Verañjasutta๑๑ เวรัญชสูตร
Evaṁ me sutaṁ—
evaṁ me → (sya-all) | Evaṁ → pārā. 1 ādayo (cck note) | evaṁ → evam (pts)ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้
ekaṁ samayaṁ bhagavā verañjāyaṁ viharati naḷerupucimandamūle.
naḷerupucimandamūle → nalerupucimanda mūle (bj) | naḷerupucimandamūle atha kho → naḷerupūcimaṇḍarukkhamūle athakho (sya-all) | Naḷerupucimandamūle → T. M7 -mande; S. -pūcimaṇḍarukkhamūle. (pts note)สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ควงต้นสะเดาอันเป็นที่อยู่ของ นเฬรุยักษ์ เขตเมืองเวรัญชา
Atha kho verañjo brāhmaṇo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṁ sammodi.
atha kho → athakho (th) | tenupasaṅkami → ten upasaṅkami (pts)ครั้งนั้น เวรัญชพราหมณ์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึง ที่ประทับ
Sammodanīyaṁ kathaṁ sāraṇīyaṁ vītisāretvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinno kho verañjo brāhmaṇo bhagavantaṁ etadavoca:
sāraṇīyaṁ → sārāṇīyaṁ (bj, sya-all, km, pts1ed) | sāraṇīyaṁ → sārāṇīyaṁ (pts) | sāraṇīyaṁ → sārāṇīyaṁ (cck: sī. syā. kaṁ. pī.) | sārāṇīyaṁ → Ph. M8. M7 sāra- (pts note) | etadavoca → etad avoca (pts)ได้สนทนาปราศรัยพอเป็นที่บันเทิงใจ พอเป็นที่ระลึกถึงกันแล้วนั่ง ณ ที่สมควร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า
“Sutaṁ metaṁ, bho gotama:
me → M8. S. etaṁ instead of me taṁ. (pts note) | taṁ → omitted by Ph. (pts note) | bho → T. so. (pts note) | sutaṁ metaṁ → sutametaṁ (th)“ท่านพระโคดม ข้าพเจ้าได้ทราบมาว่า
‘na samaṇo gotamo brāhmaṇe jiṇṇe vuḍḍhe mahallake addhagate vayoanuppatte abhivādeti vā paccuṭṭheti vā āsanena vā nimantetī’ti.
vuḍḍhe → vuddhe (bj, pts) | na → S. puts na after Gotamo; T. M6. M7 omit it. (pts note) | vuddhe → Ph. S. vuḍḍhe. (pts note) | ti → T. M6 omit ti. (pts note) | vayoanuppatte → vayo-anuppatte (pts) | nimantetīti → nimantetī ti (pts)พระสมณโคดมไม่ไหว้ ไม่ลุกรับพวก พราหมณ์ผู้แก่ ผู้เฒ่า ผู้ใหญ่ ผู้ล่วงกาลผ่านวัยมาโดยลำดับ หรือไม่เชื้อเชิญให้นั่ง
Tayidaṁ, bho gotama, tatheva.
Tayidaṁ → S. yad idaṁ. (pts note) | tatheva → tath eva (pts)เรื่องที่ข้าพเจ้าได้ทราบมานั้นจริงทีเดียว
Na hi bhavaṁ gotamo brāhmaṇe jiṇṇe vuḍḍhe mahallake addhagate vayoanuppatte abhivādeti vā paccuṭṭheti vā āsanena vā nimanteti.
vuḍḍhe → vuddhe (bj, pts) | gotamo → gotama (sya-all) | vuddhe → M8 buddhe; Ph. S. vuḍḍhe. (pts note) | na hi → nahi (bjt) | vayoanuppatte → vayo-anuppatte (pts)เพราะท่านพระโคดมไม่ไหว้ ไม่ลุกรับ พราหมณ์ผู้แก่ ผู้เฒ่า ผู้ใหญ่ ผู้ล่วงกาลผ่านวัยมาโดยลำดับ หรือไม่เชื้อเชิญให้นั่ง
Tayidaṁ, bho gotama, na sampannamevā”ti.
sampannamevāti → sampannam evā ti (pts)การที่ท่านพระโคดมทำเช่นนั้นไม่สมควรเลย”
“Nāhaṁ taṁ, brāhmaṇa, passāmi sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya yamahaṁ abhivādeyyaṁ vā paccuṭṭheyyaṁ vā āsanena vā nimanteyyaṁ.
nāhaṁ taṁ → nāhantaṁ (th) | nāhaṁ → nāhan (pts) | yamahaṁ → yam ahaṁ (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “พราหมณ์ ในโลกพร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดา และมนุษย์ เรายังไม่เห็นผู้ที่ เราควรจะไหว้ ลุกรับ หรือเชื้อเชิญให้นั่ง
Yañhi, brāhmaṇa, tathāgato abhivādeyya vā paccuṭṭheyya vā āsanena vā nimanteyya, muddhāpi tassa vipateyyā”ti.
yañhi → yaṁ hi (bjt, pts) | muddhāpi → muddhā pi (pts) | vipateyyāti → vipateyyā ti (pts)เพราะตถาคตไหว้ ลุกรับ หรือเชื้อเชิญผู้ใด ให้นั่ง ศีรษะของผู้นั้นจะต้องขาดตกไป”
“Arasarūpo bhavaṁ gotamo”ti.
gotamoti → gotamo ti (pts)๑. พราหมณ์กราบทูลต่อไปว่า “ท่านพระโคดมเป็นคนไม่มีรส”
“Atthi khvesa, brāhmaṇa, pariyāyo, yena maṁ pariyāyena sammā vadamāno vadeyya:
esa → Ph. M8 khvassa; M6 khvāssa; T. kho. (pts note) | brāhmaṇa → M8 -ṇassa. (pts note) | khvesa → khv esa (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “พราหมณ์ ข้อที่บุคคลกล่าวหาเราว่า
‘arasarūpo samaṇo gotamo’ti.
gotamoti → gotamo ti (bjt, pts)‘พระสมณโคดมเป็นคนไม่มีรส’
Ye te, brāhmaṇa, rūparasā saddarasā gandharasā rasarasā phoṭṭhabbarasā, te tathāgatassa pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṅkatā āyatiṁ anuppādadhammā.
anabhāvaṅkatā → anabhāvakatā (bj, pts1ed) | phoṭṭhabbarasā → poṭṭhabbarasā (bj) | anabhāvaṅkatā → anabhāvakatā (pts) | tālāvatthukatā → tālavatthukatā (bj: katthaci) | anabhāvakatā → anabhāvaṁkatā (bj: machasaṁ) | anabhāvaṁkatā → anabhāvakatā (cck: sī. pī.) | brāhmaṇa → M8 continues with pariyāyo at the beginning of the next . (pts note) | pahīnā → M. pahinnā. (pts note) | anabhāvakatā → M. Ph. S. anabhāvaṁ k- throughout. (pts note)นั้นมีมูลอยู่ เพราะตถาคตละรสคือรูป เสียง กลิ่น รส และ โผฏฐัพพะได้หมดสิ้น ตัดรากถอนโคน เหมือนต้นตาลที่ถูกตัดรากถอนโคนไปแล้ว เหลือแต่พื้นที่ ทำให้ไม่มี เกิดขึ้นต่อไปไม่ได้
Ayaṁ kho, brāhmaṇa, pariyāyo, yena maṁ pariyāyena sammā vadamāno vadeyya:
sammā vadamāno → sammāvadamāno (bjt)ข้อที่บุคคลกล่าวหาเราว่า
‘arasarūpo samaṇo gotamo’ti, no ca kho yaṁ tvaṁ sandhāya vadesī”ti.
vadesī”ti → vadesi (bj, mr) | vadesīti → vadesi (bj) | vadesī’’ti → vadesi (cck: sī. ka.) | kho → omitted by T. (pts note) | ti → M. Ph. T. M7 omit ti. (pts note) | gotamoti → gotamo ti (pts) | vadesīti → vadesī ti (pts)‘พระ สมณโคดมเป็นคนไม่มีรส’ นี้แลมีมูลอยู่ แต่ไม่ใช่ที่ท่านกล่าวถึง”
“Nibbhogo bhavaṁ gotamo”ti.
gotamoti → gotamo ti (pts)๒. พราหมณ์กราบทูลต่อไปว่า “ท่านพระโคดมเป็นคนไม่มีสมบัติ”
“Atthi khvesa, brāhmaṇa, pariyāyo, yena maṁ pariyāyena sammā vadamāno vadeyya:
esa → T. M7 kho sa; M6 khvassa. (pts note) | khvesa → khv esa (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “พราหมณ์ ข้อที่บุคคลกล่าวหาเราว่า
‘nibbhogo samaṇo gotamo’ti.
gotamoti → gotamo ti (pts)‘พระ สมณโคดมเป็นคนไม่มีสมบัติ’
Ye te, brāhmaṇa, rūpabhogā saddabhogā gandhabhogā rasabhogā phoṭṭhabbabhogā, te tathāgatassa pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṅkatā āyatiṁ anuppādadhammā.
phoṭṭhabbabhogā → poṭṭhabbabhogā (bj) | anabhāvaṅkatā → anabhāvakatā (bj, pts) | tālāvatthukatā → tālavatthukatā (bj: katthaci) | anabhāvakatā → anabhāvaṁkatā (bj: machasaṁ) | pahīnā → M. pahinnā throughout. (pts note)นั้นมีมูลอยู่ เพราะตถาคตละสมบัติคือรูป เสียง กลิ่น รส และโผฏฐัพพะได้หมดสิ้น ตัดรากถอนโคน เหมือนต้นตาลที่ถูกตัดรากถอนโคน ไปแล้ว เหลือแต่พื้นที่ ทำให้ไม่มี เกิดขึ้นต่อไปไม่ได้
Ayaṁ kho, brāhmaṇa, pariyāyo, yena maṁ pariyāyena sammā vadamāno vadeyya:
maṁ → (bj)ข้อที่บุคคลกล่าวหาเราว่า
‘nibbhogo samaṇo gotamo’ti, no ca kho yaṁ tvaṁ sandhāya vadesī”ti.
vadesīti → vadesi (bj) | tvaṁ → T. M7 taṁ. (pts note) | gotamoti → gotamo ti (pts) | vadesīti → vadesī ti (pts)‘พระสมณโคดมเป็นคนไม่มีสมบัติ’ นี้แลมีมูลอยู่ แต่ไม่ใช่ที่ท่านกล่าวถึง”
“Akiriyavādo bhavaṁ gotamo”ti.
gotamoti → gotamo ti (pts)๓. พราหมณ์กราบทูลต่อไปว่า “ท่านพระโคดมสอนไม่ให้ทำ”
“Atthi khvesa, brāhmaṇa, pariyāyo, yena maṁ pariyāyena sammā vadamāno vadeyya:
khvesa → khv esa (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “พราหมณ์ ข้อที่บุคคลกล่าวหาเราว่า
‘akiriyavādo samaṇo gotamo’ti.
gotamoti → gotamo ti ahaṁ (bjt, pts)‘พระ สมณโคดมสอนไม่ให้ทำ’
Ahañhi, brāhmaṇa, akiriyaṁ vadāmi kāyaduccaritassa vacīduccaritassa manoduccaritassa; anekavihitānaṁ pāpakānaṁ akusalānaṁ dhammānaṁ akiriyaṁ vadāmi.
hi → M. M8 insert kho. (pts note)นั้นมีมูลอยู่ เพราะเราสอนไม่ให้ทำกายทุจริต วจีทุจริต และมโนทุจริต ตลอดถึงการไม่ให้ทำบาปอกุศลธรรมต่าง ๆ
Ayaṁ kho, brāhmaṇa, pariyāyo, yena maṁ pariyāyena sammā vadamāno vadeyya:ข้อที่บุคคลกล่าวหา เราว่า
‘akiriyavādo samaṇo gotamo’ti, no ca kho yaṁ tvaṁ sandhāya vadesī”ti.
vadesīti → vadesi (bj) | gotamoti → gotamo ti (pts) | vadesīti → vadesī ti (pts)‘พระสมณโคดมสอนไม่ให้ทำ’ นี้แลมีมูลอยู่ แต่ไม่ใช่ที่ท่านกล่าวถึง”
“Ucchedavādo bhavaṁ gotamo”ti.
gotamoti → gotamo ti (pts)๔. พราหมณ์กราบทูลต่อไปว่า “ท่านพระโคดมสอนให้ทำลาย”
“Atthi khvesa, brāhmaṇa, pariyāyo, yena maṁ pariyāyena sammā vadamāno vadeyya:
khvesa → khv esa (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “พราหมณ์ ข้อที่บุคคลกล่าวหาเราว่า
‘ucchedavādo samaṇo gotamo’ti.
gotamoti → gotamo ti ahaṁ (bjt, pts)‘พระ สมณโคดมสอนให้ทำลาย’
Ahañhi, brāhmaṇa, ucchedaṁ vadāmi rāgassa dosassa mohassa; anekavihitānaṁ pāpakānaṁ akusalānaṁ dhammānaṁ ucchedaṁ vadāmi.
ahañhi → hi (bjt, pts)นั้นมีมูลอยู่ เพราะเราสอนให้ทำลายราคะ โทสะ และ โมหะ ตลอดถึงให้ทำลายบาปอกุศลธรรมต่างๆ
Ayaṁ kho, brāhmaṇa, pariyāyo, yena maṁ pariyāyena sammā vadamāno vadeyya:ข้อที่บุคคลกล่าวหาเราว่า
‘ucchedavādo samaṇo gotamo’ti, no ca kho yaṁ tvaṁ sandhāya vadesī”ti.
vadesīti jegucchī → vadesi jegucchi (bj) | ti → all MSS. exc. S. omit ti. (pts note) | gotamoti → gotamo ti (bjt, pts) | vadesīti → vadesī ti (pts)‘พระ สมณโคดมสอนให้ทำลาย’ นี้แลมีมูลอยู่ แต่ไม่ใช่ที่ท่านกล่าวถึง”
“Jegucchī bhavaṁ gotamo”ti.
jegucchī → jegucchi (bjt) | gotamoti → gotamo ti (pts)๕. พราหมณ์กราบทูลต่อไปว่า “ท่านพระโคดมเป็นคนช่างรังเกียจ”
“Atthi khvesa, brāhmaṇa, pariyāyo, yena maṁ pariyāyena sammā vadamāno vadeyya:
esa → M8 khvassa; T. M7 kho sa; M6 khvāssa. (pts note) | khvesa → khv esa (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “พราหมณ์ ข้อที่บุคคลกล่าวหาเราว่า
‘jegucchī samaṇo gotamo’ti.
gotamoti → gotamo ti ahaṁ (pts)‘พระ สมณโคดมเป็นคนช่างรังเกียจ’
Ahañhi, brāhmaṇa, jigucchāmi kāyaduccaritena vacīduccaritena manoduccaritena; jigucchāmi anekavihitānaṁ pāpakānaṁ akusalānaṁ dhammānaṁ samāpattiyā.
jigucchāmi → jegucchaṁ vadāmi (sya-all); (sya-all) | samāpattiyā → samāpattiyā jegucchaṁ vadāmi (sya-all) | pāpakānaṁ → papakānaṁ (pts) | jigucchāmi → T. parigucchāmi; S. jegucchaṁ vadāmi. (pts note) | manoduccaritena → omitted by T. (pts note) | jigucchāmi → omitted by S. (pts note) | anekavihitānaṁ → omitted by M. M8. T. M6. M7. (pts note) | samāpattiyā → S. adds jegucchaṁ vadāmi. (pts note) | ahañhi → ahaṁ hi (bjt) | ahañhi → hi (pts)นั้นมีมูลอยู่ เพราะเราช่างรังเกียจกายทุจริต วจีทุจริต และมโนทุจริต ตลอดถึงรังเกียจบาปอกุศลธรรมต่าง ๆ
Ayaṁ kho, brāhmaṇa, pariyāyo, yena maṁ pariyāyena sammā vadamāno vadeyya:ข้อที่บุคคล กล่าวหาเราว่า
‘jegucchī samaṇo gotamo’ti, no ca kho yaṁ tvaṁ sandhāya vadesī”ti.
vadesīti → vadesi (bj) | gotamoti → gotamo ti (pts) | vadesīti → vadesī ti (pts)‘พระสมณโคดมเป็นคนช่างรังเกียจ’ นี้แลมีมูลอยู่ แต่ไม่ใช่ที่ท่าน กล่าวถึง”
“Venayiko bhavaṁ gotamo”ti.
gotamoti → gotamo ti (pts)๖. พราหมณ์กราบทูลต่อไปว่า “ท่านพระโคดมเป็นคนช่างกำจัด”
“Atthi khvesa, brāhmaṇa, pariyāyo, yena maṁ pariyāyena sammā vadamāno vadeyya:
esa → M7 kho sa; M8 khvassa; M6 khvāssa; T. me sa. (pts note) | khvesa → khv esa (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “พราหมณ์ ข้อที่บุคคลกล่าวหาเราว่า
‘venayiko samaṇo gotamo’ti.
gotamoti → gotamo ti ahaṁ (bjt, pts)‘พระ สมณโคดมเป็นคนช่างกำจัด’
Ahañhi, brāhmaṇa, vinayāya dhammaṁ desemi rāgassa dosassa mohassa; anekavihitānaṁ pāpakānaṁ akusalānaṁ dhammānaṁ vinayāya dhammaṁ desemi.
vinayāya → S. venayiko. (pts note) | ahañhi → hi (bjt, pts)นั้นมีมูลอยู่ เพราะเราแสดงธรรมเพื่อกำจัดราคะ โทสะ และโมหะ ตลอดถึงแสดงธรรมเพื่อกำจัดบาปอกุศลธรรมต่าง ๆ
Ayaṁ kho, brāhmaṇa, pariyāyo, yena maṁ pariyāyena sammā vadamāno vadeyya:
vadeyya → M8 continues: tapassi samaṇo and so on. (pts note)ข้อที่บุคคล กล่าวหาเราว่า
‘venayiko samaṇo gotamo’ti, no ca kho yaṁ tvaṁ sandhāya vadesī”ti.
vadesīti → vadesi (bj) | gotamoti → gotamo ti (bjt, pts) | vadesīti → vadesī ti (pts)‘พระสมณโคดมเป็นคนช่างกำจัด’ นี้แลมีมูลอยู่ แต่ไม่ใช่ที่ท่าน กล่าวถึง”
“Tapassī bhavaṁ gotamo”ti.
gotamoti → gotamo ti (pts)๗. พราหมณ์กราบทูลต่อไปว่า “ท่านพระโคดมเป็นคนช่างเผาผลาญ”
“Atthi khvesa, brāhmaṇa, pariyāyo, yena maṁ pariyāyena sammā vadamāno vadeyya:
esa → T. M7 kho sa; M6 khvāssa. (pts note) | khvesa → khv esa (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “พราหมณ์ ข้อที่บุคคลกล่าวหาเราว่า
‘tapassī samaṇo gotamo’ti.
gotamoti → gotamo ti (pts)‘พระ สมณโคดมเป็นคนช่างเผาผลาญ’
Tapanīyāhaṁ, brāhmaṇa, pāpake akusale dhamme vadāmi kāyaduccaritaṁ vacīduccaritaṁ manoduccaritaṁ.นั้นมีมูลอยู่ เพราะเรากล่าวถึงบาปอกุศลธรรม ทั้งหลาย คือ กายทุจริต วจีทุจริต และมโนทุจริตว่าเป็นสิ่งที่ควรเผาผลาญ
Yassa kho, brāhmaṇa, tapanīyā pāpakā akusalā dhammā pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṅkatā āyatiṁ anuppādadhammā, tamahaṁ ‘tapassī’ti vadāmi.
anabhāvaṅkatā → anabhāvakatā (bj, pts) | anabhāvaṅkatā → anabhāvaṁkatā (my, th, ms2005) | tamahaṁ tapassīti → tam ahaṁ tapassī ti (pts)เราเรียก คนที่ละบาปอกุศลธรรมทั้งหลายที่ควรเผาผลาญได้หมดสิ้น ตัดรากถอนโคน เหมือน ต้นตาลที่ถูกตัดรากถอนโคนไปแล้ว เหลือแต่พื้นที่ ทำให้ไม่มี เกิดขึ้นต่อไปไม่ได้ว่า ‘เป็นคนช่างเผาผลาญ’
Tathāgatassa kho, brāhmaṇa, tapanīyā pāpakā akusalā dhammā pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṅkatā āyatiṁ anuppādadhammā.
anabhāvaṅkatā → anabhāvakatā (bj, pts) | anabhāvaṅkatā → anabhāvaṁkatā (my, th, ms2005)ตถาคตละบาปอกุศลธรรมที่ควรเผาผลาญได้หมดสิ้น ตัดราก ถอนโคน เหมือนต้นตาลที่ถูกตัดรากถอนโคนไปแล้ว เหลือแต่พื้นที่ ทำให้ไม่มี เกิดขึ้น ต่อไปไม่ได้
Ayaṁ kho, brāhmaṇa, pariyāyo, yena maṁ pariyāyena sammā vadamāno vadeyya:ข้อที่บุคคลกล่าวหาเราว่า
‘tapassī samaṇo gotamo’ti, no ca kho yaṁ tvaṁ sandhāya vadesī”ti.
vadesīti → vadesi (bj) | ti → all MSS. exc. S. omit ti. (pts note) | gotamoti → gotamo ti (pts) | vadesīti → vadesī ti (pts)‘พระสมณโคดมเป็นคนช่างเผาผลาญ’ นี้แล มีมูลอยู่ แต่ไม่ใช่ที่ท่านกล่าวถึง”
“Apagabbho bhavaṁ gotamo”ti.
apagabbho → appagabbho (th) | gotamoti → gotamo ti (pts)๘. พราหมณ์กราบทูลต่อไปว่า “ท่านพระโคดมเป็นคนไม่ผุดไม่เกิด”
“Atthi khvesa, brāhmaṇa, pariyāyo, yena maṁ pariyāyena sammā vadamāno vadeyya:
pariyāyo → pariyāye (bj) | Atthi → M8 atha. (pts note) | esa → T. M7 kho sa; M8 khvassa; M6 khvāssa. (pts note) | khvesa → khv esa (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “พราหมณ์ ข้อที่บุคคลกล่าวหาเราว่า
‘apagabbho samaṇo gotamo’ti.
apagabbho → appagabbho (th) | gotamoti → gotamo ti (pts)‘พระ สมณโคดมเป็นคนไม่ผุดไม่เกิด’
Yassa kho, brāhmaṇa, āyatiṁ gabbhaseyyā punabbhavābhinibbatti pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṅkatā āyatiṁ anuppādadhammā, tamahaṁ ‘apagabbho’ti vadāmi.
anabhāvaṅkatā → anabhāvakatā (bj, pts) | gabbhaseyyā → T. -seyyaṁ; M6 adds na. (pts note) | punabbhavābhinibbatti → M8 -ttiyā. (pts note) | anabhāvaṅkatā → anabhāvaṁkatā (my, th, ms2005) | apagabbhoti → appagabbhoti (th) | tamahaṁ apagabbhoti → tam ahaṁ apagabbho ti (pts)นั้นมีมูลอยู่ เพราะเราเรียกคนที่ละการอยู่ในครรภ์ และการเกิดใหม่ได้หมดสิ้น ตัดรากถอนโคน เหมือนต้นตาลที่ถูกตัดรากถอนโคน ไปแล้ว เหลือแต่พื้นที่ ทำให้ไม่มี เกิดขึ้นต่อไปไม่ได้ว่า ‘เป็นคนไม่ผุดไม่เกิด’
Tathāgatassa kho, brāhmaṇa, āyatiṁ gabbhaseyyā punabbhavābhinibbatti pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṅkatā āyatiṁ anuppādadhammā.
anabhāvaṅkatā → anabhāvakatā (bj, pts) | anabhāvaṅkatā → anabhāvaṁkatā (my, th, ms2005)ตถาคต ละการอยู่ในครรภ์และการเกิดใหม่ได้หมดสิ้น ตัดรากถอนโคน เหมือนต้นตาลที่ถูก ตัดรากถอนโคนไปแล้ว เหลือแต่พื้นที่ ทำให้ไม่มี เกิดขึ้นต่อไปไม่ได้
Ayaṁ kho, brāhmaṇa, pariyāyo, yena maṁ pariyāyena sammā vadamāno vadeyya:ข้อที่บุคคลกล่าว หาเราว่า
‘apagabbho samaṇo gotamo’ti, no ca kho yaṁ tvaṁ sandhāya vadesi.
gotamoti → gotamo ti (bjt, pts) | apagabbho → appagabbho (th)‘พระสมณโคดมเป็นคนไม่ผุดไม่เกิด’ นี้แลมีมูลอยู่ แต่ไม่ใช่ที่ท่านกล่าวถึง
Seyyathāpi, brāhmaṇa, kukkuṭiyā aṇḍāni aṭṭha vā dasa vā dvādasa vā.
seyyathāpi → seyyathā pi (pts)พราหมณ์ ไข่ ๘ ฟอง ๑๐ ฟอง หรือ ๑๒ ฟอง
Tānāssu kukkuṭiyā sammā adhisayitāni sammā pariseditāni sammā paribhāvitāni.
tānāssu → tānassu (bj, sya-all, pts) | pariseditāni → Ph. pariseritāni; M8 omits sammā parise- (pts note) | sammā adhisayitāni sammā pariseditāni sammā paribhāvitāni → sammāadhisayitāni sammāpariseditāni sammāparibhāvitāni (th) | tānāssu → tān assu (pts)ที่แม่ไก่กกดีแล้ว ให้ความ อบอุ่นดีแล้ว ฟักดีแล้ว
Yo nu kho tesaṁ kukkuṭacchāpakānaṁ paṭhamataraṁ pādanakhasikhāya vā mukhatuṇḍakena vā aṇḍakosaṁ padāletvā sotthinā abhinibbhijjeyya, kinti svāssa vacanīyo: ‘jeṭṭho vā kaniṭṭho vā’”ti?
kaniṭṭho → kaṇiṭṭho (bj) | kukkuṭacchāpakānaṁ → kukkuṭapotakānaṁ (pts) | kukkuṭapotakānaṁ → M. Ph. M8. S. -cchāpakānaṁ. (pts note) | padāletvā → M8 patā- (pts note) | sotthinā → M8 sotthi. (pts note) | svāssa → M. Ph. svassa; M8 samā. (pts note) | vacanīyo → T. M6. M7 add here ti, and omit the following words; M8 adds also here ti, and continues: seṭṭho bh- Gotama vacanīyo and so on. (pts note) | abhinibbhijjeyya → abhinibbijjheyya (th, pts) | vāti → vā ti (pts)บรรดาลูกไก่เหล่านั้น ลูกไก่ตัวที่ใช้เล็บหรือจะงอยปากทำลาย กระเปาะ ไข่ออกมาได้โดยสวัสดีก่อน ควรเรียกมันว่า ‘เป็นตัวพี่หรือตัวน้อง”
“Jeṭṭho tissa, bho gotama, vacanīyo. So hi nesaṁ, bho gotama, jeṭṭho hotī”ti.
nesaṁ bho gotama → tesaṁ (bj) | vacanīyo → T. M7 add hotī ti, and continue with Evaṁ eva. (pts note) | jeṭṭho tissa → jeṭṭhotissa (bjt, th) | tissa → ti ssa (pts) | hotīti → hotī ti evam (pts)พราหมณ์กราบทูลว่า “ท่านพระโคดม ควรเรียกว่า ‘พี่’ เพราะมันแก่กว่าเขา”
“Evamevaṁ kho ahaṁ, brāhmaṇa, avijjāgatāya pajāya aṇḍabhūtāya pariyonaddhāya avijjaṇḍakosaṁ padāletvā ekova loke anuttaraṁ sammāsambodhiṁ abhisambuddho.
aṇḍabhūtāya → aṇḍabhutāya (bj) | va → M8 ca. (pts note) | evamevaṁ → evameva (bjt, th) | evamevaṁ → eva (pts) | ekova → eko va (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “เช่นเดียวกันนั่นแหละ พราหมณ์ ในขณะที่หมู่ สัตว์ถูกกระเปาะไข่คืออวิชชาห่อหุ้มอยู่ เราได้ทำลายกระเปาะไข่คืออวิชชา ผู้เดียว เท่านั้นสำเร็จอนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณอันยอดเยี่ยม
Ahañhi, brāhmaṇa, jeṭṭho seṭṭho lokassa.
hi → Ph. svāhaṁ. (pts note) | ahañhi → ahaṁ hi (bjt, pts)จึงเป็นพี่ใหญ่ผู้ประเสริฐที่สุด ของโลก
Āraddhaṁ kho pana me, brāhmaṇa, vīriyaṁ ahosi asallīnaṁ, upaṭṭhitā sati asammuṭṭhā, passaddho kāyo asāraddho, samāhitaṁ cittaṁ ekaggaṁ.
sati → pati (bj) | asammuṭṭhā → appamuṭṭhā (sya-all, pts) | viriyaṁ → viriyaṁ (bj: machasaṁ) | asammuṭṭhā → appamuṭaṭhā (bj: machasaṁ, sīmu) | apamuṭṭhā → S. appa-; T. apammu-; M. asamuṭṭhā; M8 asaṁmuṭṭhā; M6 asammuṭṭhā. (pts note) | samāhitaṁ → M8 inserts santaṁ. (pts note)พราหมณ์ เราปรารภความเพียร ไม่ย่อหย่อน มีสติตั้งมั่น ไม่หลงลืม มีกายสงบ ไม่กระสับกระส่าย มีจิตแน่วแน่เป็นสมาธิ
So kho ahaṁ, brāhmaṇa, vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṁ savicāraṁ vivekajaṁ pītisukhaṁ paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja viharāmi;
paṭhamaṁ jhānaṁ → paṭhamajjhānaṁ (sya-all) | viharāmi → vihāsiṁ (sya-all, pts) | jhānaṁ → T. M6. M7. S. paṭhamajjh- (pts note) | vihāsiṁ → Ph. M8 -si; M. T. M6. M7 viharāmi throughout. (pts note) | vivicceva → eva (pts)พราหมณ์ เรานั้นสงัดจากกาม และอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว บรรลุปฐมฌาน ที่มีวิตก วิจาร ปีติ และสุขอันเกิดจากวิเวกอยู่
vitakkavicārānaṁ vūpasamā ajjhattaṁ sampasādanaṁ cetaso ekodibhāvaṁ avitakkaṁ avicāraṁ samādhijaṁ pītisukhaṁ dutiyaṁ jhānaṁ upasampajja viharāmi;
dutiyaṁ jhānaṁ → dutiyajjhānaṁ (sya-all) | viharāmi → vihāsiṁ (sya-all, pts) | vūpasamā → T. -māya. (pts note) | samādhijaṁ → omitted by M8. (pts note)เพราะวิตกวิจารสงบระงับไป เราบรรลุทุติยฌานที่มีความผ่องใสภายใน มีภาวะ ที่จิตเป็นหนึ่งผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร มีแต่ปีติและสุขอันเกิดจากสมาธิอยู่
pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharāmi sato ca sampajāno sukhañca kāyena paṭisaṁvedemi yaṁ taṁ ariyā ācikkhanti: ‘upekkhako satimā sukhavihārī’ti tatiyaṁ jhānaṁ upasampajja viharāmi;
viharāmi → vihāsiṁ (sya-all, pts) | paṭisaṁvedemi yaṁ taṁ → paṭisaṁvedesiṁ yantaṁ (sya-all) | tatiyaṁ jhānaṁ → tatiyajjhānaṁ (sya-all) | paṭisaṁvedemi yaṁ → paṭisaṁvedesiṁ yan (pts) | upekkhako → upekhako (bj: katthaci) | sampajāno → Ph. adds ca. (pts note) | paṭisaṁvedesiṁ → Ph. -si; M. M8. T. M6. M7 -demi. (pts note) | jhānaṁ → T. M6. M7. S. -yajjh- (pts note) | sukhañca → sukhañ ca (pts) | sukhavihārīti → sukhavihārī ti (pts)เพราะปีติจางคลายไป เรามีอุเบกขา มีสติสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกาย บรรลุตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลายสรรเสริญว่า ‘ผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’
sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṁ atthaṅgamā adukkhamasukhaṁ upekkhāsatipārisuddhiṁ catutthaṁ jhānaṁ upasampajja viharāmi.
catutthaṁ jhānaṁ → catutthajjhānaṁ (sya-all) | viharāmi → vihāsiṁ (sya-all, pts) | atthaṅgamā → T. M6. M7 atthag- (pts note) | jhānaṁ → T. M6. M7. S. -tthajjh- (pts note) | pubbeva → pubb eva (pts)เพราะละสุขและทุกข์ได้ เพราะโสมนัสและโทมนัสดับไปก่อนแล้ว เราบรรลุ จตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขาอยู่
So evaṁ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte pubbenivāsānussatiñāṇāya cittaṁ abhininnāmesiṁ.
āneñjappatte → Ph. ānañjapa-; T. M6. M7 anejja-; M8 ānañca- (pts note) | abhininnāmesiṁ → M. Ph. M8 -si. (pts note)เมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ผุดผ่อง ไม่มีกิเลสเพียงดังเนิน ปราศจากความ เศร้าหมอง อ่อน เหมาะแก่การใช้งาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ เรานั้นได้น้อม จิตไปเพื่อปุพเพนิวาสานุสสติญาณ
So anekavihitaṁ pubbenivāsaṁ anussarāmi, seyyathidaṁ—ekampi jātiṁ dvepi jātiyo tissopi jātiyo catassopi jātiyo pañcapi jātiyo dasapi jātiyo vīsampi jātiyo tiṁsampi jātiyo cattālīsampi jātiyo paññāsampi jātiyo jātisatampi jātisahassampi jātisatasahassampi anekepi saṁvaṭṭakappe anekepi vivaṭṭakappe anekepi saṁvaṭṭavivaṭṭakappe: ‘amutrāsiṁ evaṁnāmo evaṅgotto evaṁvaṇṇo evamāhāro evaṁsukhadukkhappaṭisaṁvedī evamāyupariyanto. So tato cuto amutra udapādiṁ; tatrāpāsiṁ evaṁnāmo evaṅgotto evaṁvaṇṇo evamāhāro evaṁsukhadukkhappaṭisaṁvedī evamāyupariyanto. So tato cuto idhūpapanno’ti. Iti sākāraṁ sauddesaṁ anekavihitaṁ pubbenivāsaṁ anussarāmi.
cattālīsampi → cattāḷīsampi (sya-all, pts) | So → M6. M7 so 'haṁ. (pts note) | jātiyo → T. M6. M7 pe || Iti. (pts note) | cuto → omitted by M8. (pts note) | evaṅgotto → evaṁgotto (my, th, ms2005, pts) | seyyathidaṁ → seyyathīdaṁ (th) | evaṁsukhadukkhappaṭisaṁvedī → evaṁsukhadukkhapaṭisaṁvedī (th, pts) | seyyathidaṁ ekampi → seyyathīdaṁ ekam pi (pts) | dvepi → dve pi (pts) | tissopi → tisso pi (pts) | catassopi → catasso pi (pts) | pañcapi → pañca pi (pts) | dasapi → dasa pi (pts) | vīsampi → vīsam pi (pts) | tiṁsampi → tiṁsam pi (pts) | cattālīsampi → cattāḷīsam pi (pts) | paññāsampi → paññāsam pi (pts) | jātisatampi jātisahassampi jātisatasahassampi anekepi → jātisatam pi jātisahassam pi jātisatasahassam pi aneke pi (pts) | anekepi → aneke pi (pts) | idhūpapannoti → idhūpapanno ti (pts) | sauddesaṁ → sa-uddesaṁ (pts)ระลึกชาติก่อนได้หลายชาติ คือ ๑ ชาติบ้าง ๒ ชาติบ้าง ๓ ชาติบ้าง ๔ ชาติบ้าง ๕ ชาติบ้าง ๑๐ ชาติบ้าง ๒๐ ชาติบ้าง ๓๐ ชาติบ้าง ๔๐ ชาติบ้าง ๕๐ ชาติบ้าง ๑๐๐ ชาติบ้าง ๑,๐๐๐ ชาติบ้าง ๑๐๐,๐๐๐ ชาติบ้าง ตลอดสังวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ตลอดวิวัฏฏกัปเป็นอัน มากบ้าง ตลอดสังวัฏฏกัปและวิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้างว่า ‘ในภพโน้น เรามีชื่อ อย่างนั้น มีตระกูล มีวรรณะ มีอาหาร เสวยสุขทุกข์และมีอายุอย่างนั้นๆ จุติจากภพ นั้นก็ไปเกิดในภพโน้น แม้ในภพนั้นเราก็มีชื่ออย่างนั้น มีตระกูล มีวรรณะ มีอาหาร เสวยสุขทุกข์ และมีอายุอย่างนั้นๆ จุติจากภพนั้นแล้ว จึงมาเกิดในภพนี้ เราระลึก ชาติก่อนได้หลายชาติพร้อมทั้งลักษณะทั่วไปและชีวประวัติอย่างนี้
Ayaṁ kho me, brāhmaṇa, rattiyā paṭhame yāme paṭhamā vijjā adhigatā;พราหมณ์ เราได้บรรลุวิชชาที่ ๑ นี้แล ในยามที่ ๑ แห่งราตรี
avijjā vihatā vijjā uppannā; tamo vihato āloko uppanno, yathā taṁ appamattassa ātāpino pahitattassa viharato.
vihatā → M8. M6. M7 vigatā. (pts note) | vihato → M6. M7 vigato. (pts note) | yathā taṁ → yathātaṁ (th, pts)ความมืดมิด คืออวิชชาเรากำจัดได้แล้ว แสงสว่างคือวิชชาได้เกิดขึ้นแก่เรา เปรียบเหมือน แสงสว่างเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ไม่ประมาท มีความเพียร อุทิศกายและใจ
Ayaṁ kho me, brāhmaṇa, paṭhamā abhinibbhidā ahosi kukkuṭacchāpakasseva aṇḍakosamhā.
abhinibbidhā → Ph. M8. T. M6. M7 -dā; M. -nibbhidā. (pts note) | eva → in M8 three leaves are missing. (pts note) | kukkuṭacchāpakasseva → kukkuṭacchāpakass eva (pts)พราหมณ์ นี้คือการเจาะกระเปาะไข่คืออวิชชาออกมาครั้งที่ ๑ ของเรา เหมือนการเจาะกระเปาะไข่ออกมาของลูกไก่
So evaṁ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte sattānaṁ cutūpapātañāṇāya cittaṁ abhininnāmesiṁ.
abhininnāmesiṁ → Ph. M7 -si. (pts note)เมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผุดผ่อง ไม่มีกิเลสเพียงดังเนิน ปราศจากความ เศร้าหมอง อ่อน เหมาะแก่การใช้งาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ เรานั้นได้น้อมจิตไป เพื่อจุตูปปาตญาณ
So dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passāmi cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe, sugate duggate yathākammūpage satte pajānāmi: ‘ime vata bhonto sattā kāyaduccaritena samannāgatā, vacīduccaritena samannāgatā, manoduccaritena samannāgatā, ariyānaṁ upavādakā, micchādiṭṭhikā, micchādiṭṭhikammasamādānā. Te kāyassa bhedā paraṁ maraṇā apāyaṁ duggatiṁ vinipātaṁ nirayaṁ upapannāti. Ime vā pana bhonto sattā kāyasucaritena samannāgatā, vacīsucaritena samannāgatā, manosucaritena samannāgatā, ariyānaṁ anupavādakā, sammādiṭṭhikā, sammādiṭṭhikammasamādānā. Te kāyassa bhedā paraṁ maraṇā sugatiṁ saggaṁ lokaṁ upapannā’ti. Iti dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passāmi cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe, sugate duggate yathākammūpage satte pajānāmi.
upapajjamāne → uppajjamāne (bj) | atikkantamānusakena → M. Ph. -mānussakena throughout. (pts note) | yathākammūpage → T. -pahe. (pts note) | pajānāmi → T. M6. M7 pe || Ayaṁ kho me. (pts note) | paraṁ maraṇā → parammaraṇā (th, pts) | upapannāti → upapannā (th, pts) | upapannāti → upapannā ti (pts)เห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติและกำลังเกิด ทั้งชั้นต่ำและชั้นสูง งามและ ไม่งาม เกิดดีและเกิดไม่ดีด้วยตาทิพย์อันบริสุทธิ์เหนือมนุษย์ รู้ชัดถึงหมู่สัตว์ผู้เป็น ไปตามกรรมว่า ‘หมู่สัตว์ที่ประกอบกายทุจริต วจีทุจริต และมโนทุจริต กล่าวร้าย พระอริยะ มีความเห็นผิด และชักชวนผู้อื่นให้ทำกรรมตามความเห็นผิด พวกเขา หลังจากตายแล้ว จะไปเกิดในอบาย ทุคติ วินิบาต นรก แต่หมู่สัตว์ที่ประกอบ กายสุจริต วจีสุจริต และมโนสุจริต ไม่กล่าวร้ายพระอริยะ มีความเห็นชอบ และ ชักชวนผู้อื่นให้ทำกรรมตามความเห็นชอบ พวกเขาหลังจากตายแล้ว จะไปเกิดใน สุคติโลกสวรรค์’ เราเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติและกำลังเกิด ทั้งชั้นต่ำและชั้นสูง งามและไม่งาม เกิดดีและเกิดไม่ดีด้วยตาทิพยอันบริสุทธิ์เหนือมนุษย์ เรารู้ชัดถึงหมู่สัตว์ผู้เป็นไป ตามกรรม ด้วยประการฉะนี้
Ayaṁ kho me, brāhmaṇa, rattiyā majjhime yāme dutiyā vijjā adhigatā;พราหมณ์ เราได้บรรลุวิชชาที่ ๒ นี้แล ในยามที่ ๒ แห่งราตรี
avijjā vihatā vijjā uppannā; tamo vihato āloko uppanno, yathā taṁ appamattassa ātāpino pahitattassa viharato.
ātāpino → ātapino (pts) | vihatā → T. M6 vigatā; M7 omits avijjā vi- (pts note) | vihato → T. M6 vigato. (pts note) | yathā taṁ → yathātaṁ (th, pts)ความมืดมิด คืออวิชชาเรากำจัดได้แล้ว แสงสว่างคือวิชชาได้เกิดขึ้นแก่เรา เปรียบเหมือนแสงสว่าง เกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ไม่ประมาท มีความเพียร อุทิศกายและใจ
Ayaṁ kho me, brāhmaṇa, dutiyā abhinibbhidā ahosi kukkuṭacchāpakasseva aṇḍakosamhā.
abhinibbidhā → Ph. T. M6. M7 -dā; M. -nibbhidā. (pts note) | kukkuṭacchāpakasseva → kukkuṭacchāpakass eva (pts)พราหมณ์ นี้คือการเจาะกระเปาะไข่คืออวิชชาออกมาครั้งที่ ๒ ของเรา เหมือน การเจาะกระเปาะไข่ออกมาของลูกไก่
So evaṁ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte āsavānaṁ khayañāṇāya cittaṁ abhininnāmesiṁ.
āneñjappatte → Ph. ānañja-; T. M6. M7 ānejja- (pts note) | khayañāṇāya → T. khayā- (pts note) | abhininnāmesiṁ → Ph. -si. (pts note)เมื่อจิตเป็นสมาธิ บริสุทธิ์ ผุดผ่อง ไม่มีกิเลสเพียงดังเนิน ปราศจากความ เศร้าหมอง อ่อน เหมาะแก่การใช้งาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ เรานั้นได้ น้อมจิตไปเพื่ออาสวักขยญาณ
So ‘idaṁ dukkhan’ti yathābhūtaṁ abbhaññāsiṁ, ‘ayaṁ dukkhasamudayo’ti yathābhūtaṁ abbhaññāsiṁ, ‘ayaṁ dukkhanirodho’ti yathābhūtaṁ abbhaññāsiṁ, ‘ayaṁ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṁ abbhaññāsiṁ;
ayaṁ → T. omits this phrase. (pts note) | dukkhanti → dukkhan ti (pts) | dukkhasamudayoti → dukkhasamudayo ti (pts) | dukkhanirodhoti → dukkhanirodho ti (pts) | paṭipadāti → paṭipadā ti (pts)รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์ นี้ทุกขสมุทัย นี้ทุกขนิโรธ นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา
‘ime āsavā’ti yathābhūtaṁ abbhaññāsiṁ, ‘ayaṁ āsavasamudayo’ti yathābhūtaṁ abbhaññāsiṁ, ‘ayaṁ āsavanirodho’ti yathābhūtaṁ abbhaññāsiṁ, ‘ayaṁ āsavanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṁ abbhaññāsiṁ.
ayaṁ → M6 omits this phrase. (pts note) | āsavāti → āsavā ti (pts) | āsavasamudayoti → āsavasamudayo ti (pts) | āsavanirodhoti → āsavanirodho ti (pts) | paṭipadāti → paṭipadā ti (pts)นี้อาสวะ นี้อาสวสมุทัย นี้อาสวนิโรธ นี้อาสวนิโรธคามินีปฏิปทา’
Tassa me evaṁ jānato evaṁ passato kāmāsavāpi cittaṁ vimuccittha, bhavāsavāpi cittaṁ vimuccittha, avijjāsavāpi cittaṁ vimuccittha.
vimuccittha → vimuccittha diṭṭhāsavāpi cittaṁ vimuccittha (bj) | kāmāsavāpi → kāmāsavā pi (pts) | bhavāsavāpi → bhavāsavā pi (pts) | avijjāsavāpi → avijjāsavā pi (pts)เมื่อเรารู้เห็นอยู่อย่างนี้ จิตย่อมหลุดพ้นจากกามาสวะ ภวาสวะ อวิชชาสวะ
Vimuttasmiṁ vimuttamiti ñāṇaṁ ahosi.
iti → M. Ph. vimuttamhī ti. (pts note) | vimuttamiti → vimuttam iti (pts)เมื่อจิตหลุดพ้นแล้วก็รู้ว่า ‘หลุดพ้นแล้ว’
‘Khīṇā jāti, vusitaṁ brahmacariyaṁ, kataṁ karaṇīyaṁ, nāparaṁ itthattāyā’ti abbhaññāsiṁ.
Khīṇā → Ph. adds me. (pts note) | itthattāyāti → itthattāyā ti (pts)รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว ทำกิจที่ควรทำ เสร็จแล้ว ไม่มีกิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้ อีกต่อไป‘
Ayaṁ kho me, brāhmaṇa, rattiyā pacchime yāme tatiyā vijjā adhigatā;พราหมณ์ เราได้บรรลุวิชชาที่ ๓ นี้แล ในยามที่ ๓ แห่งราตรี
avijjā vihatā vijjā uppannā; tamo vihato āloko uppanno, yathā taṁ appamattassa ātāpino pahitattassa viharato.
vihatā → T. M6. M7 vigatā. (pts note) | vihato → T. M6 vigato. (pts note) | yathā taṁ → yathātaṁ (th, pts)ความมืดมิด คืออวิชชาเรากำจัดได้แล้ว แสงสว่างคือวิชชาได้เกิดขึ้นแก่เรา เปรียบเหมือนแสงสว่าง เกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ไม่ประมาท มีความเพียร อุทิศกายและใจ
Ayaṁ kho me, brāhmaṇa, tatiyā abhinibbhidā ahosi kukkuṭacchāpakasseva aṇḍakosamhā”ti.
aṇḍakosamhāti → aṇḍakosambhāti (bj) | abhinibbidhā → Ph. T. M6. M7 -dā; M. -nibbhidā. (pts note) | kukkuṭacchāpakasseva aṇḍakosamhāti → kukkuṭacchāpakass eva aṇḍakosamhā ti (pts)พราหมณ์ นี้คือการเจาะกระเปาะไข่คืออวิชชาออกมาครั้งที่ ๓ ของเรา เหมือน การเจาะกระเปาะไข่ออกมาของลูกไก่”
Evaṁ vutte, verañjo brāhmaṇo bhagavantaṁ etadavoca:
vutte → T. vutto. (pts note) | etadavoca → etad avoca (pts)เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว เวรัญชพราหมณ์ได้กราบทูลพระผู้มี พระภาคดังนี้ว่า
“jeṭṭho bhavaṁ gotamo, seṭṭho bhavaṁ gotamo.
Gotamo → M. Ph. add ti. (pts note)“ท่านพระโคดมเป็นพี่ใหญ่ เป็นผู้ประเสริฐที่สุด
Abhikkantaṁ, bho gotama, abhikkantaṁ, bho gotama.
abhikkantaṁ → T. M6. M7 pe || upāsakaṁ. (pts note)ข้าแต่ท่านพระโคดม ภาษิตของท่านพระโคดมชัดเจนไพเราะยิ่งนัก ข้าแต่ท่านพระโคดม ภาษิตของท่าน พระโคดมชัดเจนไพเราะยิ่งนัก
Seyyathāpi, bho gotama, nikkujjitaṁ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṁ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṁ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṁ dhāreyya: ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti; evamevaṁ bhotā gotamena anekapariyāyena dhammo pakāsito.
nikkujjitaṁ → nikujjitaṁ (mr) | nikkujjitaṁ → nikujjitaṁ (cck: ka.) | eva → Ph. inserts bh- Gotama. (pts note) | evamevaṁ → evameva (th) | seyyathāpi → seyyathā pi (pts) | dakkhantīti evamevaṁ → dakkhantī ti evam eva (pts)ท่านพระโคดมทรงประกาศธรรมแจ่มแจ้งโดยประการ ต่างๆ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่ผู้หลงทาง หรือตามประทีปในที่มืด ด้วยตั้งใจว่า ‘คนมีตาดีจักเห็นรูปได้’
Esāhaṁ bhavantaṁ gotamaṁ saraṇaṁ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca.
saraṇaṁ → samaṇaṁ (sya-all) | bhikkhusaṅghañca → bhikkhusaṁghañca (ms2005) | dhammañca bhikkhusaṅghañca → dhammañ ca bhikkhusaṅghañ ca (pts)ข้าพระองค์นี้ขอถึง ท่านพระโคดมพร้อมทั้งพระธรรมและพระสงฆ์เป็นสรณะ
Upāsakaṁ maṁ bhavaṁ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṁ saraṇaṁ gatan”ti.
saraṇaṁ gatanti paṭhamaṁ → saraṇaṅgatanti (sya-all) | gatanti paṭhamaṁ → gatan ti (pts) | ajjatagge → ajja-t-agge (pts)ขอท่านพระโคดมโปรดทรง จำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสกผู้ถึงสรณะตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไปจนตลอดชีวิต”