷitvā piṭṭhisandhovikampi → kiḷitvā piṭṭhisandhovikaṁpi (sya-all, pts) | kīḷitvā nhatvā → kiḷitvā nhātvā (sya-all); kiḷitvā nahātvā (pts) | pivitvā → pīvitvā (sya-all) | kaṇṇasandhovikampi → kaṇṇasaṁdhovikampi (my) | piṭṭhisandhovikampi → piṭṭhisaṁdhovikampi (my) | kaṇṇasandhovikampi → kaṇṇasandhovikaṁpi (th) | kaṇṇasandhovikampi → kaṇṇasandhovikaṁ pi (pts) | kīḷitvā piṭṭhisandhovikampi → kiḷitvā piṭṭhisandhovikaṁ pi (pts)ล้างหลังเล่นบ้าง อาบ ดื่ม ขึ้นมาแล้วหลีกไปตามปรารถนา
Taṁ kissa hetu?
kissa hetu mahā upāli → kissahetu mahāhupāli (bj)ข้อนั้นเพราะเหตุไร
Mahā, upāli, attabhāvo gambhīre gādhaṁ vindati.
Mahā, upāli → mahāhupāli (bj, pts1ed) | upāli → mahā hupāli (cck: sī. pī.) | Upāli → M. Ph. S. Up- (without h'). (pts note) | vindati → T. M7 vināti. (pts note)เพราะช้างนั้นมีร่างกายใหญ่ จึงต้องลงน้ำลึก
Atha āgaccheyya saso vā biḷāro vā.
saso → M6 sīlo. (pts note)ครั้นกระต่ายหรือเสือปลามาถึงห้วงน้ำนั้นเข้า
Tassa evamassa:
evamassa → eva massa (bjt) | evamassa → evam assa (pts)กระต่ายหรือเสือปลานั้นพึงคิด อย่างนี้ว่า
‘ko cāhaṁ, ko ca hatthināgo.‘เราเป็นอะไรและช้างใหญ่เป็นอะไร
Yannūnāhaṁ imaṁ udakarahadaṁ ogāhetvā kaṇṇasandhovikampi khiḍḍaṁ kīḷeyyaṁ piṭṭhisandhovikampi khiḍḍaṁ kīḷeyyaṁ;
kaṇṇasandhovikampi → kaṇṇasandhopikampi (bj) | piṭṭhisandhovikampi → piṭṭhisandhopikampi (bj) | kīḷeyyaṁ piṭṭhisandhovikampi → kiḷeyyaṁ piṭṭhisandhovikaṁpi (sya-all, pts) | kīḷeyyaṁ kaṇṇasandhovikampi → kiḷeyyaṁ kaṇṇasandhovikaṁpi (sya-all, pts) | yannūnāhaṁ → yaṁnūnāhaṁ (my) | kaṇṇasandhovikampi → kaṇṇasaṁdhovikampi (my) | piṭṭhisandhovikampi → piṭṭhisaṁdhovikampi (my) | yannūnāhaṁ → yan nūnāhaṁ (pts) | kaṇṇasandhovikampi → kaṇṇasandhovikaṁ pi (pts) | kīḷeyyaṁ piṭṭhisandhovikampi → kiḷeyyaṁ piṭṭhisandhovikaṁ pi (pts)ทางที่ดี เราควรจะลงสู่ห้วงน้ำนี้แล้ว ล้างหูเล่นบ้าง
kaṇṇasandhovikampi khiḍḍaṁ kīḷitvā piṭṭhisandhovikampi khiḍḍaṁ kīḷitvā nhatvā ca pivitvā ca paccuttaritvā yena kāmaṁ pakkameyyan’ti.
kaṇṇasandhovikampi → kaṇṇasandhopikampi (bj) | piṭṭhisandhovikampi → piṭṭhisandhopikampi (bj) | nhatvā → nahātvā (bj) | kīḷitvā piṭṭhisandhovikampi → kiḷitvā piṭṭhisandhovikaṁpi (sya-all); kiḷitvā piṭṭhisandhovikaṁ (pts) | kīḷitvā nhatvā → kiḷitvā nhātvā (sya-all); kiḷitvā nahātvā (pts) | pivitvā → pīvitvā (sya-all) | kaṇṇasandhovikampi → kaṇṇasaṁdhovikampi (my) | piṭṭhisandhovikampi → piṭṭhisaṁdhovikampi (my) | kaṇṇasandhovikampi → kaṇṇasandhovikaṁpi (th) | kaṇṇasandhovikampi → kaṇṇasandhovikaṁ pi (pts) | pakkameyyanti → pakkameyyan ti (pts)ล้างหลังเล่นบ้าง อาบ ดื่ม ขึ้นมาแล้วหลีกไปตามปรารถนา’
So taṁ udakarahadaṁ sahasā appaṭisaṅkhā pakkhandeyya.
appaṭisaṅkhā → appaṭisaṅkhāya (bj, pts) | appaṭisaṅkhā pakkhandeyya → appaṭisaṅkhāya (sya-all) | udakarahadaṁ → upasaṁyitvā sahasā appacisaṁkhāya (bj: sīmu) | udakarahadaṁ → T. adds upasaṁhitvā; M6 upasaṁkamitvā; M7 upasaṁyitvā. (pts note) | appaṭisaṁkhāya → M. Ph. -khā. (pts note) | pakkhandeyya → omitted by S. (pts note) | so taṁ → sotaṁ (bjt)กระต่าย หรือเสือปลานั้นลงสู่ห้วงน้ำนั้นโดยฉับพลัน ไม่ทันได้พิจารณา
Tassetaṁ pāṭikaṅkhaṁ:
pāṭikaṅkhaṁ → pāṭikaṁkhaṁ (th) | tassetaṁ → tass etaṁ (pts)จำต้องหวังข้อนี้ได้ว่า
‘saṁsīdissati vā uplavissati vā’ti.
uplavissati vāti → uppilavissati vā (bj, sya-all, pts) | uppilavissati → Ph. uppilāvi-; T. M7 uppilāp-; M. uplavi-; M6 omits upp- vā. (pts note) | vā → M. Ph. add ti. (pts note)‘จักจมลงหรือจักลอยขึ้น’
Taṁ kissa hetu?
kissa hetu → kissahetu (bjt)ข้อนั้นเพราะเหตุไร
Paritto, upāli, attabhāvo gambhīre gādhaṁ na vindati.
upāli → hupāli (bj) | Upāli → M. Ph. M6. S. Up- (without h'). (pts note) | vindati → T. M7 vināti. (pts note)เพราะกระต่ายหรือเสือปลานั้น มีร่าง กายเล็ก ลงในห้วงน้ำลึกไม่ได้
Evamevaṁ kho, upāli, yo evaṁ vadeyya:
evamevaṁ → evameva (bjt, th) | evamevaṁ → evam eva (pts)ฉันใด ผู้ใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า
‘ahaṁ samādhiṁ alabhamāno araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevissāmī’ti, tassetaṁ pāṭikaṅkhaṁ:
araññavanapatthāni pantāni → araññe vanapatthāni pattāni (bj) | araññavanapatthāni → araññe vanapatthāni (pts) | paṭisevissāmīti → paṭisevissāmī ti (bjt) | paṭisevissāmīti tassetaṁ → paṭisevissāmī ti tass etaṁ (pts)‘เราเมื่อยังไม่ได้สมาธิ จักอาศัยเสนาสนะอันเงียบสงัด คือป่าโปร่งและป่าทึบอยู่ ผู้นั้นจำต้องหวังข้อนี้ได้ว่า
‘saṁsīdissati vā uplavissati vā’ti.
uplavissati vāti → uppilavissati vā (bj, sya-all) | uplavissati vāti seyyathāpi → uppilavissati vā seyyathā pi (pts) | uppilavissati → Ph. uppilāvi-; M. uplavi-; T. M6. M7 uppalāp- (pts note)‘จักจมลงหรือจักฟุ้งซ่าน’ ฉันนั้น เหมือนกัน
Seyyathāpi, upāli, daharo kumāro mando uttānaseyyako sakena muttakarīsena kīḷati.
kīḷati → kiḷati (sya-all, pts) | kumāro → omitted by M. (pts note) | seyyathāpi → seyyathā pi (pts)เปรียบเหมือนเด็กอ่อนยังนอนหงาย เล่นมูตรและคูถของตน
Taṁ kiṁ maññasi, upāli,เธอเข้าใจเรื่องนั้น อย่างไร
nanvāyaṁ kevalā paripūrā bālakhiḍḍā”ti?
nanvāyaṁ → T. nanvayaṁ; M7 nānvayaṁ. (pts note) | bālakhiḍḍā → M. Ph. -kiḷā. (pts note) | bālakhiḍḍāti → bālakhiḍḍā ti (pts)การเล่นนี้เป็นการเล่นของเด็กอ่อนโดยทั่วไปหรือ”
“Evaṁ, bhante”.พระอุบาลีกราบทูลว่า “อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”
“Sa kho so, upāli, kumāro aparena samayena vuddhimanvāya indriyānaṁ paripākamanvāya
anvāya → T. M7 katvā. (pts note) | sa kho → sakho (th) | vuddhimanvāya → vuddhim anvāya (pts) | paripākamanvāya → paripākam anvāya (pts)“อุบาลี สมัยต่อมา เด็กคนนั้นเองเจริญเติบโตขึ้น มีอินทรีย์แก่กล้าขึ้น
yāni kānici kumārakānaṁ kīḷāpanakāni bhavanti, seyyathidaṁ—vaṅkakaṁ ghaṭikaṁ mokkhacikaṁ ciṅgulakaṁ pattāḷhakaṁ rathakaṁ dhanukaṁ, tehi kīḷati.
vaṅkakaṁ → vaṅkaṁ (si, pts1ed) | ciṅgulakaṁ → piṅgulikaṁ (sya-all); ciṅkulakaṁ (mr) | kānici → tāni (bj, sya-all, pts) | kīḷati → kiḷati (sya-all, pts) | kīḷāpanakāni → kiḷāpanakāni (pts) | seyyathidaṁ vaṅkakaṁ → seyyathīdaṁ vaṅkaṁ (pts) | vaṅkakaṁ → vaṅka (bj: sīmu, PTS) | vaṅkakaṁ → vaṅkaṁ (cck: sī. pī.) | ciṅgulakaṁ → piṅgulikaṁ (cck: syā.); ciṅkulakaṁ (cck: ka.) | piṅgulikaṁ → ba. ciṅgulakaṁ (sya-all: yu.) | vaṅkaṁ → M. Ph. S. vaṅkakaṁ. (pts note) | mokkhacikaṁ → T. mokkhi-; M6 mokkhaṭikaṁ (pts note) | ciṅgulakaṁ → M. Ph. ciṅku-; T. cigu-; S. piṅgulikaṁ; M6 gulakaṁ. (pts note)เล่น เครื่องเล่นสำหรับเด็ก คือเล่นไถน้อย ๆ เล่นตีไม้หึ่ง เล่นกังหันไม้ เล่นกังหันใบไม้ เล่นตวงทราย เล่นรถน้อย ๆ เล่นธนูน้อย ๆ
Taṁ kiṁ maññasi, upāli,เธอเข้าใจเรื่องนั้นอย่างไร
nanvāyaṁ khiḍḍā purimāya khiḍḍāya abhikkantatarā ca paṇītatarā cā”ti?
nanvāyaṁ → M6 nanvayaṁ; T. na tāyaṁ; M7 nānāyaṁ. (pts note) | ca → omitted by Ph. (pts note) | cāti → cā ti (pts)การเล่นนี้ ยิ่งกว่า ประณีตกว่าการเล่นที่มีมาก่อนหรือ”
“Evaṁ, bhante”.“อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”
“Sa kho so, upāli, kumāro aparena samayena vuddhimanvāya indriyānaṁ paripākamanvāya
kho → T. ko; M7 kho. (pts note) | anvāya → omitted by M6. (pts note) | sa kho → sakho (bjt, th) | vuddhimanvāya → vuddhim anvāya (pts) | paripākamanvāya → paripākam anvāya (pts)“อุบาลี สมัยต่อมา เด็กคนนั้นเองเจริญเติบโตขึ้นอีก มีอินทรีย์แก่กล้าเต็มที่
pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgibhūto paricāreti
samaṅgibhūto → samaṅgībhūto (sya-all, pts) | paricāreti → T. M7 -vāreti. (pts note)อิ่มเอิบพรั่งพร้อมด้วยกามคุณ ๕ บำเรอตนอยู่
cakkhuviññeyyehi rūpehi iṭṭhehi kantehi manāpehi piyarūpehi kāmūpasaṁhitehi rajanīyehi,
kāmūpasaṁhitehi → kāmūpasañhitehi (th)ด้วยรูปที่พึงรู้แจ้งทางตา อันน่า ปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ ชวนใจให้กำหนัด
sotaviññeyyehi saddehi …ด้วยเสียงที่พึงรู้ แจ้งทางหู ...
ghānaviññeyyehi gandhehi …ด้วยกลิ่นที่พึงรู้แจ้งทางจมูก ...
jivhāviññeyyehi rasehi …ด้วยรสที่พึงรู้แจ้งทางลิ้น ...
kāyaviññeyyehi phoṭṭhabbehi iṭṭhehi kantehi manāpehi piyarūpehi kāmūpasaṁhitehi rajanīyehi.
kāyaviññeyyehi → kāya viññeyyehi (bjt) | piyarūpehi → piya rūpehi (bjt) | kāmūpasaṁhitehi → kāmūpasañhitehi (th)ด้วย โผฏฐัพพะที่พึงรู้แจ้งทางกาย อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ ชวนใจให้กำหนัด
Taṁ kiṁ maññasi, upāli,
maññasi → T. maṁñātha. (pts note)เธอเข้าใจเรื่องนั้นอย่างไร
nanvāyaṁ khiḍḍā purimāhi khiḍḍāhi abhikkantatarā ca paṇītatarā cā”ti?
nanvāyaṁ → M7 nanvayaṁ; T. ṇa tvaṁ. (pts note) | cāti → cā ti (pts)การเล่นนี้ยิ่งกว่า ประณีตกว่าการเล่นที่ มีมาก่อนหรือ”
“Evaṁ, bhante”.“อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”
“Idha kho pana vo, upāli, tathāgato loke uppajjati arahaṁ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṁ buddho bhagavā.
Idha kho pana vo → idaṁ padaṁ sya-all potthakesu natthi; voti nipātamattaṁ (aṭṭha.) | idha → idhaṁ (bj) | purisadammasārathi → purisadammasārathī (bj) | vo → (sya-all) | Idha → dī. ni. 1.190; ma. ni. 2.233 (cck note) | vo → voti nipātamattaṁ (cck: aṭṭha.) | vo → omitted by S. (pts note) | Bhagavā → M. adds ti. (pts note)“อุบาลี ตถาคตอุบัติขึ้นมาในโลกนี้ เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ด้วยตนเองโดยชอบ เพียบพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ ไปดี รู้แจ้งโลก เป็นสารถีฝึกผู้ที่ควรฝึกได้อย่างยอด เยี่ยม เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นพระพุทธเจ้า เป็นพระผู้มี พระภาค
So imaṁ lokaṁ sadevakaṁ samārakaṁ sabrahmakaṁ sassamaṇabrāhmaṇiṁ pajaṁ sadevamanussaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā pavedeti.
sassamaṇabrāhmaṇiṁ → sassamaṇabrahmaṇiṁ (sya-all) | sassamaṇabrāhmaṇiṁ → T. -ṇiyaṁ. (pts note) | pavedeti → T. M7 -si. (pts note)ตถาคตรู้แจ้งโลกนี้พร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก และหมู่สัตว์ พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดา และมนุษย์ด้วยตนเองแล้วประกาศให้ผู้อื่นรู้ตาม
So dhammaṁ deseti ādikalyāṇaṁ majjhekalyāṇaṁ pariyosānakalyāṇaṁ sātthaṁ sabyañjanaṁ, kevalaparipuṇṇaṁ parisuddhaṁ brahmacariyaṁ pakāseti.
kevalaparipuṇṇaṁ → kevala paripuṇṇaṁ (bjt) | majjhekalyāṇaṁ → majjhe kalyāṇaṁ (pts) | sabyañjanaṁ → savyañjanaṁ (pts)แสดงธรรมมีความงามในเบื้องต้น มีความงามในท่ามกลาง และมีความงามในที่สุด ประกาศ พรหมจรรย์ พร้อมทั้งอรรถและพยัญชนะ บริสุทธิ์บริบูรณ์ ครบถ้วน”
Taṁ dhammaṁ suṇāti gahapati vā gahapatiputto vā aññatarasmiṁ vā kule paccājāto.
paccājāto → pacchā jāto (sya-all) | paccājāto → Ph. S. pacchā- (pts note)คหบดี หรือบุตรคหบดีผู้เกิดภายหลังในตระกูลใดตระกูลหนึ่ง
So taṁ dhammaṁ sutvā tathāgate saddhaṁ paṭilabhati.ฟังธรรมนั้นแล้ว ได้ศรัทธาในตถาคต
So tena saddhāpaṭilābhena samannāgato iti paṭisañcikkhati:
iti paṭisañcikkhati → itipaṭisaṁcikkhati (bjt)ได้ศรัทธาแล้วพิจารณาเห็นว่า
‘sambādho gharāvāso rajāpatho, abbhokāso pabbajjā.
rajāpatho → Ph. raja-; T. M7 rājā-; M. rāja- (pts note) | pabbajjā → pabbajā (th)‘ฆราวาสคับแคบ เป็นทางมา แห่งธุลี บรรพชาปลอดโปร่ง
Nayidaṁ sukaraṁ agāraṁ ajjhāvasatā ekantaparipuṇṇaṁ ekantaparisuddhaṁ saṅkhalikhitaṁ brahmacariyaṁ carituṁ.
yidaṁ → T. idaṁ. (pts note) | ekantaparisuddhaṁ → ekanta parisuddhaṁ (bjt) | saṅkhalikhitaṁ → saṁkhalikhitaṁ (th) | nayidaṁ → na yidaṁ (pts)การที่บุคคลผู้อยู่ครองเรือน จะประพฤติพรหมจรรย์ให้ บริสุทธิ์ บริบูรณ์ครบถ้วนดุจสังข์ที่ขัดแล้วนี้ มิใช่ทำได้ง่าย
Yannūnāhaṁ kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajeyyan’ti.
yannūnāhaṁ → yaṁnūnāhaṁ (my) | yannūnāhaṁ → yan nūnāhaṁ (pts) | pabbajeyyanti → pabbajeyyan ti (pts)ทางที่ดี เราควรจะ ปลงผม และหนวด ครองผ้ากาสายะ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต’
So aparena samayena appaṁ vā bhogakkhandhaṁ pahāya mahantaṁ vā bhogakkhandhaṁ pahāya appaṁ vā ñātiparivaṭṭaṁ pahāya mahantaṁ vā ñātiparivaṭṭaṁ pahāya kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajati.สมัยต่อมา เขาได้ละกองโภคทรัพย์น้อยใหญ่ เครือญาติน้อยใหญ่แล้ว ปลงผม และหนวด ครองผ้ากาสายะ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต
So evaṁ pabbajito samāno bhikkhūnaṁ sikkhāsājīvasamāpanno pāṇātipātaṁ pahāya pāṇātipātā paṭivirato hoti nihitadaṇḍo nihitasattho lajjī dayāpanno sabbapāṇabhūtahitānukampī viharati.
lajjī → lajji (bj) | sabbapāṇabhūtahitānukampī → sabbapāṇabhūtānukampī (bj) | bhikkhūnaṁ → T. M7 bhikkhū. (pts note) | nihitadaṇḍo → nihita daṇḍo (bjt)เมื่อบวชแล้ว เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยสิกขาและสาชีพ เสมอด้วยภิกษุทั้งหลาย ละเว้นขาดจากการฆ่าสัตว์ วางทัณฑาวุธ และศัสตราวุธ มีความละอาย มีความ เอ็นดู มุ่งหวังประโยชน์เกื้อกูลต่อสรรพสัตว์อยู่
Adinnādānaṁ pahāya adinnādānā paṭivirato hoti dinnādāyī dinnapāṭikaṅkhī; athenena sucibhūtena attanā viharati.
pahāya → omitted by M6. (pts note) | sucibhūtena → suci bhūtena (bjt) | dinnapāṭikaṅkhī → dinnapāṭikaṁkhī (th)เป็นผู้ละเว้นขาดจากการลักทรัพย์ คือ รับเอาแต่ของที่เขาให้ มุ่งหวังแต่ของที่ เขาให้ ไม่เป็นขโมย เป็นคนสะอาดอยู่
Abrahmacariyaṁ pahāya brahmacārī hoti ārācārī virato methunā gāmadhammā.
ārācārī → T. ācāri; M. Ph. ānā-; Ph. -rā. (pts note)เป็นผู้ละพฤติกรรมอันเป็นข้าศึกต่อพรหมจรรย์ ประพฤติพรหมจรรย์ เว้นห่าง ไกลจากเมถุนธรรมอันเป็นกิจของชาวบ้าน
Musāvādaṁ pahāya musāvādā paṭivirato hoti saccavādī saccasandho theto paccayiko avisaṁvādako lokassa.เป็นผู้ละเว้นขาดจากการพูดเท็จ คือ พูดแต่คำสัตย์ ดำรงคำสัตย์ มีถ้อยคำ เป็นหลัก เชื่อถือได้ ไม่หลอกลวงชาวโลก
Pisuṇaṁ vācaṁ pahāya pisuṇāya vācāya paṭivirato hoti, ito sutvā na amutra akkhātā imesaṁ bhedāya, amutra vā sutvā na imesaṁ akkhātā amūsaṁ bhedāya. Iti bhinnānaṁ vā sandhātā sahitānaṁ vā anuppadātā, samaggārāmo samaggarato samagganandī; samaggakaraṇiṁ vācaṁ bhāsitā hoti.
pisuṇaṁ vācaṁ → pisunaṁvācaṁ (bj) | pisuṇaṁ → pisunaṁ (pts) | pisuṇāya → pisunāya (pts) | pisunaṁ → M. Ph. S. pisuṇ- throughout. (pts note) | samaggakaraṇiṁ → Ph. T. -ṇī. (pts note) | + → na (bjt, th, pts)เป็นผู้ละเว้นขาดจากการพูดส่อเสียด คือ ฟังความจากฝ่ายนี้แล้วไม่ไปบอก ฝ่ายโน้นเพื่อทำลายฝ่ายนี้ หรือฟังความฝ่ายโน้นแล้วไม่มาบอกฝ่ายนี้เพื่อทำลาย ฝ่ายโน้น สมานคนที่แตกกัน ส่งเสริมคนที่ปรองดองกัน ชื่นชมยินดีเพลิดเพลินต่อผู้ ที่สามัคคีกัน พูดแต่ถ้อยคำที่สร้างสรรค์ความสามัคคี
Pharusaṁ vācaṁ pahāya pharusāya vācāya paṭivirato hoti. Yā sā vācā nelā kaṇṇasukhā pemanīyā hadayaṅgamā porī bahujanakantā bahujanamanāpā, tathārūpiṁ vācaṁ bhāsitā hoti.
nelā → neḷā (bj); (sya-all) | tathārūpiṁ → Ph. -pī. (pts note) | pemanīyā → pemaniyā (th, pts)เป็นผู้ละเว้นขาดจากการพูดคำหยาบ คือ กล่าวแต่คำที่ไม่มีโทษ ไพเราะ น่ารัก จับใจ เป็นคำของชาวเมือง คนส่วนมากรักใคร่พอใจ
Samphappalāpaṁ pahāya samphappalāpā paṭivirato hoti kālavādī bhūtavādī atthavādī dhammavādī vinayavādī, nidhānavatiṁ vācaṁ bhāsitā hoti kālena sāpadesaṁ pariyantavatiṁ atthasaṁhitaṁ.
atthavādī → omitted by M. Ph. T. M7. (pts note) | vinayavādī → omitted by M. Ph. (pts note) | hoti → omitted by T. M6. M7. (pts note) | atthasaṁhitaṁ → atthasañhitaṁ (th)เป็นผู้ละเว้นขาดจากการพูดเพ้อเจ้อ คือ พูดถูกเวลา พูดคำจริง พูดอิงประโยชน์ พูดอิงธรรม พูดอิงวินัย พูดคำที่มีหลักฐาน มีที่อ้างอิง มีที่กำหนด ประกอบด้วย ประโยชน์เหมาะแก่เวลา
So bījagāmabhūtagāmasamārambhā paṭivirato hoti.ภิกษุนั้นเป็นผู้เว้นขาดจากการพรากพีชคามและภูตคาม
Ekabhattiko hoti rattūparato, virato vikālabhojanā.
rattūparato → rattuparato (bj, sya-all, pts)ฉันมื้อเดียว ไม่ฉัน ตอนกลางคืน เว้นขาดจากการฉันในเวลาวิกาล
Naccagītavāditavisūkadassanā paṭivirato hoti,เว้นขาดจากการฟ้อนรำ ขับร้อง ประโคมดนตรี และดูการละเล่นที่เป็นข้าศึกแก่กุศล
mālāgandhavilepanadhāraṇamaṇḍanavibhūsanaṭṭhānā paṭivirato hoti,
mālāgandhavilepanadhāraṇamaṇḍanavibhūsanaṭṭhānā → mālāgandhavilepanadhāraṇamaṇḍana vibhūsanaṭṭhānā (bjt)เว้นขาดจากการทัดทรง ประดับ ตกแต่งร่างกายด้วยพวงดอกไม้ ของหอม และเครื่องประทินผิวอันเป็นลักษณะแห่ง การแต่งตัว
uccāsayanamahāsayanā paṭivirato hoti,
Uccāsayanamahāsayanā → T. uccasayanā ma- (pts note) | hoti → T. M7 continue: Khettavatthu- paṭi- hoti. Āmakamaṁsa- paṭi- hoti and so on, repeating Khetta- in due place. (pts note)เว้นขาดจากที่นอนสูงใหญ่
jātarūparajatapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti,เว้นขาดจากการรับทองและเงิน
āmakadhaññapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti,
āmakadhaññapaṭiggahaṇā → āmakadhañña paṭiggahaṇā (bjt)เว้นขาด จากการรับธัญญาหารดิบ
āmakamaṁsapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti,เว้นขาดจากการรับเนื้อดิบ
itthikumārikapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti,
itthikumārikapaṭiggahaṇā → itthikumāripaṭiggahaṇā (sya-all) | Itthikumārikapaṭiggahaṇā → S. -kumāripaṭi-; M6 puts itthikumara- (sic) after dāsi- (pts note)เว้นขาดจากการรับสตรีและ กุมารี
dāsidāsapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti,
Dāsidāsapaṭiggahaṇā → T. M7 omit this phrase. (pts note)เว้นขาดจากการรับทาสหญิงและทาสชาย
ajeḷakapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti,เว้นขาดจากการรับแพะและแกะ
kukkuṭasūkarapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti,
kukkuṭasūkarapaṭiggahaṇā → kukkuṭa sūkarapaṭiggahaṇā (bjt)เว้นขาดจากการรับไก่และสุกร
hatthigavassavaḷavapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti,
hatthigavassavaḷavapaṭiggahaṇā → hatthigavāssavaḷavā paṭiggahaṇā (bj); hatthigavassavaḷavāpaṭiggahaṇā (pts) | hoti → omitted by S. (pts note)เว้นขาดจากการรับช้าง โค ม้า และลา
khettavatthupaṭiggahaṇā paṭivirato hoti,เว้นขาดจาก การรับเรือกสวนไร่นาและที่ดิน
dūteyyapahiṇagamanānuyogā paṭivirato hoti,
dūteyyapahiṇagamanānuyogā → dūteyyapahīnagamanānuyogā (sya-all) | Dūteyyapahiṇagamanānuyogā → T. -pahināg-; M6 -pahīnānuy-; M. Ph. M7. S. -pahīna- (pts note) | dūteyyapahiṇagamanānuyogā → dūteyya pahiṇagamanānuyogā (bjt)เว้นขาดจากการรับทำหน้าที่เป็นตัวแทนและผู้สื่อสาร
kayavikkayā paṭivirato hoti,เว้นขาดจากการซื้อขาย
tulākūṭakaṁsakūṭamānakūṭā paṭivirato hoti,เว้นขาดจากการโกงด้วยตาชั่ง ด้วยของปลอม และด้วย เครื่องตวงวัด
ukkoṭanavañcananikatisāciyogā paṭivirato hoti,
ukkoṭanavañcananikatisāciyogā → ukkoṭanavañcanikanikatisāviyogā (sya-all) | Ukkoṭanavañcananikatisāciyogā → Ph. ukkoṭavañc- (pts note) | ukkoṭanavañcananikatisāciyogā → ukkoṭana vañcananikatisāciyogā (bjt)เว้นขาดจากการรับสินบน การล่อลวง และการตลบแตลง
chedanavadhabandhanaviparāmosaālopasahasākārā paṭivirato hoti.
chedanavadhabandhanaviparāmosaālopasahasākārā → chedanavadhabandhanaviparāmosaālopasāhakārā (bj); chedanavadhabandhaviparāmosaālopasāhasā (sya-all) | chedanavadhabandhanaviparāmosaālopasahasākārā → chedanavadhabandhanaviparāmosa-ālopasahasākārā (pts)เว้นขาด จากการตัด(อวัยวะ) การฆ่า การจองจำ การตีชิง การปล้น และการขู่กรรโชก
So santuṭṭho hoti kāyaparihārikena cīvarena kucchiparihārikena piṇḍapātena.
kāyaparihārikena → kāyapārihārikena (bj) | kāyaparihārikena → M. Ph. -pāri- throughout. (pts note)ภิกษุนั้นเป็นผู้สันโดษด้วยจีวรพอคุ้มร่างกาย และบิณฑบาตพออิ่มท้อง
Yena yeneva pakkamati samādāyeva pakkamati,
yeneva → yen eva (pts) | samādāyeva → samādāy eva (pts)จะไป ณ ที่ใด ๆ ก็ไปได้ทันที
seyyathāpi nāma pakkhī sakuṇo yena yeneva ḍeti sapattabhārova ḍeti.
nāma pakkhī sakuṇo → pakkhīsakuṇo (bj) | sapattabhāro → T. sapattāhāro. (pts note) | va → T. M6 yeva. (pts note) | seyyathāpi → seyyathā pi (pts) | yeneva → yen eva (pts) | sapattabhārova → sapattabhāro va (pts)เหมือนนกบินไป ณ ที่ใด ๆ ก็มีแต่ปีกเป็นภาระ
Evamevaṁ bhikkhu santuṭṭho hoti kāyaparihārikena cīvarena kucchiparihārikena piṇḍapātena. Yena yeneva pakkamati samādāyeva pakkamati.
kāyaparihārikena → kāyapārihārikena (bj) | evamevaṁ → evameva (bjt, th) | evamevaṁ → evam eva (pts) | yeneva → yen eva (pts) | samādāyeva → samādāy eva (pts)
So iminā ariyena sīlakkhandhena samannāgato ajjhattaṁ anavajjasukhaṁ paṭisaṁvedeti.ภิกษุนั้นผู้ ประกอบด้วยอริยสีลขันธ์อย่างนี้ ชื่อว่าเสวยสุขอันไม่มีโทษภายใน
So cakkhunā rūpaṁ disvā na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī.
hoti → hotī (bj) | nānubyañjanaggāhī → nānuvyañjanaggāhī (pts)ภิกษุนั้นเห็นรูปทางตาแล้วไม่รวบถือ ไม่แยกถือ
Yatvādhikaraṇamenaṁ cakkhundriyaṁ asaṁvutaṁ viharantaṁ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṁ, tassa saṁvarāya paṭipajjati; rakkhati cakkhundriyaṁ, cakkhundriye saṁvaraṁ āpajjati.
yatvādhikaraṇamenaṁ → yatvādhikaraṇametaṁ (bj) | enaṁ → T. M6 etaṁ. (pts note) | abhijjhādomanassā → abhijjhā domanassā (bjt) | yatvādhikaraṇamenaṁ → yatvādhikaraṇam enaṁ (pts)ปฏิบัติเพื่อสำรวมในจักขุนทรีย์ ซึ่งเมื่อไม่สำรวมแล้ว ก็จะเป็นเหตุให้บาปอกุศลธรรมคืออภิชฌา(ความเพ่งเล็งอยาก ได้ของเขา)และโทมนัส(ความทุกข์ใจ)ครอบงำได้ จึงรักษาจักขุนทรีย์ ถึงความสำรวม ในจักขุนทรีย์
Sotena saddaṁ sutvā …ฟังเสียงทางหู ...
ghānena gandhaṁ ghāyitvā …ดมกลิ่นทางจมูก ...
jivhāya rasaṁ sāyitvā …ลิ้มรสทางลิ้น ...
kāyena phoṭṭhabbaṁ phusitvā …ถูกต้องโผฏฐัพพะ ทางกาย ...
manasā dhammaṁ viññāya na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī.
nānubyañjanaggāhī → nānuvyañjanaggāhī (pts)รู้ธรรมารมณ์ทางใจแล้วไม่รวบถือ ไม่แยกถือ
Yatvādhikaraṇamenaṁ manindriyaṁ asaṁvutaṁ viharantaṁ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṁ, tassa saṁvarāya paṭipajjati; rakkhati manindriyaṁ, manindriye saṁvaraṁ āpajjati.
yatvādhikaraṇamenaṁ → yatvādhikaraṇametaṁ (bj) | abhijjhādomanassā → abhijjādomanassā (pts) | abhijjhādomanassā → abhijjhā domanassā (bjt) | yatvādhikaraṇamenaṁ → yatvādhikaraṇam enaṁ (pts)ปฏิบัติเพื่อสำรวมใน มนินทรีย์ซึ่งเมื่อไม่สำรวมแล้ว ก็จะเป็นเหตุให้ถูกบาปอกุศลธรรมคืออภิชฌาและ โทมนัสครอบงำได้ จึงรักษามนินทรีย์ ถึงความสำรวมในมนินทรีย์
So iminā ariyena indriyasaṁvarena samannāgato ajjhattaṁ abyāsekasukhaṁ paṭisaṁvedeti.
avyāsekasukhaṁ → T. avyasekkhaṁ. (pts note)ภิกษุนั้นผู้ประกอบ ด้วยอริยอินทรียสังวรอย่างนี้ จึงชื่อว่าเสวยสุขอันไม่ระคนด้วยกิเลสภายใน
So abhikkante paṭikkante sampajānakārī hoti, ālokite vilokite sampajānakārī hoti, samiñjite pasārite sampajānakārī hoti, saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe sampajānakārī hoti, asite pīte khāyite sāyite sampajānakārī hoti, uccārapassāvakamme sampajānakārī hoti, gate ṭhite nisinne sutte jāgarite bhāsite tuṇhībhāve sampajānakārī hoti.
sammiñjite → M. Ph. samiñcite. (pts note) | asite → T. omits this phrase. (pts note) | uccārapassāvakamme → uccāra passāvakamme (bjt)ภิกษุนั้นเป็นผู้ทำความรู้สึกตัวในการก้าวไป การถอยกลับ การแลดู การ เหลียวดู การคู้เข้า การเหยียดออก การครองสังฆาฏิ บาตรและจีวร การฉัน การดื่ม การเคี้ยว การลิ้ม การถ่ายอุจจาระปัสสาวะ การเดิน การยืน การนั่ง การนอน การตื่น การพูด การนิ่ง
So iminā ca ariyena sīlakkhandhena samannāgato, iminā ca ariyena indriyasaṁvarena samannāgato, iminā ca ariyena satisampajaññena samannāgato
satisampajaññena → satisampajaññe (my)ภิกษุนั้นประกอบด้วยอริยสีลขันธ์ อริยอินทรียสังวร และอริยสติสัมปชัญญะ อย่างนี้แล้ว
vivittaṁ senāsanaṁ bhajati araññaṁ rukkhamūlaṁ pabbataṁ kandaraṁ giriguhaṁ susānaṁ vanapatthaṁ abbhokāsaṁ palālapuñjaṁ.
vivittaṁ → vicittaṁ (bj) | giriguhaṁ → M. Ph. -gūhaṁ. (pts note)พักอยู่ ณ เสนาสนะอันเงียบสงัด คือป่า โคนไม้ ภูเขา ซอกเขา ถ้ำ ป่าช้า ป่าทึบ ที่แจ้ง ลอมฟาง
So araññagato vā rukkhamūlagato vā suññāgāragato vā nisīdati pallaṅkaṁ ābhujitvā ujuṁ kāyaṁ paṇidhāya parimukhaṁ satiṁ upaṭṭhapetvā.
ābhujitvā → M. Ph. ābhuñj- (pts note) | paṇidhāya → T. M6. M7 pan- (pts note) | pallaṅkaṁ → pallaṁkaṁ (th)ภิกษุนั้นไปสู่ป่าก็ดี ไปสู่โคนไม้ก็ดี ไปสู่เรือนว่างก็ดี ก็นั่งคู้บัลลังก์ตั้งกายตรง ดำรงสติไว้เฉพาะหน้า
So abhijjhaṁ loke pahāya vigatābhijjhena cetasā viharati, abhijjhāya cittaṁ parisodheti.ภิกษุนั้นละอภิชฌาในโลก แล้วมีใจปราศจากอภิชฌาอยู่ ชำระจิตให้บริสุทธิ์ จากอภิชฌา
Byāpādapadosaṁ pahāya abyāpannacitto viharati sabbapāṇabhūtahitānukampī, byāpādapadosā cittaṁ parisodheti.
vyāpādapadosā → T. vya- and avya- (pts note) | byāpādapadosaṁ → vyāpādapadosaṁ (bjt, pts) | abyāpannacitto → avyāpannacitto (pts)ละความมุ่งร้ายคือพยาบาท มีจิตไม่พยาบาท มุ่งประโยชน์เกื้อกูล สรรพสัตว์อยู่ ชำระจิตให้บริสุทธิ์จากความมุ่งร้ายคือพยาบาท
Thinamiddhaṁ pahāya vigatathinamiddho viharati ālokasaññī sato sampajāno, thinamiddhā cittaṁ parisodheti.
thinamiddhaṁ → thīnamiddhaṁ (bj, sya-all, pts) | vigatathinamiddho → vigata thīnamiddho (bj, sya-all, pts) | thinamiddhā → thīnamiddhā (bj, sya-all, pts) | vigatathinamiddho → vigatathīnamiddho (th, pts)ละถีนมิทธะ(ความ หดหู่และเซื่องซึม) ปราศจากถีนมิทธะ กำหนดแสงสว่าง มีสติสัมปชัญญะอยู่ ชำระ จิตให้บริสุทธิ์จากถีนมิทธะ
Uddhaccakukkuccaṁ pahāya anuddhato viharati ajjhattaṁ vūpasantacitto, uddhaccakukkuccā cittaṁ parisodheti.ละอุทธัจจกุกกุจจะ(ความฟุ้งซ่านและร้อนใจ) เป็นผู้ไม่ ฟุ้งซ่าน มีจิตสงบอยู่ภายใน ชำระจิตให้บริสุทธิ์จากอุทธัจจะกุกกุจจะ
Vicikicchaṁ pahāya tiṇṇavicikiccho viharati akathaṅkathī kusalesu dhammesu, vicikicchāya cittaṁ parisodheti.
akathaṅkathī → akathaṁkathī (my, bjt, th, ms2005, pts)ละวิจิกิจฉา (ความลังเลสงสัย) ข้ามวิจิกิจฉาได้แล้ว ไม่มีวิจิกิจฉาในกุศลธรรมทั้งหลายอยู่ ชำระจิตให้บริสุทธิ์จากวิจิกิจฉา
So ime pañca nīvaraṇe pahāya cetaso upakkilese paññāya dubbalīkaraṇe,
So → omitted by T. M7. (pts note) | pañca nīvaraṇe → pañcanīvaraṇe (bjt)ภิกษุนั้นครั้นละนิวรณ์ ๕ ประการนี้ที่เป็นเครื่องเศร้าหมองใจ เป็นเครื่องทอน กำลังปัญญาแล้ว
vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṁ savicāraṁ vivekajaṁ pītisukhaṁ paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja viharati.
jhānaṁ → T. M6. M7 -majjh- and likewise in every similar case. (pts note) | vivicceva → eva (pts)สงัดจากกาม และอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว บรรลุปฐมฌานที่มี วิตก วิจาร ปีติและสุขอันเกิดจากวิเวกอยู่
Taṁ kiṁ maññasi, upāli,อุบาลี เธอเข้าใจเรื่องนั้นอย่างไร
‘nanvāyaṁ vihāro purimehi vihārehi abhikkantataro ca paṇītataro cā’”ti?
nanvāyaṁ → T. na vāyaṁ. (pts note) | vihārehi → T. M6. M7 purimāhi (T. -mā) khiḍḍāhi. (pts note) | cāti → cā ti (pts)การอยู่นี้ ยิ่งกว่าและประณีตกว่าการอยู่ทั้งหลายที่มีมาก่อนหรือ”
“Evaṁ, bhante”.“อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”
“Imampi kho, upāli, mama sāvakā attani dhammaṁ sampassamānā araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevanti, no ca kho tāva anuppattasadatthā viharanti.
araññavanapatthāni → araññe vanapatthāni (bj, pts) | sampassamānā → T. M6. M7 samph- always. (pts note) | anuppattasadatthā → anuppatta sadatthā (bjt) | imampi → imam pi (pts)“อุบาลี สาวกทั้งหลายของเราเมื่อพิจารณาเห็นธรรมแม้นี้แลในตน จึงอาศัย เสนาสนะอันเงียบสงัด คือป่าโปร่งและป่าทึบอยู่ แต่สาวกของเราเหล่านั้นยังไม่บรรลุ ประโยชน์ของตนก่อน
Puna caparaṁ, upāli, bhikkhu vitakkavicārānaṁ vūpasamā …pe… dutiyaṁ jhānaṁ upasampajja viharati.
caparaṁ → ca paraṁ (th, pts)อีกประการหนึ่ง เพราะวิตกวิจารสงบระงับไป ภิกษุบรรลุทุติยฌาน ... อยู่
Taṁ kiṁ maññasi, upāli,อุบาลี เธอเข้าใจเรื่องนั้นอย่างไร
‘nanvāyaṁ vihāro purimehi vihārehi abhikkantataro ca paṇītataro cā’”ti?
nanvāyaṁ → T. M7 nanvayaṁ. (pts note) | vihārehi → T. M6. M7 -mena -rena. (pts note) | cāti → cā ti (bjt, pts)การอยู่นี้ยิ่งกว่า และประณีตกว่าการอยู่ทั้งหลายที่ มีมาก่อนหรือ”
“Evaṁ, bhante”.“อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”
“Imampi kho, upāli, mama sāvakā attani dhammaṁ sampassamānā araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevanti, no ca kho tāva anuppattasadatthā viharanti.
araññavanapatthāni → araññe vanapatthāni (bj, pts) | imampi → imam pi (pts)“อุบาลี สาวกทั้งหลายของเราเมื่อพิจารณาเห็นธรรมแม้นี้ในตน จึงอาศัย เสนาสนะอันเงียบสงัด คือป่าโปร่งและป่าทึบอยู่ แต่สาวกของเราเหล่านั้นยังไม่บรรลุ ประโยชน์ของตนก่อน
Puna caparaṁ, upāli, bhikkhu pītiyā ca virāgā …pe… tatiyaṁ jhānaṁ upasampajja viharati.
caparaṁ → ca paraṁ (pts)อีกประการหนึ่ง เพราะปีติจางคลายไป ภิกษุมีอุเบกขา มีสติสัมปชัญญะ เสวย สุขด้วยนามกาย บรรลุตติยฌาน ... อยู่ อุบาลี เธอเข้าใจเรื่องนั้นอย่างไร การอยู่นี้ ยิ่งกว่า และประณีตกว่าการอยู่ทั้งหลายที่มีมาก่อนหรือ” “อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า” “อุบาลี สาวกทั้งหลายของเราเมื่อพิจารณาเห็นธรรมแม้นี้ในตน จึงอาศัย เสนาสนะอันเงียบสงัด คือป่าโปร่งและป่าทึบอยู่ แต่สาวกของเราเหล่านั้นยังไม่บรรลุ ประโยชน์ของตนก่อน อีกประการหนึ่ง เพราะละสุขและทุกข์ได้ เพราะโสมนัสและโทมนัสดับไปก่อน ภิกษุบรรลุจตุตถฌาน ... อยู่
Taṁ kiṁ maññasi, upāli,อุบาลี เธอเข้าใจเรื่องนั้นอย่างไร
‘nanvāyaṁ vihāro purimehi vihārehi abhikkantataro ca paṇītataro cā’”ti?
paṇītataro cāti → paṇītatarocā ti (bjt) | cāti → cā ti (pts)การอยู่นี้ยิ่งกว่าและ ประณีตกว่าการอยู่ทั้งหลายที่มีมาก่อนหรือ”
“Evaṁ, bhante”.“อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”
“Imampi kho, upāli, mama sāvakā attani dhammaṁ sampassamānā araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevanti, no ca kho tāva anuppattasadatthā viharanti.
araññavanapatthāni → araññe vanapatthāni (bj, pts) | imampi → imam pi (pts)“อุบาลี สาวกทั้งหลายของเราเมื่อพิจารณาเห็นธรรมแม้นี้ในตน จึงอาศัย เสนาสนะอันเงียบสงัด คือป่าโปร่งและป่าทึบอยู่ แต่สาวกของเราเหล่านั้นยังไม่บรรลุ ประโยชน์ของตนก่อน
Puna caparaṁ, upāli, bhikkhu sukhassa ca pahānā …pe… catutthaṁ jhānaṁ …pe….
jhānaṁ → M. continues: la, Ph. pa || Puna. (pts note) | pe → spelled out in full (bjt)
Puna caparaṁ, upāli, bhikkhu sabbaso rūpasaññānaṁ samatikkamā paṭighasaññānaṁ atthaṅgamā nānattasaññānaṁ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanaṁ upasampajja viharati.
samatikkamā → T. -kkammā. (pts note) | atthaṅgamā → T. M6. M7 atthag- (pts note) | rūpasaññānaṁ → rūpa saññānaṁ (bjt) | atthaṅgamā → atthaṁgamā (th) | caparaṁ → ca paraṁ (pts) | ākāsoti → ākāso ti (pts)อีกประการหนึ่ง ภิกษุบรรลุอากาสาสนัญจายตนฌานโดยกำหนดว่า ‘อากาศ หาที่สุดมิได้’ เพราะล่วงรูปสัญญา ดับปฏิฆสัญญา ไม่กำหนดนานัตตสัญญาโดย ประการทั้งปวง
Taṁ kiṁ maññasi, upāli,อุบาลี เธอเข้าใจเรื่องนั้นอย่างไร
‘nanvāyaṁ vihāro purimehi vihārehi abhikkantataro ca paṇītataro cā’”ti?
abhikkantataro → abhikkantaro (bj) | nanvāyaṁ → T. M7 nanvayaṁ. (pts note) | cāti → cā ti (pts)การอยู่นี้ยิ่งกว่าและประณีตกว่า การอยู่ทั้งหลายที่มีมาก่อนหรือ”
“Evaṁ, bhante”.“อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”
“Imampi kho, upāli, mama sāvakā attani dhammaṁ sampassamānā araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevanti, no ca kho tāva anuppattasadatthā viharanti.
araññavanapatthāni → araññe vanapatthāni (bj, pts) | imampi → imam pi (pts)“อุบาลี สาวกทั้งหลายของเราเมื่อพิจารณาเห็นธรรมแม้นี้ในตน จึงอาศัย เสนาสนะอันเงียบสงัด คือป่าโปร่งและป่าทึบอยู่ แต่สาวกของเราเหล่านั้นยังไม่บรรลุ ประโยชน์ของตนก่อน
Puna caparaṁ, upāli, bhikkhu sabbaso ākāsānañcāyatanaṁ samatikkamma ‘anantaṁ viññāṇan’ti viññāṇañcāyatanaṁ upasampajja viharati …pe….
upasampajja → upasamapajja (pts) | pe → M. la; Ph. pa; omitted by S. (pts note) | caparaṁ → ca paraṁ (pts) | viññāṇanti → viññāṇan ti (pts)อีกประการหนึ่ง ภิกษุล่วงอากาสานัญจายตนฌานโดยประการทั้งปวงบรรลุ วิญญาณัญจายตนฌานโดยกำหนดว่า ‘วิญญาณหาที่สุดมิได้’ อยู่ ...
Sabbaso viññāṇañcāyatanaṁ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanaṁ upasampajja viharati …pe….
kiñcīti → kiñcī ti (bjt, pts)ภิกษุล่วง วิญญาณัญจายตนฌานโดยประการทั้งปวงบรรลุอากิญจัญญายตนฌานโดยกำหนด ว่า ‘ไม่มีอะไร’ อยู่ ...
Sabbaso ākiñcaññāyatanaṁ samatikkamma ‘santametaṁ paṇītametan’ti nevasaññānāsaññāyatanaṁ upasampajja viharati.
santam → T. natthi kiñcī ti; M7 only natthi; M6 omits the words between inverted commas. (pts note) | santametaṁ paṇītametanti → santam etaṁ paṇītam etan ti (pts)ภิกษุล่วงอากิญจัญญายตนฌานโดยประการทั้งปวง บรรลุ เนวสัญญานาสัญญายตนฌานโดยกำหนดว่า ‘ธรรมชาตินี้สงบ ธรรมชาตินี้ประณีต’ อยู่
Taṁ kiṁ maññasi, upāli,อุบาลี เธอเข้าใจเรื่องนั้นอย่างไร
‘nanvāyaṁ vihāro purimehi vihārehi abhikkantataro ca paṇītataro cā’”ti?
cāti → cā ti (pts)การอยู่นี้ยิ่งกว่าและประณีตกว่าการอยู่ ทั้งหลายที่มีมาก่อนหรือ”
“Evaṁ, bhante”.“อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”
“Imampi kho, upāli, mama sāvakā attani dhammaṁ sampassamānā araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevanti, no ca kho tāva anuppattasadatthā viharanti.
araññavanapatthāni → araññe vanapatthāni (bj, pts) | sampassamānā → M. here samph- (pts note) | imampi → imam pi (pts)“อุบาลี อีกประการหนึ่ง สาวกทั้งหลายของเราเมื่อพิจารณาเห็นธรรมแม้นี้ ในตน จึงอาศัยเสนาสนะอันเงียบสงัดคือป่าโปร่งและป่าทึบอยู่ แต่สาวกของเราเหล่า นั้นยังไม่บรรลุประโยชน์ของตนก่อน
Puna caparaṁ, upāli, bhikkhu sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṁ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṁ upasampajja viharati; paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti.
caparaṁ → ca paraṁ (pts) | cassa → assa (pts)อีกประการหนึ่ง ภิกษุล่วงเนวสัญญานาสัญญายตนฌานโดยประการทั้งปวง บรรลุสัญญาเวทยิตนิโรธอยู่ และอาสวะทั้งหลายของภิกษุนั้นเป็นอันสิ้นไปแล้ว เพราะเห็นด้วยปัญญา
Taṁ kiṁ maññasi, upāli,อุบาลี เธอเข้าใจเรื่องนั้นอย่างไร
‘nanvāyaṁ vihāro purimehi vihārehi abhikkantataro ca paṇītataro cā’”ti?
nanvāyaṁ → T. M7 nanvayaṁ. (pts note) | cāti → cā ti (bjt, pts)การอยู่นี้ยิ่งกว่าและประณีต กว่าการอยู่ทั้งหลายที่มีมาก่อนหรือ”
“Evaṁ, bhante”.“อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”
“Imampi kho, upāli, mama sāvakā attani dhammaṁ sampassamānā araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevanti, anuppattasadatthā ca viharanti.
araññavanapatthāni → araññe vanapatthāni (bj, pts) | paṭisevanti → paṭisevanti no ca kho tāva (bj, sya-all, pts) | ca → (bj, sya-all, pts) | sampassamānā → T. here samp-, M. samph- (pts note) | imampi → imam pi (pts)“อุบาลี สาวกทั้งหลายของเราเมื่อพิจารณาเห็นธรรมแม้นี้ในตน จึงอาศัย เสนาสนะอันเงียบสงัดคือป่าโปร่งและป่าทึบอยู่ แต่สาวกของเราเหล่านั้นยังไม่บรรลุ ประโยชน์ของตนก่อน
Iṅgha tvaṁ, upāli, saṅghe viharāhi.
iṅgha → iṁgha (th) | saṅghe → saṁghe (th, ms2005)อุบาลี เธอจงอยู่ในสงฆ์เถิด
Saṅghe te viharato phāsu bhavissatī”ti.
bhavissatīti navamaṁ → bhavissatī ti (bj) | te → omitted by T.; M6. M7 omit only te. (pts note) | phāsu → T. M6. M7 -suṁ. (pts note) | saṅghe → saṁghe (th, ms2005)เมื่อเธออยู่ในสงฆ์ ความสำราญ จักมี ’
Navamaṁ.
yime → M6 ime. (pts note) | navamaṁ → ti (bjt) | navamaṁ → dasa yime (pts)อุปาลิสูตรที่ ๙ จบ