Subhasutta๙๙ สุภสูตร
Evaṁ me sutaṁ—
evaṁ me → evamme (th) | evaṁ → evam (pts)ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้
ekaṁ samayaṁ bhagavā sāvatthiyaṁ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme.สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี
Tena kho pana samayena subho māṇavo todeyyaputto sāvatthiyaṁ paṭivasati aññatarassa gahapatissa nivesane kenacideva karaṇīyena.
kenacideva → kenacid eva (pts)สมัยนั้นแล มาณพชื่อสุภะผู้เป็นบุตรของโตเทยยพราหมณ์ อาศัยอยู่ในนิเวศน์ของคหบดีผู้หนึ่งในกรุงสาวัตถี ด้วยกรณียกิจบางอย่าง
Atha kho subho māṇavo todeyyaputto yassa gahapatissa nivesane paṭivasati taṁ gahapatiṁ etadavoca:
etadavoca → etad (pts)ครั้งนั้น สุภมาณพผู้เป็นบุตรของโตเทยยพราหมณ์ได้กล่าวกับคหบดีผู้ที่ตนอาศัยอยู่ในนิเวศน์ว่า
“sutaṁ metaṁ, gahapati:
sutaṁ metaṁ → sutametaṁ (th) | + → avoca (pts) | metaṁ → me taṁ (pts)“ท่านคหบดี ข้าพเจ้าได้สดับมาแล้วอย่างนี้ว่า
‘avivittā sāvatthī arahantehī’ti.
sāvatthī → sāvatthi (bj, pts) | arahantehīti → arahantehi (sya-all)‘กรุงสาวัตถีไม่ว่างจากพระอรหันต์เลย’
Kaṁ nu khvajja samaṇaṁ vā brāhmaṇaṁ vā payirupāseyyāmā”ti?
khvajja → kh ajja (pts) | ajja → So Sk; Bm Si kaṁ nu khvajja. Cf. 1 Dīgha 47. (pts note) | payirupāseyyāmāti → So Si; Sk (as frequently) payirūp-, as Bm always. (pts note) | kaṁ nu → kannu (bjt) | kaṁ → kan (pts)วันนี้ เราควรเข้าไปนั่งใกล้สมณะหรือพราหมณ์คนใดดีหนอ”
“Ayaṁ, bhante, bhagavā sāvatthiyaṁ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme.คหบดีกล่าวว่า “ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี Taṁ, bhante, bhagavantaṁ payirupāsassū”ti.ท่านจงเข้าไปนั่งใกล้พระผู้มีพระภาค พระองค์นั้นเถิด”
Atha kho subho māṇavo todeyyaputto tassa gahapatissa paṭissutvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṁ sammodi.
paṭissutvā → paṭisutvā (pts) | tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts)ลำดับนั้น สุภมาณพผู้เป็นบุตรของโตเทยยพราหมณ์รับคำแล้ว เข้าไปเฝ้า พระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ได้สนทนาปราศรัยพอเป็นที่บันเทิงใจ
Sammodanīyaṁ kathaṁ sāraṇīyaṁ vītisāretvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinno kho subho māṇavo todeyyaputto bhagavantaṁ etadavoca:
sāraṇīyaṁ → sārāṇīyaṁ (bj, sya-all, pts) | etadavoca → etad avoca (pts)พอเป็นที่ระลึก ถึงกันแล้วนั่ง ณ ที่สมควร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า
“brāhmaṇā, bho gotama, evamāhaṁsu:
evamāhaṁsu → evam āhaṁsu (pts)“ท่านพระโคดม พราหมณ์ทั้งหลายกล่าวกันอย่างนี้ว่า
‘gahaṭṭho ārādhako hoti ñāyaṁ dhammaṁ kusalaṁ, na pabbajito ārādhako hoti ñāyaṁ dhammaṁ kusalan’ti.
kusalanti → kusalan ti (pts)‘คฤหัสถ์เป็นผู้ยัง กุศลธรรมเครื่องนำออกจากทุกข์ให้สำเร็จ บรรพชิตไม่ยังกุศลธรรมนั้นให้สำเร็จ
Idha bhavaṁ gotamo kimāhā”ti?
kimāhāti → kim āhāti (pts)ในเรื่องนี้ ท่านพระโคดมจะตรัสว่าอย่างไร”
“Vibhajjavādo kho ahamettha, māṇava;
vibhajjavādo → vibhajavādo (th) | ahamettha → aham ettha (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “มาณพ ในเรื่องนี้เราแยกกล่าว
nāhamettha ekaṁsavādo.
nāhamettha → nāham ettha (pts)มิได้ รวมกล่าว
Gihissa vāhaṁ, māṇava, pabbajitassa vā micchāpaṭipattiṁ na vaṇṇemi.
na → (sya-all) | Gihissa → Bm Si gīhissa. (pts note) | na → Si omits na. (pts note) | vāhaṁ → vā haṁ (pts)เราไม่สรรเสริญการปฏิบัติผิดของคฤหัสถ์หรือบรรพชิต
Gihī vā hi, māṇava, pabbajito vā micchāpaṭipanno micchāpaṭipattādhikaraṇahetu na ārādhako hoti ñāyaṁ dhammaṁ kusalaṁ.
micchāpaṭipattādhikaraṇahetu → micchāpaṭipannādhikaraṇahetu (bj) | Gihī → Bm gīhi. (pts note)จริงอยู่ คฤหัสถ์ หรือบรรพชิตผู้ปฏิบัติผิด ชื่อว่าเป็นผู้ไม่ยังกุศลธรรมเครื่องนำออกจากทุกข์ให้สำเร็จ เพราะเหตุแห่งอธิกรณ์คือการปฏิบัติผิด
Gihissa vāhaṁ, māṇava, pabbajitassa vā sammāpaṭipattiṁ vaṇṇemi.
vāhaṁ → vā haṁ (pts)มาณพ เรากล่าวสรรเสริญการปฏิบัติชอบของคฤหัสถ์หรือบรรพชิต
Gihī vā hi, māṇava, pabbajito vā sammāpaṭipanno sammāpaṭipattādhikaraṇahetu ārādhako hoti ñāyaṁ dhammaṁ kusalan”ti.
sammāpaṭipattādhikaraṇahetu → sammāpaṭipannādhikaraṇahetu (bj) | kusalanti → kusalan ti (pts)จริงอยู่ คฤหัสถ์หรือบรรพชิตผู้ปฏิบัติชอบ ชื่อว่าเป็นผู้ยังกุศลธรรมเครื่องนำออกจากทุกข์ ให้สำเร็จ เพราะเหตุแห่งอธิกรณ์คือการปฏิบัติชอบ”
“Brāhmaṇā, bho gotama, evamāhaṁsu:
evamāhaṁsu → evam āhaṁsu (pts)สุภมาณพทูลถามว่า “ท่านพระโคดม พราหมณ์ทั้งหลายกล่าวกันอย่างนี้ว่า
‘mahaṭṭhamidaṁ mahākiccaṁ mahādhikaraṇaṁ mahāsamārambhaṁ gharāvāsakammaṭṭhānaṁ mahapphalaṁ hoti;
mahaṭṭhamidaṁ → mahatthamidaṁ (sya-all) | mahaṭṭhamidaṁ → mahaṭṭhaṁ (bj: syā) | Mahaṭṭhaṁ → So Sk Bm Bu; Si mahattham. (pts note) | mahaṭṭhamidaṁ → mahaṭṭhaṁ idaṁ (pts)‘ฐานะแห่งการงานของฆราวาสมีความต้องการมาก มีกิจมาก มีเรื่องมาก มีความ เพียรมาก มีผลมาก
appaṭṭhamidaṁ appakiccaṁ appādhikaraṇaṁ appasamārambhaṁ pabbajjā kammaṭṭhānaṁ appaphalaṁ hotī’ti.
appaṭṭhamidaṁ → appatthamidaṁ (sya-all) | appaṭṭhaṁ → So Sk Bm Bu; Si appatthaṁ. (pts note) | pabbajjā kammaṭṭhānaṁ appaphalaṁ → pabbajjākammaṭṭhānaṁ appapphalaṁ (th) | appaṭṭhamidaṁ → appaṭṭhaṁ idaṁ (pts) | pabbajjā kammaṭṭhānaṁ → pabbajjākammaṭṭhānaṁ (pts)(ส่วน)ฐานะแห่งการงานฝ่ายบรรพชิตมีความต้องการน้อย มีกิจน้อย มีเรื่องน้อย มีความเพียรน้อย และมีผลน้อย
Idha bhavaṁ gotamo kimāhā”ti.
kimāhāti etthāpi → kim āhāti ettha pi (pts)ในเรื่องนี้ ท่านพระโคดมจะ ตรัสว่าอย่างไร”
“Etthāpi kho ahaṁ, māṇava, vibhajjavādo;
etthāpi → etthapi (sya-all) | vibhajjavādo → vibhajavādo (th) | etthāpi → ettha pi (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “มาณพ แม้ในเรื่องนี้ เราก็แยกกล่าว
nāhamettha ekaṁsavādo.
nāhamettha → nāham ettha (pts)มิได้ รวมกล่าว
Atthi, māṇava, kammaṭṭhānaṁ mahaṭṭhaṁ mahākiccaṁ mahādhikaraṇaṁ mahāsamārambhaṁ, vipajjamānaṁ appaphalaṁ hoti;
mahaṭṭhaṁ → mahatthaṁ (sya-all) | appaphalaṁ → appapphalaṁ (th)ฐานะแห่งการงานที่มีความต้องการมาก มีกิจมาก มีเรื่องมาก มีความ เพียรมาก เมื่อวิบัติย่อมมีผลน้อย
atthi, māṇava, kammaṭṭhānaṁ mahaṭṭhaṁ mahākiccaṁ mahādhikaraṇaṁ mahāsamārambhaṁ, sampajjamānaṁ mahapphalaṁ hoti;
mahaṭṭhaṁ → mahatthaṁ (sya-all)ฐานะแห่งการงานที่มีความต้องการมาก มีกิจมาก มีเรื่องมาก มีความเพียรมาก เมื่อถึงพร้อมย่อมมีผลมาก
atthi, māṇava, kammaṭṭhānaṁ appaṭṭhaṁ appakiccaṁ appādhikaraṇaṁ appasamārambhaṁ, vipajjamānaṁ appaphalaṁ hoti;
appaṭṭhaṁ → appatthaṁ (sya-all) | appaphalaṁ → appapphalaṁ (th)ฐานะแห่งการงานที่มีความ ต้องการน้อย มีกิจน้อย มีเรื่องน้อย มีความเพียรน้อย เมื่อวิบัติย่อมมีผลน้อย
atthi, māṇava, kammaṭṭhānaṁ appaṭṭhaṁ appakiccaṁ appādhikaraṇaṁ appasamārambhaṁ sampajjamānaṁ mahapphalaṁ hoti.
appaṭṭhaṁ → appatthaṁ (sya-all)ฐานะ แห่งการงานที่มีความต้องการน้อย มีกิจน้อย มีเรื่องน้อย มีความเพียรน้อย เมื่อถึง พร้อมย่อมมีผลมาก
Katamañca, māṇava, kammaṭṭhānaṁ mahaṭṭhaṁ mahākiccaṁ mahādhikaraṇaṁ mahāsamārambhaṁ vipajjamānaṁ appaphalaṁ hoti?
katamañca → katamaṁ (sya-all) | mahaṭṭhaṁ → mahatthaṁ (sya-all) | katamañca → katamaṁ (bj: syā) | ca → Bm Si katamaṁ. (pts note) | appaphalaṁ → appapphalaṁ (th) | katamañca → katamañ ca (pts)ฐานะแห่งการงานที่มีความต้องการมาก มีกิจมาก มีเรื่องมาก มีความเพียร มาก เมื่อวิบัติย่อมมีผลน้อย เป็นอย่างไร
Kasi kho, māṇava, kammaṭṭhānaṁ mahaṭṭhaṁ mahākiccaṁ mahādhikaraṇaṁ mahāsamārambhaṁ vipajjamānaṁ appaphalaṁ hoti.
mahaṭṭhaṁ → mahatthaṁ (sya-all) | kasi → kasī (pts) | Kasī → Bm Si kasi. (pts note) | appaphalaṁ → appapphalaṁ (th)คือ ฐานะแห่งการงานคือการไถ ที่มีความต้องการมาก มีกิจมาก มีเรื่องมาก มีความเพียรมาก เมื่อวิบัติย่อมมีผลน้อย
Katamañca, māṇava, kammaṭṭhānaṁ mahaṭṭhaṁ mahākiccaṁ mahādhikaraṇaṁ mahāsamārambhaṁ sampajjamānaṁ mahapphalaṁ hoti?
mahaṭṭhaṁ → mahatthaṁ (sya-all) | katamañca → katamañ ca (pts)ส่วนฐานะแห่งการงานที่มีความต้องการมาก มีกิจมาก มีเรื่องมาก มีความ เพียรมาก เมื่อถึงพร้อมย่อมมีผลมาก เป็นอย่างไร
Kasiyeva kho, māṇava, kammaṭṭhānaṁ mahaṭṭhaṁ mahākiccaṁ mahādhikaraṇaṁ mahāsamārambhaṁ sampajjamānaṁ mahapphalaṁ hoti.
mahaṭṭhaṁ → mahatthaṁ (sya-all) | kasiyeva → kasī yeva (pts)คือ ฐานะแห่งการงานคือการไถนั่นแหละที่มีความต้องการมาก มีกิจมาก มีเรื่อง มาก มีความเพียรมาก เมื่อถึงพร้อมย่อมมีผลมาก
Katamañca, māṇava, kammaṭṭhānaṁ appaṭṭhaṁ appakiccaṁ appādhikaraṇaṁ appasamārambhaṁ vipajjamānaṁ appaphalaṁ hoti?
appaṭṭhaṁ → appatthaṁ (sya-all) | appaphalaṁ → appapphalaṁ (th) | katamañca → katamañ ca (pts) | vipajjamānaṁ → vipajjamānam (pts)ฐานะแห่งการงานที่มีความต้องการน้อย มีกิจน้อย มีเรื่องน้อย มีความ เพียรน้อย เมื่อวิบัติย่อมมีผลน้อย เป็นอย่างไร
Vaṇijjā kho, māṇava, kammaṭṭhānaṁ appaṭṭhaṁ appakiccaṁ appādhikaraṇaṁ appasamārambhaṁ vipajjamānaṁ appaphalaṁ hoti.
vaṇijjā → vanijjā (sya-all) | appaṭṭhaṁ → appatthaṁ (sya-all) | Vaṇijjā → So Sk Si; Bm vānijā. (pts note) | appaphalaṁ → appapphalaṁ (th)คือ ฐานะแห่งการงานคือการค้าขายที่มีความต้องการน้อย มีกิจน้อย มีเรื่อง น้อย มีความเพียรน้อย เมื่อวิบัติย่อมมีผลน้อย
Katamañca, māṇava, kammaṭṭhānaṁ appaṭṭhaṁ appakiccaṁ appādhikaraṇaṁ appasamārambhaṁ sampajjamānaṁ mahapphalaṁ hoti?
appaṭṭhaṁ → appatthaṁ (sya-all) | katamañca → katamañ ca (pts)ส่วนฐานะแห่งการงานที่มีความต้องการน้อย มีกิจน้อย มีเรื่องน้อย มีความเพียรน้อย เมื่อถึงพร้อมย่อมมีผลมาก เป็นอย่างไร
Vaṇijjāyeva kho, māṇava, kammaṭṭhānaṁ appaṭṭhaṁ appakiccaṁ appādhikaraṇaṁ appasamārambhaṁ sampajjamānaṁ mahapphalaṁ hoti.
vaṇijjāyeva → vanijjāyeva (sya-all) | appaṭṭhaṁ → appatthaṁ (sya-all) | vaṇijjāyeva → vaṇijjā yeva (pts)คือ ฐานะแห่งการงานคือการค้าขายนั่นแหละที่มีความต้องการน้อย มีกิจน้อย มีเรื่องน้อย มีความเพียรน้อย เมื่อถึงพร้อมย่อมมีผลมาก
Seyyathāpi, māṇava, kasi kammaṭṭhānaṁ mahaṭṭhaṁ mahākiccaṁ mahādhikaraṇaṁ mahāsamārambhaṁ vipajjamānaṁ appaphalaṁ hoti;
kasi kammaṭṭhānaṁ mahaṭṭhaṁ → kasikammaṭṭhānaṁ mahatthaṁ (sya-all) | kasi → kasī (pts) | appaphalaṁ → appapphalaṁ (th)มาณพ ฐานะแห่งการงานคือการไถ ที่มีความต้องการมาก มีกิจมาก มีเรื่องมาก มีความเพียรมาก เมื่อวิบัติย่อมมีผลน้อย แม้ฉันใด
evameva kho, māṇava, gharāvāsakammaṭṭhānaṁ mahaṭṭhaṁ mahākiccaṁ mahādhikaraṇaṁ mahāsamārambhaṁ vipajjamānaṁ appaphalaṁ hoti.
mahaṭṭhaṁ → mahatthaṁ (sya-all) | appaphalaṁ → appapphalaṁ (th) | evameva → evam eva (pts)ฐานะแห่งการงาน ของฆราวาส ที่มีความต้องการมาก มีกิจมาก มีเรื่องมาก มีความเพียรมาก ก็ฉันนั้น เหมือนกัน เมื่อวิบัติย่อมมีผลน้อย
Seyyathāpi, māṇava, kasiyeva kammaṭṭhānaṁ mahaṭṭhaṁ mahākiccaṁ mahādhikaraṇaṁ mahāsamārambhaṁ sampajjamānaṁ mahapphalaṁ hoti;
mahaṭṭhaṁ → mahatthaṁ (sya-all) | kasiyeva → kasī yeva (pts)ฐานะแห่งการงานคือการไถนั่นแหละ ที่มีความต้องการมาก มีกิจมาก มีเรื่องมาก มีความเพียรมาก เมื่อถึงพร้อมย่อมมีผลมาก แม้ฉันใด
evameva kho, māṇava, gharāvāsakammaṭṭhānaṁ mahaṭṭhaṁ mahākiccaṁ mahādhikaraṇaṁ mahāsamārambhaṁ sampajjamānaṁ mahapphalaṁ hoti.
mahaṭṭhaṁ → mahatthaṁ (sya-all) | evameva → evam eva (pts)ฐานะแห่งการงานของ ฆราวาส ที่มีความต้องการมาก มีกิจมาก มีเรื่องมาก มีความเพียรมาก ก็ฉันนั้น เหมือนกัน เมื่อถึงพร้อมย่อมมีผลมาก
Seyyathāpi, māṇava, vaṇijjā kammaṭṭhānaṁ appaṭṭhaṁ appakiccaṁ appādhikaraṇaṁ appasamārambhaṁ vipajjamānaṁ appaphalaṁ hoti;
vaṇijjā kammaṭṭhānaṁ appaṭṭhaṁ → vanijjākammaṭṭhānaṁ appatthaṁ (sya-all) | appaphalaṁ → appapphalaṁ (th)ฐานะแห่งการงานคือการค้าขายที่มีความต้องการน้อย มีกิจน้อย มีเรื่องน้อย มีความเพียรน้อย เมื่อวิบัติย่อมมีผลน้อย แม้ฉันใด
evameva kho, māṇava, pabbajjā kammaṭṭhānaṁ appaṭṭhaṁ appakiccaṁ appādhikaraṇaṁ appasamārambhaṁ vipajjamānaṁ appaphalaṁ hoti.
pabbajjā kammaṭṭhānaṁ appaṭṭhaṁ → pabbajjākammaṭṭhānaṁ appatthaṁ (sya-all) | appaphalaṁ → appapphalaṁ (th) | evameva → evam eva (pts)ฐานะแห่งการงานฝ่ายบรรพชิต ที่มีความต้องการน้อย มีกิจน้อย มีเรื่องน้อย มีความเพียรน้อย ก็ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อวิบัติย่อมมีผลน้อย
Seyyathāpi, māṇava, vaṇijjāyeva kammaṭṭhānaṁ appaṭṭhaṁ appakiccaṁ appādhikaraṇaṁ appasamārambhaṁ sampajjamānaṁ mahapphalaṁ hoti;
vaṇijjāyeva → vanijjāyeva (sya-all) | appaṭṭhaṁ → appatthaṁ (sya-all) | vaṇijjāyeva → vaṇijjā yeva (pts)ฐานะแห่งการงานคือการค้าขายนั่นแหละที่มีความต้องการน้อย มีกิจน้อย มีเรื่อง น้อย มีความเพียรน้อย เมื่อถึงพร้อมย่อมมีผลมาก แม้ฉันใด
evameva kho, māṇava, pabbajjā kammaṭṭhānaṁ appaṭṭhaṁ appakiccaṁ appādhikaraṇaṁ appasamārambhaṁ sampajjamānaṁ mahapphalaṁ hotī”ti.
pabbajjā kammaṭṭhānaṁ appaṭṭhaṁ → pabbajjākammaṭṭhānaṁ appatthaṁ (sya-all) | hotīti → Sk hoti. (pts note) | evameva → evam eva (pts)ฐานะแห่งการงานฝ่าย บรรพชิตที่มีความต้องการน้อย มีกิจน้อย มีเรื่องน้อย มีความเพียรน้อย ก็ฉันนั้น เหมือนกัน เมื่อถึงพร้อมย่อมมีผลมาก”
“Brāhmaṇā, bho gotama, pañca dhamme paññapenti puññassa kiriyāya, kusalassa ārādhanāyā”ti.
paññapenti → paññāpenti (bj, pts)สุภมาณพทูลถามว่า “ท่านพระโคดม พราหมณ์ทั้งหลายบัญญัติธรรมไว้ ๕ ประการ เพื่อทำบุญ เพื่อยังกุศลธรรมให้สำเร็จหรือ”
“Ye te, māṇava, brāhmaṇā pañca dhamme paññapenti puññassa kiriyāya, kusalassa ārādhanāya—
paññapenti → paññāpenti (bj, pts)พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “มาณพ พราหมณ์ทั้งหลายบัญญัติธรรม ๕ ประการใดไว้เพื่อทำบุญ เพื่อยังกุศลธรรมให้สำเร็จ
sace te agaru—
agaru → Sk agarū. (pts note)ถ้าเธอไม่หนักใจ
sādhu te pañca dhamme imasmiṁ parisati bhāsassū”ti.
parisati → parisatiṁ (bj, pts) | imasmiṁ → imissanti pāṭhena bhavitabbaṁ (sya-all note) | imasmiṁ → So all MSS. Si apends the following note: Imissan ti pāṭhena bhavitabbaṁ. (pts note) | parisatiṁ → Bm Si parisati (as at p. 140). (pts note)ดีละ เธอจง กล่าวธรรม ๕ ประการนั้นในบริษัทนี้เถิด”
“Na kho me, bho gotama, garu yatthassu bhavanto vā nisinno bhavantarūpo vā”ti.
bhavanto vā nisinno bhavantarūpo vā”ti → nisinnā bhavantarūpā vāti (bj, sya-all, km, pts1ed) | nisinno bhavantarūpo → nisinnā bhavantarūpā (bj, sya-all) | me → (sya-all) | nisinno bhavantarūpo vāti → nisinnā bhavantarūpā vā ti (pts) | vā’’ti → nisinnā bhavantarūpā vāti (cck: sī. syā. kaṁ. pī.) | me → Si omits me. (pts note) | assu → Sk yatthassa. (pts note) | bhavanto → Sk Bu bhagavanto. (pts note) | vā → So Si; Bm nisinno bh-po; Sk bhagavantaṁ rūpā; Bu bhavantarūpañ cātī. (pts note) | yatthassu → yatth assu (pts)สุภมาณพกราบทูลว่า “ท่านพระโคดมผู้เจริญ ณ ที่ที่พระองค์หรือบุคคลเช่น กับพระองค์ประทับนั่งอยู่ ข้าพระองค์ไม่มีความหนักใจเลย”
“Tena hi, māṇava, bhāsassū”ti.
tena hi → tenahi (th)พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “มาณพ ถ้าเช่นนั้น เธอจงกล่าวเถิด”
“Saccaṁ kho, bho gotama, brāhmaṇā paṭhamaṁ dhammaṁ paññapenti puññassa kiriyāya, kusalassa ārādhanāya.
paññapenti → paññāpenti (bj, pts)สุภมาณพกราบทูลว่า “ท่านพระโคดม พราหมณ์ทั้งหลายบัญญัติธรรมข้อ ที่ ๑ คือสัจจะ เพื่อทำบุญ เพื่อยังกุศลธรรมให้สำเร็จ
Tapaṁ kho, bho gotama, brāhmaṇā dutiyaṁ dhammaṁ paññapenti puññassa kiriyāya, kusalassa ārādhanāya.
paññapenti → paññāpenti (bj, pts) | Tapaṁ → Bm tapañ ca. (pts note)บัญญัติธรรมข้อที่ ๒ คือตบะ ...
Brahmacariyaṁ kho, bho gotama, brāhmaṇā tatiyaṁ dhammaṁ paññapenti puññassa kiriyāya, kusalassa ārādhanāya.
paññapenti → paññāpenti (bj, pts) | Brahmacariyaṁ → Bm adds pi. (pts note)บัญญัติธรรมข้อที่ ๓ คือพรหมจรรย์ ...
Ajjhenaṁ kho, bho gotama, brāhmaṇā catutthaṁ dhammaṁ paññapenti puññassa kiriyāya, kusalassa ārādhanāya.
ajjhenaṁ → ajjhesanaṁ (bj) | paññapenti → paññāpenti (bj, pts) | ajjhenaṁ → ajjhenam (pts)บัญญัติธรรมข้อที่ ๔ คือการเรียนมนตร์ ...
Cāgaṁ kho, bho gotama, brāhmaṇā pañcamaṁ dhammaṁ paññapenti puññassa kiriyāya, kusalassa ārādhanāya.
paññapenti → paññāpenti (bj, pts)บัญญัติธรรมข้อที่ ๕ คือการบริจาค เพื่อทำบุญ เพื่อยังกุศลธรรมให้สำเร็จ
Brāhmaṇā, bho gotama, ime pañca dhamme paññapenti puññassa kiriyāya, kusalassa ārādhanāyāti.
paññapenti → paññāpenti (bj) | ārādhanāyāti → arādhanāyāti (pts)พราหมณ์ทั้งหลายบัญญัติธรรม ๕ ประการนี้ไว้ เพื่อทำบุญ เพื่อยังกุศลธรรม ให้สำเร็จ
Idha bhavaṁ gotamo kimāhā”ti?
kimāhāti → kim āhāti (pts)ในเรื่องนี้ ท่านพระโคดมจะตรัสว่าอย่างไร”
“Kiṁ pana, māṇava, atthi koci brāhmaṇānaṁ ekabrāhmaṇopi yo evamāha:
ekabrāhmaṇopi → ekabrāhmaṇo pi (pts) | evamāha → evam āha (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า “มาณพ บรรดาพราหมณ์ทั้งหลาย แม้พราหมณ์สักคนหนึ่งผู้กล่าวอย่างนี้ว่า
‘ahaṁ imesaṁ pañcannaṁ dhammānaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā vipākaṁ pavedemī’”ti?‘ข้าพเจ้าทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเอง แล้วประกาศผลแห่งธรรม ๕ ประการนี้’ มีอยู่หรือ”
“No hidaṁ, bho gotama”.
hidaṁ → h idaṁ (pts)สุภมาณพทูลตอบว่า “ไม่มีเลย ท่านพระโคดม”
“Kiṁ pana, māṇava, atthi koci brāhmaṇānaṁ ekācariyopi ekācariyapācariyopi yāva sattamā ācariyamahayugāpi yo evamāha:
yāva sattamā ācariyamahayugāpi → yāvasattamā ācariyamahayugā (bj) | ekācariyopi ekācariyapācariyopi → ekācariyo pi ekācariyapācariyo pi (pts) | evamāha → evam āha (pts)“แม้อาจารย์ท่านหนึ่ง แม้ปาจารย์ของอาจารย์ท่านหนึ่ง ตลอดขึ้นไป ๗ ชั่วอาจารย์ ของพราหมณ์ทั้งหลาย ผู้กล่าวอย่างนี้ว่า
‘ahaṁ imesaṁ pañcannaṁ dhammānaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā vipākaṁ pavedemī’”ti?‘ข้าพเจ้าทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเอง แล้วประกาศผลแห่งธรรม ๕ ประการนี้’ มีอยู่หรือ”
“No hidaṁ, bho gotama”.
hidaṁ → h idaṁ (pts)“ไม่มีเลย ท่านพระโคดม”
“Kiṁ pana, māṇava, yepi te brāhmaṇānaṁ pubbakā isayo mantānaṁ kattāro mantānaṁ pavattāro yesamidaṁ etarahi brāhmaṇā porāṇaṁ mantapadaṁ gītaṁ pavuttaṁ samihitaṁ tadanugāyanti tadanubhāsanti bhāsitamanubhāsanti vācitamanuvācenti, seyyathidaṁ—aṭṭhako vāmako vāmadevo vessāmitto yamataggi aṅgīraso bhāradvājo vāseṭṭho kassapo bhagu,
aṭṭhako → aṭṭako (bj) | brāhmaṇā → brāhmaṇānaṁ (sya-all) | aṅgīraso → aṅgiraso (pts) | samihitaṁ → Sk samīhitaṁ. (pts note) | Aṅgiraso → Sk Yamataggī Angīraso. (pts note) | seyyathidaṁ → seyyathīdaṁ (th) | yepi → ye pi (pts) | yesamidaṁ → yesam idaṁ (pts) | tadanugāyanti tadanubhāsanti bhāsitamanubhāsanti vācitamanuvācenti seyyathidaṁ → tad anugāyanti tad anubhāsanti bhāsitam anubhāsanti vācitaṁ anuvācenti seyyathīdaṁ (pts)“แม้ฤาษีทั้งหลายผู้เป็นบุรพาจารย์ของพราหมณ์ทั้งหลายคือ ฤาษีอัฏฐกะ ฤาษีวามกะ ฤาษีวามเทพ ฤาษีเวสสามิตตะ ฤาษียมตัคคิ ฤาษีอังคีรสะ ฤาษี ภารทวาชะ ฤาษีวาเสฏฐะ ฤาษีกัสสปะ ฤาษีภคุ ซึ่งเป็นผู้แต่งมนตร์ เป็นผู้บอกมนตร์ที่ พวกพราหมณ์ในปัจจุบันนี้ขับตาม บทมนตร์เก่าที่ท่านบุรพาจารย์พราหมณ์ขับไว้แล้ว บอกไว้แล้ว รวบรวมไว้แล้ว กล่าวได้ถูกต้องตามที่ท่านกล่าวไว้ บอกได้ถูกต้องตามที่ ท่านได้บอกไว้
tepi evamāhaṁsu:
tepi evamāhaṁsu → te pi evam āhaṁsu (pts)แม้ท่านเหล่านั้นก็กล่าวแล้วอย่างนี้ว่า
‘mayaṁ imesaṁ pañcannaṁ dhammānaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā vipākaṁ pavedemā’”ti?
dhammānaṁ → (sya-all)‘เราทั้งหลายทำให้แจ้งด้วย ปัญญาอันยิ่งเองแล้วประกาศผลแห่งธรรม ๕ ประการนี้’ มีอยู่หรือ”
“No hidaṁ, bho gotama”.
hidaṁ → h idaṁ (pts)สุภมาณพทูลตอบว่า “ไม่มีเลย ท่านพระโคดม”
“Iti kira, māṇava, natthi koci brāhmaṇānaṁ ekabrāhmaṇopi yo evamāha:
yo → Sk so. (pts note) | natthi → na tthi (pts) | ekabrāhmaṇopi → ekabrāhmaṇo pi (pts) | evamāha → evam āha (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “มาณพ ได้ทราบกันดังนี้ว่า บรรดาพราหมณ์ทั้งหลาย ไม่มีพราหมณ์แม้สักคนหนึ่งผู้กล่าวอย่างนี้ว่า
‘ahaṁ imesaṁ pañcannaṁ dhammānaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā vipākaṁ pavedemī’ti;‘เราทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเอง แล้วประกาศผลแห่งธรรม ๕ ประการนี้’
natthi koci brāhmaṇānaṁ ekācariyopi ekācariyapācariyopi yāva sattamā ācariyamahayugāpi yo evamāha:
yāva sattamā ācariyamahayugāpi → yāvasattamā ācariyamahayugā (bj) | natthi → na tthi (pts) | ekācariyopi ekācariyapācariyopi → ekācariyo pi ekācariyapācariyo pi (pts) | evamāha → evam āha (pts)ไม่มีใครสักคนหนึ่งซึ่งเป็นอาจารย์ เป็น ปาจารย์ของอาจารย์ตลอด ๗ ชั่วอาจารย์ของพราหมณ์ทั้งหลายผู้กล่าวอย่างนี้ว่า
‘ahaṁ imesaṁ pañcannaṁ dhammānaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā vipākaṁ pavedemī’ti;‘เราได้ทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วประกาศผลแห่งธรรม ๕ ประการนี้’
yepi te brāhmaṇānaṁ pubbakā isayo mantānaṁ kattāro mantānaṁ pavattāro, yesamidaṁ etarahi brāhmaṇā porāṇaṁ mantapadaṁ gītaṁ pavuttaṁ samihitaṁ, tadanugāyanti tadanubhāsanti bhāsitamanubhāsanti vācitamanuvācenti, seyyathidaṁ—aṭṭhako vāmako vāmadevo vessāmitto yamataggi aṅgīraso bhāradvājo vāseṭṭho kassapo bhagu.
aṭṭhako → aṭṭako (bj) | brāhmaṇā → brāhmaṇānaṁ (sya-all) | pi → Bm hi. (pts note) | seyyathidaṁ → seyyathīdaṁ (th)แม้ฤาษี ทั้งหลายผู้เป็นบุรพาจารย์ของพราหมณ์ทั้งหลาย คือ ฤาษีอัฏฐกะ ฤาษีวามกะ ฤาษีวามเทพ ฤาษีเวสสามิตตะ ฤาษียมตัคคิ ฤาษีอังคีรสะ ฤาษีภารทวาชะ ฤาษี วาเสฏฐะ ฤาษีกัสสปะ ฤาษีภคุ ซึ่งเป็นผู้แต่งมนตร์ เป็นผู้บอกมนตร์ ที่พราหมณ์ ทั้งหลายในปัจจุบันนี้ขับตามบทมนตร์เก่า ที่ท่านขับไว้แล้ว บอกไว้แล้ว รวบรวม ไว้แล้ว กล่าวได้ถูกต้องตามที่ท่านได้กล่าวไว้ บอกได้ถูกต้องตามที่ท่านได้บอกไว้แล้ว
Tepi na evamāhaṁsu:
na → (bj) | evamāhaṁsu → before (pts)แม้ท่านเหล่านั้นก็ไม่ได้กล่าวอย่างนี้ว่า
‘mayaṁ imesaṁ pañcannaṁ dhammānaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā vipākaṁ pavedemā’ti.
pavedemāti → pavedemāti no hetaṁ bho gotama (bj)‘เราทั้งหลายทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเอง แล้วประกาศผลแห่งธรรม ๕ ประการนี้’
Seyyathāpi, māṇava, andhaveṇi paramparāsaṁsattā purimopi na passati majjhimopi na passati pacchimopi na passati;
paramparāsaṁsattā purimopi → paramparā saṁsatta purimo pi (pts) | pacchimopi na → pacchimo pi no (pts) | saṁsattā → sambhattā (bj: syā) | andhaveṇi → Sk a-ī. (pts note) | saṁsatta → So Si; Bm sambhattā; Sk paramparāyaṁ sattā. (pts note) | + → no hetaṁ bho gotama (bjt) | andhaveṇi paramparāsaṁsattā → andhaveṇiparamparā saṁsattā (bjt) | paramparāsaṁsattā → paraṁparāsaṁsattā (th) | majjhimopi → majjhimo pi (pts)มาณพ คนตาบอดเข้าแถวเกาะหลังกัน คนอยู่หัวแถว คนอยู่กลางแถว และคนอยู่ปลายแถว ต่างก็มองไม่เห็นกัน แม้ฉันใด
evameva kho, māṇava, andhaveṇūpamaṁ maññe brāhmaṇānaṁ bhāsitaṁ sampajjati—purimopi na passati majjhimopi na passati pacchimopi na passatī”ti.
māṇava → maṇava (pts) | maññe → So Si Bm; Sk andhaveṇupamaṁ ñe. (pts note) | evameva → evam eva (pts) | purimopi → purimo pi (pts) | majjhimopi → majjhimo pi (pts) | pacchimopi → pacchimo pi (pts)ภาษิตของพราหมณ์ทั้งหลาย ก็ฉันนั้นเหมือนกัน เห็นจะเปรียบได้กับคนตาบอด เข้าแถวเกาะหลังกัน คนอยู่ หัวแถว คนอยู่กลางแถว และคนอยู่ปลายแถว ต่างก็มองไม่เห็นกัน”
Evaṁ vutte, subho māṇavo todeyyaputto bhagavatā andhaveṇūpamena vuccamāno kupito anattamano bhagavantaṁyeva khuṁsento bhagavantaṁyeva vambhento bhagavantaṁyeva vadamāno:
bhagavatā andhaveṇūpamena → bhagavato andhaveṇūpammena (sya-all) | bhagavantaṁyeva → bhagavantaṁ yeva (pts)เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว สุภมาณพผู้เป็นบุตรของโตเทยยพราหมณ์ผู้ซึ่งพระผู้มีพระภาคตรัสเปรียบเหมือนคนตาบอดยืนเข้าแถว จึงโกรธ ไม่พอใจ เมื่อจะข่มขู่ติเตียนว่ากล่าวพระผู้มีพระภาคว่า
“samaṇo gotamo pāpito bhavissatī”ti bhagavantaṁ etadavoca:
pāpito → pāpiko (pts) | Samaṇo → Sk adds ca. (pts note) | Gotamo → Bm adds pi. (pts note) | etadavoca → etad avoca (pts)“ท่านพระสมณโคดมจักได้รับความ เสื่อมเสียแล้ว'’ จึงได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า
“brāhmaṇo, bho gotama, pokkharasāti opamañño subhagavaniko evamāha:
bho → (sya-all) | bho → Si omits bho. (pts note) | Pokkharasāti → So Sk Si; Bm P-ti. Bu hereon says: Tattha Pokkharasātīti idaṁ tassa nāmaṁ. Pokkharasādīti pi vuccati. See 1 Sum. Vil. 244 & I Dīgha 87. (pts note) | Opamañño → Sk Opamaññe. (pts note) | evamāha → evam āha (pts)“ท่านพระโคดม พราหมณ์ชื่อโปกขรสาติ โอปมัญญโคตร ผู้เป็นใหญ่ในป่า ชื่อสุภควันกล่าวไว้อย่างนี้ว่า
‘evameva panidhekacce samaṇabrāhmaṇā uttari manussadhammā alamariyañāṇadassanavisesaṁ paṭijānanti.
panidhekacce → panimeke (sabbattha) | panidhekacce → panimeke (bj); kho panime ke (sya-all) | uttari → uttariṁ (sya-all) | panimeke → panimekacce (bj: machasaṁ) | panidhekacce → panimeke (cck: sabbattha) | eva → Si adds kho. (pts note) | eke → So all MSS., Si dividing ime ke. (pts note) | uttari manussadhammā → uttarimanussadhammā (my, bjt, pts) | evameva panidhekacce → evaṁ eva pan im eke (pts)‘อย่างนี้แล สมณพราหมณ์เหล่านี้ ย่อมยืนยัน ญาณทัสสนะที่ประเสริฐอันสามารถ วิเศษยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์
Tesamidaṁ bhāsitaṁ hassakaṁyeva sampajjati, nāmakaṁyeva sampajjati, rittakaṁyeva sampajjati, tucchakaṁyeva sampajjati.
sampajjati → Sk omits these three words. (pts note) | tesamidaṁ → tesaṁ idaṁ (pts) | hassakaṁyeva → hassakaṁ yeva (pts) | nāmakaṁyeva → nāmakaṁ yeva (pts) | rittakaṁyeva → rittakaṁ yeva (pts) | tucchakaṁyeva → tucchakaṁ yeva (pts)ภาษิตนี้ของ สมณพราหมณ์เหล่านั้น ย่อมเป็นภาษิตที่น่าหัวเราะ เลวทราม ว่าง และเปล่า
Kathañhi nāma manussabhūto uttari manussadhammā alamariyañāṇadassanavisesaṁ ñassati vā dakkhati vā sacchi vā karissatīti—
dakkhati → dakkhiti (bj, sya-all); dakkhissati (pts) | karissatīti → karissati (bj) | uttari → uttariṁ (sya-all) | dakkhiti → dakkhati (bj: machasaṁ); dakkhissati (bj: sīmu8) | hi → Sk omits hi. (pts note) | uttarimanussadhammā → Bm u-maṁ. (pts note) | dakkhissati → So Sk here; Bm dakkhati; Si dakkhīti. (pts note) | sacchi → So Bm Si; Sk sacchiṁ. (pts note) | kathañhi → kathaṁ hi (bjt, th, pts)ถ้าเช่นนั้น ก็เป็นไปไม่ได้เลยที่มนุษย์จักรู้ จักเห็น หรือจักทำให้แจ้งญาณทัสสนะที่ ประเสริฐ
netaṁ ṭhānaṁ vijjatī’”ti?
netaṁ → n etaṁ (pts)อันสามารถวิเศษยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์ได้”
“Kiṁ pana, māṇava, brāhmaṇo pokkharasāti opamañño subhagavaniko sabbesaṁyeva samaṇabrāhmaṇānaṁ cetasā ceto paricca pajānātī”ti?
kiṁ → kim (pts) | sabbesaṁyeva → sabbesaṁ yeva (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า “มาณพ พราหมณ์ชื่อโปกขรสาติ โอปมัญญโคตร ผู้เป็นใหญ่ในป่าชื่อสุภควัน กำหนดรู้ใจของสมณพราหมณ์ทุกคนด้วยใจหรือ”
“Sakāyapi hi, bho gotama, puṇṇikāya dāsiyā brāhmaṇo pokkharasāti opamañño subhagavaniko cetasā ceto paricca na pajānāti, kuto pana sabbesaṁyeva samaṇabrāhmaṇānaṁ cetasā ceto paricca pajānissatī”ti?
puṇṇikāya → puṇṇakāya (bj) | na → (sya-all) | na → Si omits; Bm inserts after paricca. (pts note) | sakāyapi → sakāya pi (pts) | sabbesaṁyeva → sabbesaṁ yeva (pts)สุภมาณพทูลตอบว่า “ท่านพระโคดม พราหมณ์ชื่อโปกขรสาติ โอปมัญญโคตร ผู้เป็นใหญ่ในป่าชื่อสุภควัน กำหนดรู้ใจของนางทาสีชื่อปุณณิกาของตนด้วยใจของ ตนเองยังไม่ได้ จักกำหนดรู้ใจของสมณพราหมณ์ทุกคนด้วยใจได้อย่างไรเล่า”
“Seyyathāpi, māṇava, jaccandho puriso na passeyya kaṇhasukkāni rūpāni, na passeyya nīlakāni rūpāni, na passeyya pītakāni rūpāni, na passeyya lohitakāni rūpāni, na passeyya mañjiṭṭhakāni rūpāni, na passeyya samavisamaṁ, na passeyya tārakarūpāni, na passeyya candimasūriye.
mañjiṭṭhakāni → mañjeṭṭhikāni (bj); mañjeṭṭhakāni (sya-all, pts) | candimasūriye → candimasuriye (bj, sya-all, pts) | puriso → puriso so (sya-all) | samavisamaṁ → sama visamāni (sya-all, pts) | samavisamaṁ → samavisamāni (bj: syā, PTS) | puriso → Si inserts so. (pts note) | pītakāni → Bm nil- & pit- throughout. (pts note) | tārakarūpāni → Sk kāt-. (pts note) | kaṇhasukkāni → kaṇha sukkāni (th) | candimasūriye → candima suriye (th)พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า “มาณพ เปรียบเหมือนคนตาบอดมาแต่กำเนิด ไม่พึงเห็นรูปสีดำสีขาว รูปสีเขียว รูปสีเหลือง รูปสีแดง รูปสีแสด ไม่พึงเห็นที่ที่ เสมอและขรุขระ ไม่พึงเห็นดวงดาว ไม่พึงเห็นดวงจันทร์และดวงอาทิตย์
So evaṁ vadeyya:เขาจะพึง กล่าวอย่างนี้ว่า
‘natthi kaṇhasukkāni rūpāni, natthi kaṇhasukkānaṁ rūpānaṁ dassāvī;
kaṇhasukkāni → kaṇha sukkāni (th) | kaṇhasukkānaṁ → kaṇha sukkānaṁ (th) | natthi → na tthi (pts)‘ไม่มีรูปสีดำสีขาว ไม่มีคนเห็นรูปสีดำสีขาว
natthi nīlakāni rūpāni, natthi nīlakānaṁ rūpānaṁ dassāvī;
natthi → na tthi (pts)ไม่มีรูปสีเขียว ไม่มีคน เห็นรูปสีเขียว
natthi pītakāni rūpāni, natthi pītakānaṁ rūpānaṁ dassāvī;
natthi → na tthi (pts)ไม่มีรูปสีเหลือง ไม่มีคนเห็นรูปสีเหลือง
natthi lohitakāni rūpāni, natthi lohitakānaṁ rūpānaṁ dassāvī;
natthi → na tthi (pts)ไม่มีรูปสีแดง ไม่มีคนเห็น รูปสีแดง
natthi mañjiṭṭhakāni rūpāni, natthi mañjiṭṭhakānaṁ rūpānaṁ dassāvī;
mañjiṭṭhakāni → mañjeṭṭhikāni (bj); mañjeṭṭhakāni (sya-all) | mañjiṭṭhakānaṁ → mañjeṭṭhikānaṁ (bj); mañjeṭṭhakānaṁ (sya-all) | natthi mañjiṭṭhakāni → na tthi mañjeṭṭhakāni (pts) | natthi mañjiṭṭhakānaṁ → na tthi mañjeṭṭhakānaṁ (pts)ไม่มีรูปสีแสด ไม่มีคนเห็นรูปสีแสด
natthi samavisamaṁ, natthi samavisamassa dassāvī;
samavisamaṁ → sama visamaṁ (bjt, th) | natthi → na tthi (pts)ไม่มีที่ที่เสมอและขรุขระ ไม่มีคนเห็น ที่ที่เสมอและขรุขระ
natthi tārakarūpāni, natthi tārakarūpānaṁ dassāvī;
natthi → na tthi (pts)ไม่มีดวงดาว ไม่มีคนเห็นดวงดาว
natthi candimasūriyā, natthi candimasūriyānaṁ dassāvī.
candimasūriyānaṁ → candimasuriyānaṁ (bj, sya-all) | candimasūriyā → candima suriyā (sya-all) | candimasuriyānaṁ → Sk omits na 'tthi c-. (pts note) | candimasūriyānaṁ → candima suriyānaṁ (th)ไม่มีดวงจันทร์และดวงอาทิตย์ ไม่มีคนเห็นดวงจันทร์และดวงอาทิตย์
Ahametaṁ na jānāmi, ahametaṁ na passāmi;
ahametaṁ → aham etaṁ (pts)เราไม่รู้ไม่เห็นสิ่งนั้น เพราะฉะนั้น
tasmā taṁ natthī’ti.
taṁ → (bj) | taṁ natthīti → na tthīti (pts) | tasmā → Si adds taṁ. (pts note)สิ่งนั้น จึงไม่มี’
Sammā nu kho so, māṇava, vadamāno vadeyyā”ti?ผู้ที่กล่าวอยู่นั้น ชื่อว่ากล่าวอย่างถูกต้องหรือ มาณพ”
“No hidaṁ, bho gotama.
hidaṁ → h idaṁ (pts)สุภมาณพทูลตอบว่า “ไม่ใช่เช่นนั้น
Atthi kaṇhasukkāni rūpāni, atthi kaṇhasukkānaṁ rūpānaṁ dassāvī;
atthi → Sk omits k-ni rūpāni atthi. (pts note) | kaṇhasukkāni → kaṇha sukkāni (th) | kaṇhasukkānaṁ → kaṇha sukkānaṁ (th)ท่านพระโคดม รูปสีดำสีขาวก็มี คนเห็น รูปสีดำสีขาวก็มี
atthi nīlakāni rūpāni, atthi nīlakānaṁ rūpānaṁ dassāvī;รูปสีเขียวก็มี คนเห็นรูปสีเขียวก็มี
atthi pītakāni rūpāni, atthi pītakānaṁ rūpānaṁ dassāvī;
pītakāni rūpāni → candimasuriyā (pts) | pītakānaṁ rūpānaṁ → candimasuriyānaṁ (pts)รูปสีเหลืองก็มี คนเห็นรูป สีเหลืองก็มี
atthi lohitakāni rūpāni, atthi lohitakānaṁ rūpānaṁ dassāvī;รูปสีแดงก็มี คนเห็นรูปสีแดงก็มี
atthi mañjiṭṭhakāni rūpāni, atthi mañjiṭṭhakānaṁ rūpānaṁ dassāvī;
mañjiṭṭhakāni → mañjeṭṭhikāni (bj); mañjeṭṭhakāni (sya-all) | mañjiṭṭhakānaṁ → mañjeṭṭhikānaṁ (bj); mañjeṭṭhakānaṁ (sya-all)รูปสีแสดก็มี คนเห็นรูปสีแสดก็มี
atthi samavisamaṁ, atthi samavisamassa dassāvī;
samavisamaṁ → sama visamaṁ (th) | samavisamassa → sama visamassa (th)ที่ที่เสมอและขรุขระก็มี คนเห็นที่ที่เสมอและขรุขระก็มี
atthi tārakarūpāni, atthi tārakarūpānaṁ dassāvī;ดวงดาวก็มี คนเห็น ดวงดาวก็มี
atthi candimasūriyā, atthi candimasūriyānaṁ dassāvī.
candimasūriyānaṁ → candimasuriyānaṁ (bj, sya-all) | candimasūriyā → candima suriyā (sya-all) | candimasūriyā → candimasuriyo (bj: sīmu8) | candimasūriyānaṁ → candima suriyānaṁ (th)ดวงจันทร์และดวงอาทิตย์ก็มี คนเห็นดวงจันทร์และดวงอาทิตย์ก็มี
‘Ahametaṁ na jānāmi, ahametaṁ na passāmi;
ahametaṁ → ahaṁ etaṁ (pts) | ahametaṁ → aham etaṁ (pts)ผู้ที่กล่าวว่า ‘เราไม่รู้ไม่เห็นสิ่งนั้น เพราะฉะนั้น
tasmā taṁ natthī’ti;
taṁ → (bj) | taṁ natthīti → na tthīti (pts)สิ่งนั้นจึงไม่มี’
na hi so, bho gotama, sammā vadamāno vadeyyā”ti.
so → (sya-all)ผู้ที่กล่าวอยู่นั้น ชื่อว่ากล่าวอย่างไม่ถูกต้อง ท่านพระโคดม”
“Evameva kho, māṇava, brāhmaṇo pokkharasāti opamañño subhagavaniko andho acakkhuko.
evameva → evam eva (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “มาณพ อย่างนั้นเหมือนกัน พราหมณ์ชื่อโปกขรสาติ โอปมัญญโคตร ผู้เป็นใหญ่ในป่าชื่อสุภควัน ชื่อว่าเป็นคนบอดไม่มีจักษุ
So vata uttari manussadhammā alamariyañāṇadassanavisesaṁ ñassati vā dakkhati vā sacchi vā karissatīti—netaṁ ṭhānaṁ vijjati.
dakkhati → dakkhiti (bj, sya-all, pts) | uttari → uttariṁ (sya-all) | dakkhiti → dakkhati (bj: machasaṁ) | sacchi → Sk here et supra sacchim. (pts note) | vijjati → Bm vijjatīti. (pts note) | uttari manussadhammā → uttarimanussadhammā (my, bjt, pts) | netaṁ → n etaṁ (pts)เป็นไป ไม่ได้เลยที่เขาจักรู้ จักเห็น หรือจักทำให้แจ้งญาณทัสสนะที่ประเสริฐ อันสามารถ วิเศษยิ่งกว่าธรรมของมนุษย์ได้”
Taṁ kiṁ maññasi, māṇava,พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า “มาณพ ท่านเข้าใจความข้อนั้นว่า อย่างไร
ye te kosalakā brāhmaṇamahāsālā, seyyathidaṁ—
brāhmaṇamahāsālā → brāhmaṇamahāsāḷā (bj) | ye → ye pana (sya-all) | kosalakā → kosalikā (sya-all) | kosalakā → ye pana te kosalikā (bj: syā) | Ye → Si adds pana. (pts note) | Kosalakā → Bm Si Kosalikā. (pts note) | seyyathidaṁ → seyyathīdaṁ (th, pts)พราหมณมหาศาลชาวเมืองโกศล
caṅkī brāhmaṇo tārukkho brāhmaṇo pokkharasāti brāhmaṇo jāṇussoṇi brāhmaṇo pitā ca te todeyyo, katamā nesaṁ seyyo, yaṁ vā te sammuccā vācaṁ bhāseyyuṁ yaṁ vā asammuccā”ti?
seyyo → seyyā (bj, sya-all, km) | sammuccā → sammusā (si, pts1ed); saṁmucchā (sya-all) | ca → vā (bj, sya-all, km, pts1ed) | seyyo yaṁ → seyyāyaṁ (bj) | asammuccāti sammuccā → asaṁmucchāti saṁmucchā (sya-all); asammusāti sammusā (pts) | jāṇussoṇi → jāṇussoṇī (pts) | ca → vā (pts) | sammuccā → sammusā (pts) | bhāseyyuṁ → bhāseyvuṁ (pts) | sammuccā → sammusā (bj: sīmu8, PTS, sammucchā – syā) | asammuccāti → asammusāti (bj: sīmu8, PTS) | ca → vā (cck: sī. syā. kaṁ. pī.) | seyyo → seyyā (cck: syā. kaṁ.) | sammuccā → sammusā (cck: sī. pī.) | Jāṇussoṇī → Jaṇusoṇī; Si Jāṇussoṇi; Sk Jānussoṇī, generally but Jāṇussonī in fine. (pts note) | vā → Bm ca. (pts note) | sammusā → So Bu; Sk sammuccā; Bm samuccā; Si sammucchā. (pts note)คือพราหมณ์ชื่อจังกี พราหมณ์ชื่อ ตารุกขะ พราหมณ์ชื่อโปกขรสาติ พราหมณ์ชื่อชาณุสโสณิ หรือพราหมณ์ชื่อ โตเทยยะ ผู้เป็นบิดาของท่าน วาจาที่พราหมณมหาศาลเหล่านั้นกล่าวตรงตาม โวหารของชาวโลก หรือไม่ตรงตามโวหารของชาวโลก อย่างไหนประเสริฐกว่ากัน”
“Sammuccā, bho gotama”.
sammuccā → saṁmucchā (th) | sammuccā → sammusā (pts)สุภมาณพทูลตอบว่า “ผู้กล่าววาจาตรงตามโวหารของชาวโลกประเสริฐกว่า ท่านพระโคดม”
“Katamā nesaṁ seyyo, yaṁ vā te mantā vācaṁ bhāseyyuṁ yaṁ vā amantā”ti?
nesaṁ seyyo → tesaṁ seyyā (sya-all) | nesaṁ → tesaṁ (pts) | mantā → So MSS. & Bu. (pts note) | amantāti → amantā ti (pts)“วาจาที่พราหมณมหาศาลเหล่านั้นรู้แล้วกล่าว หรือไม่รู้แล้วกล่าว อย่างไหน ประเสริฐกว่ากัน”
“Mantā, bho gotama”.“วาจาที่พราหมณ์เหล่านั้นรู้แล้วกล่าว ประเสริฐกว่า ท่านพระโคดม”
“Katamā nesaṁ seyyo, yaṁ vā te paṭisaṅkhāya vācaṁ bhāseyyuṁ yaṁ vā appaṭisaṅkhāyā”ti?
nesaṁ → tesaṁ (bj, pts) | nesaṁ seyyo → tesaṁ seyyā (sya-all) | paṭisaṅkhāya → So MSS.; Bu patisankhā. (pts note) | appaṭisaṅkhāyāti → apaṭisaṅkhāyāti (pts)“วาจาที่พราหมณมหาศาลเหล่านั้นพิจารณาแล้วกล่าว หรือไม่พิจารณา แล้วกล่าว อย่างไหนประเสริฐกว่ากัน”
“Paṭisaṅkhāya, bho gotama”.“วาจาที่พราหมณ์เหล่านั้นพิจารณาแล้วกล่าว ประเสริฐกว่า ท่านพระโคดม”
“Katamā nesaṁ seyyo, yaṁ vā te atthasaṁhitaṁ vācaṁ bhāseyyuṁ yaṁ vā anatthasaṁhitan”ti?
nesaṁ → tesaṁ (bj, pts) | nesaṁ seyyo → tesaṁ seyyā (sya-all) | atthasaṁhitaṁ → Bu atthasaṁgatitaṁ. (pts note) | atthasaṁhitaṁ → atthasañhitaṁ (th) | anatthasaṁhitanti → anatthasañhitanti (th) | anatthasaṁhitanti → anatthasaṁhitan ti (pts)“วาจาที่มีประโยชน์ หรือวาจาที่ไม่มีประโยชน์ซึ่งพราหมณมหาศาลเหล่านั้นกล่าว อย่างไหนประเสริฐกว่ากัน”
“Atthasaṁhitaṁ, bho gotama”.
atthasaṁhitaṁ → atthasañhitaṁ (th) | atthasaṁhitaṁ → atthasaṁhitam (pts)“วาจาที่มีประโยชน์ ประเสริฐกว่า ท่านพระโคดม”
“Taṁ kiṁ maññasi, māṇava,“ท่านเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร
yadi evaṁ sante, brāhmaṇena pokkharasātinā opamaññena subhagavanikena sammuccā vācā bhāsitā asammuccā”ti?
asammuccā”ti → asammusā vāti (si, pts1ed); asaṁmucchāti (sya-all) | asammuccāti → asammuccā vāti (bj) | sammuccā → saṁmucchā (sya-all); sammusā (pts) | asammuccāti asammuccā → asaṁmucchāti saṁmucchā (sya-all) | asammuccā’’ti → asammusā vāti (pī.) evamitarapañhattayepi vāsaddena saha dissati (cck note) | Subhagavanikena → Sk here inserts, before sammuccā, samassu. (pts note) | bhāsitā asammuccāti → bhasitā asammusā vā (pts)ถ้าเมื่อเป็นเช่นนั้น โปกขรสาติพราหมณ์ โอปมัญญโคตร ผู้เป็นใหญ่ในป่าชื่อสุภควัน กล่าววาจาตรงตามโวหารของชาวโลก หรือไม่”
“Asammuccā, bho gotama”.
asammuccā → saṁmucchā (th) | asammuccā → ti asammusā (pts)“ไม่ตรงตามโวหารของชาวโลก ท่านพระโคดม”
“Mantā vācā bhāsitā amantā vā”ti?
vāti → vācāti (sya-all) | Mantā → Sk amantā. (pts note) | vāti → vā ti (pts)“เป็นวาจาที่รู้แล้วกล่าว หรือไม่รู้แล้วกล่าว”
“Amantā, bho gotama”.“เป็นวาจาที่ไม่รู้แล้วกล่าว ท่านพระโคดม”
“Paṭisaṅkhāya vācā bhāsitā appaṭisaṅkhāyā”ti?
appaṭisaṅkhāyāti appaṭisaṅkhāya → apaṭisaṅkhāya vāti apaṭisaṅkhāya (bj, pts) | + → bhāsitā (th) | appaṭisaṅkhāyāti → apaṭisaṅkhāya vā (pts)“เป็นวาจาที่พิจารณาแล้วกล่าวหรือไม่พิจารณาแล้วกล่าว”
“Appaṭisaṅkhāya, bho gotama”.
appaṭisaṅkhāya → apaṭisaṅkhāya (bjt) | appaṭisaṅkhāya → ti apaṭisaṅkhāya (pts)“เป็นวาจาที่ไม่พิจารณาแล้วกล่าว ท่านพระโคดม”
“Atthasaṁhitā vācā bhāsitā anatthasaṁhitā”ti?
anatthasaṁhitāti → anatthasaṁhitā vāti (bj, pts) | vā → Bm Si omit vā. (pts note) | atthasaṁhitā → atthasañhitā (th) | anatthasaṁhitāti → anatthasañhitāti (th) | anatthasaṁhitāti → anatthasaṁhitā vā ti (pts)“เป็นวาจาที่มีประโยชน์หรือไม่มีประโยชน์”
“Anatthasaṁhitā, bho gotama”.
anatthasaṁhitā → anatthasañhitā (th)“เป็นวาจาที่ไม่มีประโยชน์ ท่านพระโคดม”
“Pañca kho ime, māṇava, nīvaraṇā.พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “มาณพ นิวรณ์นี้มี ๕ ประการ
Katame pañca?นิวรณ์ ๕ ประการ อะไรบ้าง คือ
Kāmacchandanīvaraṇaṁ, byāpādanīvaraṇaṁ, thinamiddhanīvaraṇaṁ uddhaccakukkuccanīvaraṇaṁ, vicikicchānīvaraṇaṁ—
thinamiddhanīvaraṇaṁ → thīnamiddhanīvaraṇaṁ (bj, cck, sya-all) | byāpādanīvaraṇaṁ thinamiddhanīvaraṇaṁ → vyāpādanīvaraṇaṁ thīnamiddhanīvaraṇaṁ (pts) | thīnamiddhanīvaraṇaṁ → Bm thin-. (pts note)๑. กามฉันทนิวรณ์ (สิ่งที่กั้นจิตคือความพอใจในกาม) ๒. พยาบาทนิวรณ์ (สิ่งที่กั้นจิตคือความขัดเคืองใจ) ๓. ถีนมิทธนิวรณ์ (สิ่งที่กั้นจิตคือความหดหู่และเซื่องซึม) ๔. อุทธัจจกุกกุจจนิวรณ์ (สิ่งที่กั้นจิตคือความฟุ้งซ่านและร้อนใจ) ๕. วิจิกิจฉานิวรณ์ (สิ่งที่กั้นจิตคือความลังเลสงสัย)
ime kho, māṇava, pañca nīvaraṇā.นิวรณ์ ๕ ประการนี้แล
Imehi kho, māṇava, pañcahi nīvaraṇehi brāhmaṇo pokkharasāti opamañño subhagavaniko āvuto nivuto ophuṭo pariyonaddho.
ophuṭo → ovuto (bj); ophuto (sya-all, km, pts1ed) | māṇava → māṇavā (bj) | āvuto → āvaṭo (pts) | ophuṭo → ophuto (pts) | āvuto → āvaṭo (bj: PTS) | ovuto → ophuṭo (bj: machasaṁ, syā); ophuto (bj: PTS) | ophuṭo → ovuto (cck: sī.); ophuto (cck: syā. kaṁ. pī.) | pañcahi → Sk pañca. (pts note) | āvaṭo → So Bu & 1 Dīgha 246; Sk āvato; Bm Si āvuto. (pts note) | ophuto → So Bm Si; Sk ovuto; Bu opāto ti onaddho. (pts note)มาณพ โปกขรสาติพราหมณ์ โอปมัญญโคตร ผู้เป็นใหญ่ในป่าชื่อสุภควัน ถูกนิวรณ์ ๕ ประการนี้หน่วงเหนี่ยว กางกั้น รัดรึง ตรึงตราไว้แล้ว
So vata uttari manussadhammā alamariyañāṇadassanavisesaṁ ñassati vā dakkhati vā sacchi vā karissatīti—netaṁ ṭhānaṁ vijjati.
uttari → uttariṁ (sya-all) | dakkhati → dakkhiti (sya-all, pts) | uttari manussadhammā → uttarimanussadhammā (my, bjt, pts) | netaṁ → n etaṁ (pts)เป็นไปไม่ได้เลย ที่เขาจักรู้ จักเห็นหรือจักทำให้แจ้งญาณทัสสนะที่ประเสริฐอันสามารถ วิเศษยิ่งกว่า ธรรมของมนุษย์
Pañca kho ime, māṇava, kāmaguṇā.มาณพ กามคุณนี้มี ๕ ประการ
Katame pañca?กามคุณ ๕ ประการ อะไรบ้าง คือ
Cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṁhitā rajanīyā;
rajanīyā → Bm rajaniya. (pts note) | kāmūpasaṁhitā → kāmūpasañhitā (th)๑. รูปที่จะพึงรู้แจ้งทางตา ที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด
sotaviññeyyā saddā …pe…๒. เสียงที่จะพึงรู้แจ้งทางหู ฯลฯ
ghānaviññeyyā gandhā …๓. กลิ่นที่จะพึงรู้แจ้งทางจมูก ...
jivhā viññeyyā rasā …
jivhā viññeyyā → jivhāviññeyyā (th, pts)๔. รสที่จะพึงรู้แจ้งทางลิ้น ...
kāyaviññeyyā phoṭṭhabbā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṁhitā rajanīyā—
phoṭṭhabbā → Sk poṭṭhabbā. (pts note) | kāmūpasaṁhitā → kāmūpasañhitā (th)๕. โผฏฐัพพะที่จะพึงรู้แจ้งทางกาย ที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด
ime kho, māṇava, pañca kāmaguṇā.กามคุณ ๕ ประการนี้แล
Imehi kho, māṇava, pañcahi kāmaguṇehi brāhmaṇo pokkharasāti opamañño subhagavaniko gathito mucchito ajjhopanno anādīnavadassāvī anissaraṇapañño paribhuñjati.
gathito → gadhito (sya-all) | ajjhopanno → ajjhāpanno (sya-all) | gathito → gabhito (bj: syā) | kho → Sk ime kho hi. (pts note) | pañcahi → So all MSS. here. (pts note) | gathito → So Sk Bu; Bm Si gadhito. (pts note)โปกขรสาติพราหมณ์ โอปมัญญโคตร ผู้เป็นใหญ่ในป่าชื่อสุภควัน กำหนัดแล้ว หมกมุ่นแล้ว ด้วยกามคุณ ๕ ประการนี้ ถูกกามคุณ ๕ ประการนี้ครอบงำแล้ว ไม่เห็นโทษ ไม่มีปัญญาเป็นเครื่องถอนออก
So vata uttari manussadhammā alamariyañāṇadassanavisesaṁ ñassati vā dakkhati vā sacchi vā karissatīti—netaṁ ṭhānaṁ vijjati.
dakkhati → dakkhiti (bj, sya-all, pts) | uttari → uttariṁ (sya-all) | uttari manussadhammā → uttarimanussadhammā (my, bjt, pts) | netaṁ ṭhānaṁ → n etaṁ thānaṁ (pts)บริโภคอยู่ เป็นไปไม่ได้เลยที่เขาจักรู้ จักเห็น หรือจักทำให้แจ้งญาณทัสสนะที่ประเสริฐ อันสามารถวิเศษยิ่งกว่าธรรมของ มนุษย์
Taṁ kiṁ maññasi, māṇava,มาณพ ท่านเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร
yaṁ vā tiṇakaṭṭhupādānaṁ paṭicca aggiṁ jāleyya yaṁ vā nissaṭṭhatiṇakaṭṭhupādānaṁ aggiṁ jāleyya, katamo nu khvāssa aggi accimā ceva vaṇṇavā ca pabhassaro cā”ti?
ceva vaṇṇavā → ca vaṇṇimā (bj, pts) | khvāssa → kho assa (sya-all); khvassa (pts) | vaṇṇavā → vaṇṇimā (sya-all) | jāleyya → Sk jaleyva throughout. (pts note) | aggiṁ → Sk here aggiṁ but aggi infra. (pts note) | ca → So Sk Bm Bu; Si c'; eva. (pts note) | nissaṭṭhatiṇakaṭṭhupādānaṁ → nissaṭṭhatiṇa kaṭṭhupādānaṁ (th)บุคคลจะพึงอาศัยหญ้าและไม้เป็น เชื้อจุดไฟขึ้น หรือไม่อาศัยหญ้าและไม้เป็นเชื้อจุดไฟขึ้น ไฟอย่างไหนหนอจะมีเปลว สี และแสงสว่าง”
“Sace taṁ, bho gotama, ṭhānaṁ nissaṭṭhatiṇakaṭṭhupādānaṁ aggiṁ jāletuṁ, svāssa aggi accimā ceva vaṇṇavā ca pabhassaro cā”ti.
ceva vaṇṇavā → ca vaṇṇimā (bj, pts) | jāletuṁ → jalituṁ (sya-all); jālituṁ (pts) | vaṇṇavā → vaṇṇimā (sya-all) | ṭhānaṁ → Sk inserts nissaṭthānaṁ. (pts note) | jālituṁ → Bm jalituṁ. (pts note) | nissaṭṭhatiṇakaṭṭhupādānaṁ → nissaṭṭhatiṇa kaṭṭhupādānaṁ (th)สุภมาณพกราบทูลว่า “ท่านพระโคดม เป็นไปได้หรือ ถ้าการจุดไฟที่ไม่มีหญ้า และไม้เป็นเชื้อ จะมีเปลว สี และแสงสว่าง”
“Aṭṭhānaṁ kho etaṁ, māṇava, anavakāso yaṁ nissaṭṭhatiṇakaṭṭhupādānaṁ aggiṁ jāleyya aññatra iddhimatā.
jāleyya → Sk jaleyya. (pts note) | nissaṭṭhatiṇakaṭṭhupādānaṁ → nissaṭṭhatiṇa kaṭṭhupādānaṁ (th)พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “มาณพ เป็นไปไม่ได้เลยที่บุคคลจะพึงจุดไฟที่ไม่มี หญ้าและไม้เป็นเชื้อขึ้นได้ นอกจากผู้ที่มีฤทธิ์
Seyyathāpi, māṇava, tiṇakaṭṭhupādānaṁ paṭicca aggi jalati tathūpamāhaṁ, māṇava, imaṁ pītiṁ vadāmi yāyaṁ pīti pañca kāmaguṇe paṭicca.
tiṇakaṭṭhupādānaṁ → Sk here & generally, nissaṭṭhātiṇakaṭṭhūpādānaṁ; Bm Si have short a & u. (pts note) | aggi → Sk aggiṁ. (pts note) | pañca kāmaguṇe → pañcakāmaguṇe (bjt) | tiṇakaṭṭhupādānaṁ → tiṇa kaṭṭhupādānaṁ (th)อุปมาเหมือนไฟอาศัยหญ้าและไม้เป็น เชื้อจึงลุกโพลงขึ้นได้ แม้ฉันใด เรากล่าวปีติอันอาศัยกามคุณ ๕ ประการว่ามีอุปมา ฉันนั้นเหมือนกัน
Seyyathāpi, māṇava, nissaṭṭhatiṇakaṭṭhupādāno aggi jalati tathūpamāhaṁ, māṇava, imaṁ pītiṁ vadāmi yāyaṁ pīti aññatreva kāmehi aññatra akusalehi dhammehi.
nissaṭṭhatiṇakaṭṭhupādāno → nissaṭṭhatiṇakaṭṭhupādānaṁ paṭicca (bj, pts) | nissaṭṭhatiṇakaṭṭhupādāno → nissaṭṭhatiṇakaṭṭhupādānaṁ paṭicca (cck: sī. pī. ka.) | tiṇakaṭṭhupādānaṁ → Si n-āno. (pts note) | paṭicca → Si omits. (pts note) | aggi → Sk aggiṁ. (pts note) | pītiṁ → Sk pīti; Bm pit- throughout. (pts note) | nissaṭṭhatiṇakaṭṭhupādāno → nissaṭṭhatiṇa kaṭṭhupādāno (th) | nissaṭṭhatiṇakaṭṭhupādāno → nissaṭṭha tiṇakaṭṭhupādānaṁ paṭicca (pts) | imaṁ → imam (pts) | yāyaṁ → yāyam (pts) | aññatreva → aññatr eva (pts)อุปมาเหมือนไฟที่ไม่มีหญ้าและไม้เป็นเชื้อลุกโพลงขึ้นได้ แม้ฉันใด เรากล่าวปีติที่เว้นจากกาม และอกุศลธรรมทั้งหลายว่ามีอุปมาฉันนั้นเหมือนกัน
Katamā ca, māṇava, pīti aññatreva kāmehi aññatra akusalehi dhammehi?
aññatreva → aññatr eva (pts)ปีติที่เว้นจากกาม และอกุศลธรรมทั้งหลาย เป็นอย่างไร
Idha, māṇava, bhikkhu vivicceva kāmehi …pe… paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja viharati.
kāmehi → kāmehi vivicca akusalehi dhammehi (sya-all) | dhammehi → Sk Bm omit these three words, Sk inserting pe. (pts note) | paṭhamajjhānaṁ → Bm Si paṭhamaṁ jhānaṁ, as always. (pts note) | vivicceva → eva (pts) | paṭhamaṁ jhānaṁ → vivicca akusalehi dhammehi paṭhamajjhānaṁ (pts)คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ สงัดจากกามและอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว บรรลุ ปฐมฌาน ฯลฯ อยู่
Ayampi kho, māṇava, pīti aññatreva kāmehi aññatra akusalehi dhammehi.
ayampi → ayam pi (pts) | aññatreva → aññatr eva (pts) | aññatra → aññatr (pts)ปีตินี้เว้นจากกาม และอกุศลธรรมทั้งหลาย
Puna caparaṁ, māṇava, bhikkhu vitakkavicārānaṁ vūpasamā … dutiyaṁ jhānaṁ upasampajja viharati.
bhikkhu → (sya-all) | pe → Bm Bm omits pe. (pts note) | caparaṁ → ca paraṁ (pts) | dutiyaṁ jhānaṁ → dutiyajjhānaṁ (pts)มาณพ อีกประการหนึ่ง เพราะวิตกวิจารสงบระงับไป ภิกษุบรรลุทุติยฌาน ฯลฯ อยู่
Ayampi kho, māṇava, pīti aññatreva kāmehi aññatra akusalehi dhammehi.
ayampi → ayaṁ pi (pts) | aññatreva → aññatr eva (pts) | aññatra → aññatr (pts)แม้ปีตินี้ก็เว้นจากกาม และอกุศลธรรมทั้งหลาย
Ye te, māṇava, brāhmaṇā pañca dhamme paññapenti puññassa kiriyāya kusalassa ārādhanāya, katamettha brāhmaṇā dhammaṁ mahapphalataraṁ paññapenti puññassa kiriyāya kusalassa ārādhanāyā”ti?
katamettha → kamettha (bj, sya-all, km, pts1ed) | paññapenti → paññāpenti (bj, pts) | katamettha → kam ettha (pts) | katamettha → kamettha (cck: ka. sī. syā. kaṁ. pī.) | kam → Sk katam. (pts note) | mahapphalataraṁ → So Bm Si; Sk mahapphalaṁ. (pts note)มาณพ ในธรรม ๕ ประการที่พราหมณ์ทั้งหลายบัญญัติเพื่อทำบุญ เพื่อยังกุศลธรรมให้สำเร็จนี้ พราหมณ์ทั้งหลายบัญญัติธรรมข้อไหนว่ามีผลมากกว่า”
“Yeme, bho gotama, brāhmaṇā pañca dhamme paññapenti puññassa kiriyāya kusalassa ārādhanāya, cāgamettha brāhmaṇā dhammaṁ mahapphalataraṁ paññapenti puññassa kiriyāya kusalassa ārādhanāyā”ti.
paññapenti → paññāpenti (bj, pts) | yeme → ye me (pts) | cāgamettha → cāgam ettha (pts)สุภมาณพกราบทูลว่า “ท่านพระโคดม ในธรรม ๕ ประการที่พราหมณ์ทั้งหลาย บัญญัติเพื่อทำบุญ เพื่อยังกุศลธรรมให้สำเร็จนี้ พราหมณ์ทั้งหลายบัญญัติธรรมคือจาคะ ว่ามีผลมากกว่า”
“Taṁ kiṁ maññasi, māṇava,
kiṁ → ki (my)พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า “มาณพ ท่านเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร
idha aññatarassa brāhmaṇassa mahāyañño paccupaṭṭhito assa.
idha aññatarassa → idhaññatarassa (bj)ณ ที่นี้ จะพึงมีมหายัญเกิดขึ้นแก่พราหมณ์คนหนึ่ง
Atha dve brāhmaṇā āgaccheyyuṁ:ครั้งนั้น พราหมณ์ ๒ คนพากันมาด้วย
‘itthannāmassa brāhmaṇassa mahāyaññaṁ anubhavissāmā’ti.หวังว่า ‘จักเสวยมหายัญของพราหมณ์ชื่อนี้’
Tatrekassa brāhmaṇassa evamassa:
Tatrekassa → tatra ekassa (sya-all); tatthekassa (pts1ed) | tatrekassa → tatra ekassa (sya-all); tatth ekassa (pts) | Tatrekassa → tatthekassa (cck: pī.) | tatth → Bm Si tatra. (pts note) | evamassa → evam assa (pts)ในพราหมณ์ ๒ คนนั้น คนหนึ่งมี ความคิดอย่างนี้ว่า
‘aho vata ahameva labheyyaṁ bhattagge aggāsanaṁ aggodakaṁ aggapiṇḍaṁ, na añño brāhmaṇo labheyya bhattagge aggāsanaṁ aggodakaṁ aggapiṇḍan’ti.
na añño → nāñño (bj) | vata ahameva → vatāhameva (sya-all) | añño brāhmaṇo labheyya → aññe brāhmaṇā labheyyuṁ (sya-all) | labheyya → na aññe brāhmaṇā labheyyuṁ (bj: syā) | aham → Bm Si vatahaṁ. (pts note) | añño → Sk nāñño; Si aññe brāhmaṇā labheyyuṁ. (pts note) | ahameva → aham eva (pts) | aggapiṇḍanti → aggapiṇḍan ti (pts)‘โอ เราเท่านั้น ควรจะได้อาสนะที่เลิศ น้ำที่เลิศ และอาหารที่เลิศ ในโรงภัต พราหมณ์อื่นไม่ควรได้อาสนะที่เลิศ น้ำที่เลิศ และอาหารที่เลิศในโรงภัตเลย’
Ṭhānaṁ kho panetaṁ, māṇava, vijjati yaṁ añño brāhmaṇo labheyya bhattagge aggāsanaṁ aggodakaṁ aggapiṇḍaṁ, na so brāhmaṇo labheyya bhattagge aggāsanaṁ aggodakaṁ aggapiṇḍaṁ.
ṭhānaṁ → Sk yā. (pts note) | panetaṁ → pan etaṁ (pts)เป็นไปได้ที่พราหมณ์คนอื่นจะพึงได้อาสนะที่เลิศ น้ำที่เลิศ และอาหารที่เลิศในโรงภัต
‘Añño brāhmaṇo labhati bhattagge aggāsanaṁ aggodakaṁ aggapiṇḍaṁ, nāhaṁ labhāmi bhattagge aggāsanaṁ aggodakaṁ aggapiṇḍan’ti—
añño brāhmaṇo labhati → aññe brāhmaṇā labhanti (sya-all) | Añño → Bm Si aññe brāhmaṇā labhanti. (pts note) | aggapiṇḍanti → aggapiṇḍan ti (pts)ส่วนพราหมณ์ผู้ไม่ได้ย่อมโกรธไม่พอใจว่า ‘พราหมณ์อื่นได้อาสนะที่เลิศ น้ำที่เลิศ และอาหารที่เลิศในโรงภัต ส่วนเรากลับไม่ได้’
iti so kupito hoti anattamano.
hoti → (sya-all)
Imassa pana, māṇava, brāhmaṇā kiṁ vipākaṁ paññapentī”ti?
paññapentīti → paññāpentīti (bj, pts)มาณพ พราหมณ์ทั้งหลายบัญญัติผลแห่งกรรมนี้ไว้อย่างไร”
“Na khvettha, bho gotama, brāhmaṇā evaṁ dānaṁ denti:
khvettha → khottha (bj) | khottha → nakhevattha (bj: machasaṁ, syā, PTS) | khvettha → Sk kho ettha. (pts note)สุภมาณพทูลตอบว่า “ท่านพระโคดม ในเรื่องนี้ พราหมณ์ทั้งหลายให้ทานด้วย คิดอย่างนี้ว่า
‘iminā paro kupito hotu anattamano’ti.
paro → ca vo (sya-all) | hotu → (sya-all) | paro → Si ca vo. (pts note) | hotu → Si omits. (pts note) | anattamanoti → anattamano ti (pts)‘พราหมณ์นั้นถูกพราหมณ์ผู้นี้ทำให้โกรธ ทำให้ไม่พอใจ’
Atha khvettha brāhmaṇā anukampājātikaṁyeva dānaṁ dentī”ti.
anukampājātikaṁyeva → anukampajātikaṁyeva (sya-all) | anukampājātikaṁyeva → anukampajātikaṁyeva (cck: syā. kaṁ. ka.) | anukampājātikaṁ → So Sk Bu; Bm Si anukampaj- (as Sk infra). (pts note) | anukampājātikaṁyeva → anukampājātikaṁ yeva (pts)ก็หามิได้ โดยที่แท้ในเรื่องนี้ พราหมณ์ทั้งหลายให้ทานอันเป็นการอนุเคราะห์กันเท่านั้น”
“Evaṁ sante kho, māṇava, brāhmaṇānaṁ idaṁ chaṭṭhaṁ puññakiriyavatthu hoti—
māṇava → Sk pana. (pts note) | puññakiriyavatthu → puññakiriyāvatthu (bjt, pts) | puññakiriyavatthu → puññakiriyāvatthuṁ (th)“เมื่อเป็นเช่นนั้น ข้อที่พราหมณ์ทั้งหลายให้ทานอันเป็นการอนุเคราะห์กันนี้ ก็เป็นบุญกิริยาวัตถุ
yadidaṁ anukampājātikan”ti.
anukampājātikanti → anukampajātikanti (sya-all) | anukampājātikanti → anukampājātikan ti (pts)ข้อที่ ๖ ของพราหมณ์ทั้งหลายหรือ”
“Evaṁ sante, bho gotama, brāhmaṇānaṁ idaṁ chaṭṭhaṁ puññakiriyavatthu hoti—
puññakiriyavatthu → puññakiriyāvatthu (bjt, pts) | puññakiriyavatthu → puññakiriyāvatthuṁ (th)“ท่านพระโคดม เมื่อเป็นเช่นนี้ ข้อที่พราหมณ์ทั้งหลายให้ทานอันเป็นการ อนุเคราะห์นี้ ก็จักเป็นบุญกิริยาวัตถุ
yadidaṁ anukampājātikan”ti.
anukampājātikanti → anukampajātikanti (sya-all) | anukampājātikanti → anukampājātikan ti (pts)ข้อที่ ๖ ของพราหมณ์ทั้งหลาย”
“Ye te, māṇava, brāhmaṇā pañca dhamme paññapenti puññassa kiriyāya kusalassa ārādhanāya, ime tvaṁ pañca dhamme kattha bahulaṁ samanupassasi—
paññapenti → paññāpenti (bj, pts) | ime tvaṁ pañca dhamme → ete (sya-all) | samanupassasi → samanupassati (bj: sīmu8) | dhamme → Si omits ime t. p. dhamme & inserts ete. (pts note) | samanupassasi → Si samanupassasīti, omitting remaining words of sentence. (pts note)“ธรรม ๕ ประการนี้ ที่พราหมณ์ทั้งหลายบัญญัติ เพื่อทำบุญ เพื่อยังกุศลธรรม ให้สำเร็จ ท่านพิจารณาเห็นมีมากในพวกไหน
gahaṭṭhesu vā pabbajitesu vā”ti?
pabbajitesu vāti → pabbajitesuvāti (bjt) | vāti → vā ti (pts)ในพวกคฤหัสถ์หรือพวกบรรพชิต”
“Yeme, bho gotama, brāhmaṇā pañca dhamme paññapenti puññassa kiriyāya kusalassa ārādhanāya, imāhaṁ pañca dhamme pabbajitesu bahulaṁ samanupassāmi appaṁ gahaṭṭhesu.
paññapenti → paññāpenti (bj, pts) | yeme → ye me (pts)สุภมาณพกราบทูลว่า “ท่านพระโคดม ธรรม ๕ ประการนี้ ที่พราหมณ์ทั้งหลาย บัญญัติเพื่อทำบุญ เพื่อยังกุศลธรรมให้สำเร็จ ข้าพเจ้าพิจารณาเห็นมีมากในบรรพชิต มีน้อยในคฤหัสถ์
Gahaṭṭho hi, bho gotama, mahaṭṭho mahākicco mahādhikaraṇo mahāsamārambho, na satataṁ samitaṁ saccavādī hoti;
mahaṭṭho → mahattho (sya-all) | na → Sk omits. (pts note) | saccavādī → So Bm Si Bu; Sk sabbavādī. (pts note)เพราะคฤหัสถ์มีความต้องการมาก มีกิจมาก มีเรื่องมาก มีความ เพียรมาก จะเป็นผู้พูดจริงเสมอตลอดไปไม่ได้
pabbajito kho pana, bho gotama, appaṭṭho appakicco appādhikaraṇo appasamārambho, satataṁ samitaṁ saccavādī hoti.
appaṭṭho → appattho (sya-all) | kho → Sk omits. (pts note)ส่วนบรรพชิตมีความต้องการน้อย มีกิจน้อย มีเรื่องน้อย มีความเพียรน้อย จึงเป็นผู้พูดจริงเสมอไป
Gahaṭṭho hi, bho gotama, mahaṭṭho mahākicco mahādhikaraṇo mahāsamārambho na satataṁ samitaṁ tapassī hoti …
mahaṭṭho → mahattho (sya-all) | satataṁ → sataṭaṁ (pts) | mahaṭṭho → Sk here, ut supra, gahaṭṭho. (pts note)เพราะคฤหัสถ์มี ความต้องการมาก มีกิจมาก มีเรื่องมาก มีความเพียรมาก จะเป็นผู้มีความเพียร เสมอตลอดไปไม่ได้
brahmacārī hoti …... จะเป็นผู้ประพฤติพรหมจรรย์
sajjhāyabahulo hoti …
sajjhāyabahulo → sajjhāya bahulo (bjt)... จะเป็นผู้มากด้วยการสาธยาย
cāgabahulo hoti;... จะเป็นผู้มากด้วยการบริจาค ...
pabbajito kho pana, bho gotama, appaṭṭho appakicco appādhikaraṇo appasamārambho satataṁ samitaṁ tapassī hoti …
appaṭṭho → appattho (sya-all) | kho → Sk mits. (pts note) | Gotama → Sk inserts na. (pts note)ส่วนบรรพชิตมีความต้องการน้อย มีกิจน้อย มีเรื่องน้อย มีความเพียรน้อย จึงเป็นผู้มีความเพียรเสมอตลอดไปได้
brahmacārī hoti …... เป็นผู้ประพฤติพรหมจรรย์
sajjhāyabahulo hoti …... เป็นผู้มากด้วยการสาธยาย
cāgabahulo hoti.
cāgabahulo → Sk bhāvabahulo. (pts note) | cāgabahulo → cāga bahulo (bjt)... เป็นผู้มากด้วยการบริจาค ...
Yeme, bho gotama, brāhmaṇā pañca dhamme paññapenti puññassa kiriyāya kusalassa ārādhanāya, imāhaṁ pañca dhamme pabbajitesu bahulaṁ samanupassāmi appaṁ gahaṭṭhesū”ti.
paññapenti → paññāpenti (bj, pts) | brāhmaṇā → samaṇabrāhmaṇā (pts) | brāhmaṇā → samaṇabrāhmaṇā (bj: PTS) | yeme → ye me (pts)ท่านพระโคดม ธรรม ๕ ประการนี้ ที่พราหมณ์ทั้งหลายบัญญัติเพื่อทำบุญ เพื่อยังกุศลธรรมให้สำเร็จ ข้าพเจ้าพิจารณาเห็นมีมากในบรรพชิต มีน้อยในคฤหัสถ์”
“Ye te, māṇava, brāhmaṇā pañca dhamme paññapenti puññassa kiriyāya kusalassa ārādhanāya cittassāhaṁ ete parikkhāre vadāmi—
paññapenti → paññāpenti (bj, pts) | ete parikkhāre → eteparikkhāre (bjt)พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “มาณพ ธรรม ๕ ประการ ที่พราหมณ์ทั้งหลาย บัญญัติเพื่อทำบุญ เพื่อยังกุศลธรรมให้สำเร็จ เรากล่าวว่าเป็นเครื่องปรุงแต่งจิต
yadidaṁ cittaṁ averaṁ abyābajjhaṁ tassa bhāvanāya.
abyābajjhaṁ → abyāpajjhaṁ (bj, sya-all, pts)เพื่อ อบรมจิตไม่ให้มีเวร ไม่ให้มีความเบียดเบียน
Idha, māṇava, bhikkhu saccavādī hoti.ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้พูดจริง
So ‘saccavādīmhī’ti labhati atthavedaṁ, labhati dhammavedaṁ, labhati dhammūpasaṁhitaṁ pāmojjaṁ.
pāmojjaṁ yaṁ taṁ → pāmujjaṁ yantaṁ (bj) | saccavādīmhīti → saccavādimhīti (sya-all) | pāmojjaṁ yaṁ → pāmujjaṁ yan (pts) | saccavādīmhīti → saccavādimahīti (bj: sīmu8, syā) | mhīti → Bm Si saccavadimhīti. (pts note) | pāmujjaṁ → Bm pāmojjaṁ. Cf. I 37. (pts note) | dhammūpasaṁhitaṁ pāmojjaṁ → dhammūpasañhitaṁ pāmujjaṁ (th) | saccavādīmhīti → saccavādī mhīti (pts)เธอรู้สึกว่า ‘เราพูดจริง’ จึงได้ความรู้อรรถ ได้ความรู้ธรรม ได้ความปราโมทย์ ประกอบด้วยธรรม
Yaṁ taṁ kusalūpasaṁhitaṁ pāmojjaṁ, cittassāhaṁ etaṁ parikkhāraṁ vadāmi—
pāmojjaṁ → pāmujjaṁ (bj, pts) | pāmujjaṁ → pāmojjaṁ (bj: machasaṁ) | yaṁ taṁ → yantaṁ (bjt) | yaṁ taṁ kusalūpasaṁhitaṁ pāmojjaṁ → yantaṁ kusalūpasañhitaṁ pāmujjaṁ (th) | yaṁ → yan (pts)ความปราโมทย์อันประกอบ ด้วยกุศลนี้ ที่เรากล่าวว่าเป็นเครื่องปรุงแต่งจิต
yadidaṁ cittaṁ averaṁ abyābajjhaṁ tassa bhāvanāya.
abyābajjhaṁ → abyāpajjhaṁ (bj, sya-all, pts)เพื่ออบรมจิตไม่ให้มีเวร ไม่ให้มีความ เบียดเบียน
Idha, māṇava, bhikkhu tapassī hoti …pe…ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้มีความเพียร
brahmacārī hoti …pe…... เป็นผู้ประพฤติพรหมจรรย์
sajjhāyabahulo hoti …pe…... เป็นผู้มากด้วยการสาธยาย ...
cāgabahulo hoti.ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้มากด้วยการบริจาค
So ‘cāgabahulomhī’ti labhati atthavedaṁ, labhati dhammavedaṁ, labhati dhammūpasaṁhitaṁ pāmojjaṁ.
pāmojjaṁ yaṁ taṁ → pāmujjaṁ yantaṁ (bj) | dhammūpasaṁhitaṁ pāmojjaṁ → dhammūpasañhitaṁ pāmujjaṁ (th) | cāgabahulomhīti → cāgabahulo mhīti (pts)เธอรู้สึกว่า ‘เราเป็นผู้มากด้วย การบริจาค’ จึงได้ความรู้อรรถ ได้ความรู้ธรรม ได้ความปราโมทย์อันประกอบด้วย ธรรม
Yaṁ taṁ kusalūpasaṁhitaṁ pāmojjaṁ, cittassāhaṁ etaṁ parikkhāraṁ vadāmi—
pāmojjaṁ → pāmujjaṁ (bj, pts) | yaṁ taṁ → yantaṁ (bjt) | yaṁ taṁ kusalūpasaṁhitaṁ pāmojjaṁ → yantaṁ kusalūpasañhitaṁ pāmujjaṁ (th) | yaṁ → yañ (pts)ความปราโมทย์อันประกอบด้วยกุศลนี้ ที่เรากล่าวว่าเป็นเครื่องปรุงแต่งจิต
yadidaṁ cittaṁ averaṁ abyābajjhaṁ tassa bhāvanāya.
abyābajjhaṁ → abyāpajjhaṁ (bj, sya-all, pts)เพื่ออบรมจิตไม่ให้มีเวร ไม่ให้มีความเบียดเบียน
Ye te, māṇava, brāhmaṇā pañca dhamme paññapenti puññassa kiriyāya kusalassa ārādhanāya, cittassāhaṁ ete parikkhāre vadāmi—
paññapenti → paññāpenti (bj, pts)ธรรม ๕ ประการนี้ ที่พราหมณ์ทั้งหลายบัญญัติเพื่อทำบุญ เพื่อยังกุศลธรรม ให้สำเร็จ เรากล่าวว่าเป็นเครื่องปรุงแต่งจิต
yadidaṁ cittaṁ averaṁ abyābajjhaṁ tassa bhāvanāyā”ti.
abyābajjhaṁ → abyāpajjhaṁ (bj, sya-all, pts) | abyābajjhaṁ → avyāpajjhaṁ (pts)เพื่ออบรมจิตไม่ให้มีเวร ไม่ให้มีความ เบียดเบียน”
Evaṁ vutte, subho māṇavo todeyyaputto bhagavantaṁ etadavoca:
etadavoca → etad avoca (pts)เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว สุภมาณพผู้เป็นบุตรของโตเทยยพราหมณ์ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคว่า
“sutaṁ metaṁ, bho gotama:
metaṁ → me taṁ (pts)“ท่านพระโคดม ข้าพเจ้าได้ยินเรื่องนี้มาว่า
‘samaṇo gotamo brahmānaṁ sahabyatāya maggaṁ jānātī’”ti.
jānātīti → pajānātīti (sya-all) | jānātīti → pajānātīti (bj: syā) | Brahmānaṁ → Sk abrahmānaṁ. (pts note) | jānātīti → Si pajānātīti. (pts note) | sahabyatāya → sahavyatāya (bjt, pts)‘พระสมณโคดมทรงรู้จักทางเพื่อเข้าถึงความเป็นผู้อยู่ร่วมกับพรหมหรือ”
“Taṁ kiṁ maññasi, māṇava,พระผู้มีพระภาคตรัสย้อนถามว่า “มาณพ
āsanne ito naḷakāragāmo, na yito dūre naḷakāragāmo”ti?
na yito → nayito (bjt, th, pts) | naḷakāragāmoti → naḷakāragāmo ti (pts)ท่านเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร บ้านนฬการคามก็ใกล้แค่นี้ บ้านนฬการคามก็อยู่ไม่ไกลจากที่นี้เลย มิใช่หรือ”
“Evaṁ, bho, āsanne ito naḷakāragāmo, na yito dūre naḷakāragāmo”ti.
bho → bho gotama (sya-all) | na yito → nayito (bjt, th, pts) | evaṁ → evam (pts) | naḷakāragāmoti → naḷakāragāmo ti (pts)“อย่างนั้น ท่านพระโคดม บ้านนฬการคามก็อยู่ใกล้แค่นี้ บ้านนฬการคามก็อยู่ ไม่ไกลจากที่นี้เลย”
“Taṁ, kiṁ maññasi, māṇava, idhassa puriso naḷakāragāme jātavaddho;
jātavaddho → jātavaḍḍho (sya-all, km, mr) | idhassa → idha khvassa (sya-all) | jātavaddho → jāta vaḍḍho (sya-all) | idhassa → idhakhavassa (bj: syā) | jātavaddho → jātasaṁvaḍḍho (bj: syā) | jātavaddho → jātavaḍḍho (cck: syā. kaṁ. ka.) | assa → Si idha khvassa. (pts note) | jātavaddho → So Sk Bu; Bm Si -vaḍḍo. (pts note) | idhassa → idh assa (pts)“ท่านเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร บุรุษผู้เจริญเติบโตในบ้านนฬการคามนี้
tamenaṁ naḷakāragāmato tāvadeva avasaṭaṁ naḷakāragāmassa maggaṁ puccheyyuṁ;
avasaṭaṁ → apasakkaṁ (sya-all, km, mr) | puccheyyuṁ → puccheyya (sya-all) | avasaṭaṁ → apasattaṁ (bj: syā) | avasaṭaṁ → apasakkaṁ (cck: syā. kaṁ. ka.) | avasaṭaṁ → So Bu: Sk avasaṇḍaṁ; Bm Si apasakkaṁ. (pts note) | tamenaṁ → tam enaṁ (pts)ออกจากบ้านนฬการคามไปในขณะนั้นถูกถามถึงทางไปบ้านนฬการคาม
siyā nu kho, māṇava, tassa purisassa naḷakāragāme jātavaddhassa naḷakāragāmassa maggaṁ puṭṭhassa dandhāyitattaṁ vā vitthāyitattaṁ vā”ti?
jātavaddhassa → jāta vaḍḍhassa (sya-all); jātāvaddhassa (pts) | vāti → vā ti (pts)จะต้องมี ความชักช้าหรืออึกอักไหม”
“No hidaṁ, bho gotama”.
hidaṁ → h idaṁ (pts)“ไม่ชักช้า ไม่อึกอักเลย ท่านพระโคดม
“Taṁ kissa hetu”?ข้อนั้นเพราะเหตุไร
“Amu hi, bho gotama, puriso naḷakāragāme jātavaddho. Tassa sabbāneva naḷakāragāmassa maggāni suviditānī”ti.
amu → asu (bj); assa (sya-all) | puriso → purisassa (sya-all) | jātavaddho tassa → jāta vaḍḍhassa (sya-all) | Amu → So Bm; Sk asu; Si assa. (pts note) | sabbāneva → sabbān eva (pts)เพราะบุรุษโน้น เจริญเติบโตอยู่ในบ้านนฬการคามนั่นเอง ต้องรู้จักทางของบ้านนฬการคามทุกแห่ง เป็นอย่างดี”
“Siyā nu kho, māṇava, tassa purisassa naḷakāragāme jātavaddhassa naḷakāragāmassa maggaṁ puṭṭhassa dandhāyitattaṁ vā vitthāyitattaṁ vāti, na tveva tathāgatassa brahmalokaṁ vā brahmalokagāminiṁ vā paṭipadaṁ puṭṭhassa dandhāyitattaṁ vā vitthāyitattaṁ vā.
nu → na (sya-all) | jātavaddhassa → jāta vaḍḍhassa (sya-all) | vā → Bm adds ti. (pts note) | paṭipadaṁ → Sk brahmaloke vā br-iyā vā p-dāya. (pts note)“การที่บุรุษเจริญเติบโตอยู่ในบ้านนฬการคามนั้น ถูกถามถึงทางไปบ้าน นฬการคาม จะไม่ตอบชักช้าหรืออึกอัก เมื่อตถาคตถูกถามถึงพรหมโลกหรือ ข้อปฏิบัติให้ถึงพรหมโลก ก็ไม่ตอบชักช้าหรืออึกอักเช่นเดียวกัน
Brahmānañcāhaṁ, māṇava, pajānāmi brahmalokañca brahmalokagāminiñca paṭipadaṁ; yathāpaṭipanno ca brahmalokaṁ upapanno tañca pajānāmī”ti.
cāhaṁ → Sk vāhaṁ. (pts note) | ca → Sk adds Brahmā. (pts note) | pajānāmīti → Sk paṭijānāmi. (pts note) | brahmānañcāhaṁ → brahmānaṁ cāhaṁ (bjt) | yathāpaṭipanno → yathā paṭipanno (bjt) | brahmānañcāhaṁ → brahmānañ cāhaṁ (pts) | brahmalokañca brahmalokagāminiñca → brahmalokañ ca brahmalokagāminiñ ca (pts) | tañca → tañ ca (pts)เรารู้จักพรหมโลก และข้อปฏิบัติให้ถึงพรหมโลกของพราหมณ์ทั้งหลาย ทั้งยังรู้วิธีที่คนปฏิบัติอย่างไร จึงจะเข้าถึงพรหมโลกด้วย”
“Sutaṁ metaṁ, bho gotama:
metaṁ → me taṁ (pts)สุภมาณพกราบทูลว่า “ท่านพระโคดม ข้าพเจ้าได้ยินเรื่องนี้มาว่า
‘samaṇo gotamo brahmānaṁ sahabyatāya maggaṁ desetī’ti.
sahabyatāya → sahavyatāya (bjt, pts)พระสมณโคดมทรงแสดงทางเพื่อเป็นสหายกับพรหม
Sādhu me bhavaṁ gotamo brahmānaṁ sahabyatāya maggaṁ desetū”ti.
sahabyatāya → sahavyatāya (bjt, pts)ขอโอกาส ขอท่านพระโคดมโปรดทรง แสดงทางเพื่อเข้าถึงความเป็นผู้อยู่ร่วมกับพรหมแก่ข้าพเจ้าด้วยเถิด”
“Tena hi, māṇava, suṇāhi, sādhukaṁ manasi karohi, bhāsissāmī”ti.
sādhukaṁ manasi karohi → sadhukaṁ manasikarohi (pts) | tena hi → tenahi (th)พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “มาณพ ถ้าเช่นนั้น ท่านจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว”
“Evaṁ, bho”ti kho subho māṇavo todeyyaputto bhagavato paccassosi.
bhoti kho → bho ti (pts)สุภมาณพผู้เป็นบุตรของโตเทยยพราหมณ์ทูลรับสนองพระดำรัสแล้ว
Bhagavā etadavoca:
etadavoca → etad avoca (pts)พระผู้มี พระภาคได้ตรัสเรื่องนี้ว่า
“Katamo ca, māṇava, brahmānaṁ sahabyatāya maggo?
sahabyatāya → sahavyatāya (bjt, pts)“มาณพ ทางเพื่อเข้าถึงความเป็นผู้อยู่ร่วมกับพรหม เป็นอย่างไร
Idha, māṇava, bhikkhu mettāsahagatena cetasā ekaṁ disaṁ pharitvā viharati, tathā dutiyaṁ, tathā tatiyaṁ, tathā catutthaṁ; iti uddhamadho tiriyaṁ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṁ lokaṁ mettāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyābajjhena pharitvā viharati.
catutthaṁ → catutthiṁ (bj, pts) | abyābajjhena → abyāpajjhena (bj, sya-all, pts) | sabbattatāya → sabbatthatāya (sya-all) | sabbattatāya → sabbatthatāya (bj: sīmu8, syā) | abyāpajjhena → So Bm here, instead of its ordinary reading abyābajjhena. (pts note)คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ มีเมตตาจิต แผ่ไปตลอดทิศที่ ๑ อยู่ ทิศที่ ๒ ... ทิศที่ ๓ ... ทิศที่ ๔ ... ทิศเบื้องบน ทิศเบื้องล่าง ทิศเฉียง แผ่ไปตลอดโลกทั่วทุก หมู่เหล่า ในที่ทุกสถานด้วยเมตตาจิตอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีขอบเขต ไม่มีเวร ไม่มีความเบีบดเบียนอยู่
Evaṁ bhāvitāya kho, māṇava, mettāya cetovimuttiyā yaṁ pamāṇakataṁ kammaṁ na taṁ tatrāvasissati, na taṁ tatrāvatiṭṭhati.
bhāvitāya → Sk bhāsitāya. (pts note)เมื่อภิกษุนั้นเจริญเมตตาเจโตวิมุตติอย่างนี้แล้ว กรรมใด เป็นประมาณที่ภิกษุทำแล้ว กรรมนั้นจักไม่เหลืออยู่ ไม่คงอยู่ในกรรมอันเป็นรูปาวจรนั้น
Seyyathāpi, māṇava, balavā saṅkhadhamo appakasireneva cātuddisā viññāpeyya;
cātuddisā → catuddisā (bj) | saṅkhadhamo appakasireneva cātuddisā → saṅkadhamo appakasiren eva catuddisā (pts) | catuddisā → cātuddisā (bj: syā) | viññāpeyya → evameva kho māṇava evaṁ bhāvitāya mettāya (sī. syā. kaṁ. pī. dī. ni. 1.556) tathāpi idha pāṭhoyeva upamāya saṁsandiyamāno paripuṇṇo viya dissati (cck note) | saṅkadhamo → Sk Bu s-mmo. (pts note) | catuddisā → Si cātuddisā. (pts note) | appakasireneva → appa kasireneva (th)คนแข็งแรงเป่าสังข์พึงให้คนรู้ตลอดทิศทั้ง ๔ ได้โดยไม่ยากเลย แม้ฉันใด
evameva kho, māṇava …pe… evaṁ bhāvitāya kho, māṇava, mettāya cetovimuttiyā yaṁ pamāṇakataṁ kammaṁ na taṁ tatrāvasissati, na taṁ tatrāvatiṭṭhati.
kho māṇava → (bj, sya-all, pts) | mettāya → evameva kho māṇava evaṁ bhāvitāya mettāya (sī. syā. kaṁ. pī. dī. ni. 1.556) tathāpi idha pāṭhoyeva upamāya saṁsandiyamāno paripuṇṇo viya dissati (cck note) | māṇava → Bm inserts la. (pts note) | evaṁ → Sk omits. (pts note) | bhāvitāya → Bm inserts kho māṇava. (pts note) | evameva → evam eva (pts)เมื่อภิกษุ นั้นเจริญเมตตาเจโตวิมุตติอย่างนี้แล้ว กรรมใดเป็นประมาณที่ภิกษุทำแล้ว กรรมนั้น จักไม่เหลืออยู่ ไม่คงอยู่ในกรรมอันเป็นรูปาวจรนั้น ก็ฉันนั้นเหมือนกัน
Ayampi kho, māṇava, brahmānaṁ sahabyatāya maggo.
sahabyatāya → sahavyatāya (bjt, pts) | ayampi → ayam pi (pts)นี้เป็นทาง เพื่อเข้าถึงความเป็นผู้อยู่ร่วมกับพรหม
“Puna caparaṁ, māṇava, bhikkhu karuṇāsahagatena cetasā …pe…
pe → Bm Si omit pe. (pts note) | caparaṁ → ca paraṁ (pts)มีกรุณาจิต ฯลฯ
muditāsahagatena cetasā …pe…
+ → upekhāsahagatena (pts)มีมุทิตาจิต ฯลฯ
upekkhāsahagatena cetasā ekaṁ disaṁ pharitvā viharati, tathā dutiyaṁ, tathā tatiyaṁ, tathā catutthaṁ; iti uddhamadho tiriyaṁ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṁ lokaṁ upekkhāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyābajjhena pharitvā viharati.
catutthaṁ → catutthiṁ (bj, pts) | abyābajjhena → abyāpajjhena (bj, sya-all, pts) | sabbattatāya → sabbatthatāya (sya-all) | upekkhāsahagatena → upekhāsahagatena (pts)มีอุเบกขาจิต แผ่ไปตลอดทิศที่ ๑ อยู่ ทิศที่ ๒ ... ทิศที่ ๓ ... ทิศที่ ๔ ... ทิศ เบื้องบน ทิศเบื้องล่าง ทิศเฉียง แผ่ไปตลอดโลกทั่วทุกหมู่เหล่า ในที่ทุกสถานด้วย อุเบกขาจิตอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีขอบเขต ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่
Evaṁ bhāvitāya kho, māṇava, upekkhāya cetovimuttiyā yaṁ pamāṇakataṁ kammaṁ na taṁ tatrāvasissati, na taṁ tatrāvatiṭṭhati.
yaṁ pamāṇakataṁ → yaṁpamāṇakataṁ (bjt) | upekkhāya → upekhāya (pts)เมื่อภิกษุนั้นเจริญอุเบกขาเจโตวิมุตติอย่างนี้แล้ว กรรมใดเป็นประมาณที่ภิกษุทำแล้ว กรรมนั้นจักไม่เหลืออยู่ ไม่คงอยู่ในกรรมอันเป็นรูปาวจรนั้น
Seyyathāpi, māṇava, balavā saṅkhadhamo appakasireneva cātuddisā viññāpeyya;
appakasireneva cātuddisā → appakasiren eva catuddisā (pts) | appakasireneva → appa kasireneva (th)มาณพ คนแข็งแรง เป่าสังข์พึงให้คนรู้ตลอดทิศทั้ง ๔ ได้โดยไม่ยาก แม้ฉันใด
evameva kho, māṇava …pe… evaṁ bhāvitāya kho, māṇava, upekkhāya cetovimuttiyā yaṁ pamāṇakataṁ kammaṁ na taṁ tatrāvasissati, na taṁ tatrāvatiṭṭhati.
kho māṇava → (bj, sya-all) | kho māṇava upekkhāya → upekhāya (pts) | bhāvitāya → Bm inserts kho māṇava. (pts note) | evameva → evam eva (pts)เมื่อภิกษุนั้นเจริญอุเบกขาเจโตวิมุตติอย่างนี้แล้ว กรรมใดเป็นประมาณที่ภิกษุทำแล้ว กรรมนั้นจักไม่เหลืออยู่ ไม่คงอยู่ในกรรมอันเป็นรูปาวจรนั้น ก็ฉันนั้นเหมือนกัน
Ayampi kho, māṇava, brahmānaṁ sahabyatāya maggo”ti.
pi → Sk omits. (pts note) | sahabyatāya → sahavyatāya (bjt) | ayampi → ayaṁ pi (pts) | sahabyatāya maggoti → sahavyatāya maggo ti (pts)นี้เป็นทางเพื่อเข้าถึงความเป็นผู้อยู่ร่วมกับพรหม”
Evaṁ vutte, subho māṇavo todeyyaputto bhagavantaṁ etadavoca:
bhagavantaṁ etadavoca → bhagavantam etad avoca (pts)เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว สุภมาณพผู้เป็นบุตรของ โตเทยยพราหมณ์ ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า
“abhikkantaṁ, bho gotama, abhikkantaṁ, bho gotama.“ข้าแต่ท่านพระโคดม พระภาษิตของพระองค์ชัดเจนไพเราะยิ่งนัก ข้าแต่ท่าน พระโคดม พระภาษิตของพระองค์ชัดเจนไพเราะยิ่งนัก พระองค์ทรงประกาศธรรม แจ่มแจ้งโดยประการต่าง
Seyyathāpi, bho gotama, nikkujjitaṁ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṁ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṁ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṁ dhāreyya: ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti; evamevaṁ bhotā gotamena anekapariyāyena dhammo pakāsito.
dakkhantīti evamevaṁ bhotā → dakkhintīti evam evaṁ bhoto (pts) | dakkhantī’ti → dakkhantīti (bj: syā) | dakkhintīti → Bm Si dakkhantiti. (pts note) | evaṁ → Bm eva (pts note) | evamevaṁ → evameva (th) | nikkujjitaṁ → nikujjitaṁ (pts)ๆ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอก ทางแก่คนหลงทาง หรือตามประทีปในที่มืดด้วยตั้งใจว่า ‘คนมีตาดีจักเห็นรูปได้’
Esāhaṁ bhavantaṁ gotamaṁ saraṇaṁ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca.
bhikkhusaṅghañca → bhikkhusaṁghañca (ms2005) | dhammañca bhikkhusaṅghañca → dhammañ ca bhikkhusaṁghañ ca (pts)ข้าพระองค์นี้ขอถึงท่านพระโคดม พร้อมทั้งพระธรรมและพระสงฆ์เป็นสรณะ
Upāsakaṁ maṁ bhavaṁ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṁ saraṇaṁ gataṁ.
saraṇaṁ gataṁ → saraṇaṅgataṁ (th)ขอท่าน พระโคดมจงทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสกผู้ถึงสรณะ ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไปจน ตลอดชีวิต
Handa ca dāni mayaṁ, bho gotama, gacchāma;
ca dāni → cadāni (bjt, th)ข้าแต่ท่านพระโคดม ถ้าเช่นนั้น ข้าพระองค์ขอทูลลากลับ
bahukiccā mayaṁ bahukaraṇīyā”ti.
bahukaraṇīyāti → bahukaraṇīyyāti (bjt) | bahukaraṇīyāti → bahukaraṇīyā ti (pts)เพราะมีกิจ มีหน้าที่ ที่จะต้องทำอีกมาก”
“Yassadāni tvaṁ, māṇava, kālaṁ maññasī”ti.
yassadāni → yassa dāni (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “มาณพ ท่านจงกำหนดเวลาอันสมควร ณ บัดนี้เถิด”
Atha kho subho māṇavo todeyyaputto bhagavato bhāsitaṁ abhinanditvā anumoditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṁ abhivādetvā padakkhiṇaṁ katvā pakkāmi.
anumoditvā → (sya-all) | māṇavo → māṇāvo (pts) | uṭṭhāyāsanā → uṭṭhāy āsanā (pts)ครั้งนั้น สุภมาณพผู้เป็นบุตรของโตเทยยพราหมณ์ ชื่นชมยินดีพระภาษิตของ พระผู้มีพระภาคแล้วลุกจากที่นั่ง ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค ทำประทักษิณแล้ว จากไป
Tena kho pana samayena jāṇussoṇi brāhmaṇo sabbasetena vaḷavābhirathena sāvatthiyā niyyāti divā divassa.
vaḷavābhirathena → valabhīrathena (bj); valavābhirathena (sya-all) | jāṇussoṇi brāhmaṇo → jāṇussoṇī brāmaṇo (pts) | valabhīrathena → vaḷavābhirathena (bj: machasaṁ, PTS) | vaḷavābhirathena → vaḷabhīrathena (cck: sī.) | vaḷavābhirathena → Sk valabhirathema. (pts note) | divā divassa → divādivassa (bjt, th, pts)สมัยนั้น พราหมณ์ชื่อชาณุสโสณิออกจากกรุงสาวัตถีด้วยรถเทียมด้วยม้าขาว ปลอดตั้งแต่ยังวัน
Addasā kho jāṇussoṇi brāhmaṇo subhaṁ māṇavaṁ todeyyaputtaṁ dūratova āgacchantaṁ.
jāṇussoṇi → jāṇussoṇī (pts) | dūratova → dūrato va (pts)ได้เห็นสุภมาณพผู้เป็นบุตรของโตเทยยพราหมณ์เดินมาแต่ไกล
Disvāna subhaṁ māṇavaṁ todeyyaputtaṁ etadavoca:
disvā → Bm Si disvāna. (pts note) | todeyyaputtaṁ etadavoca → todeyyaputtam etad avoca (pts)จึงได้ถามว่า
“handa kuto nu bhavaṁ bhāradvājo āgacchati divā divassā”ti?
kuto nu → (sya-all) | āgacchati divā divassāti → āgacchi divādivassāti (sya-all) | nu → Si omits kuto nu. (pts note)“ท่านภารทวาชะ ท่านมาจากไหนแต่ยังวันเทียว”
“Ito hi kho ahaṁ, bho, āgacchāmi samaṇassa gotamassa santikā”ti.
+ → bho (bjt) | santikāti → santikā ti (pts)สุภมาณพผู้เป็นบุตรของโตเทยยพราหมณ์ตอบว่า “ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้า มาจากสำนักของพระสมณโคดม”
“Taṁ kiṁ maññasi, bhavaṁ bhāradvājo samaṇassa gotamassa paññāveyyattiyaṁ paṇḍito maññeti”?
maññeti → maññe ti (pts)ชาณุสโสณิพราหมณ์ถามว่า “ท่านเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร ท่านภารทวาชะ เห็นจะเป็นบัณฑิตรู้เท่าทันพระปัญญาอันเฉียบแหลมของพระสมณโคดมเป็นแน่”
“Ko cāhaṁ, bho, ko ca samaṇassa gotamassa paññāveyyattiyaṁ jānissāmi?
cāhaṁ bho → cāhambho (th)สุภมาณพตอบว่า “ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าเป็นใคร และเป็นอะไรเล่า จึงจักรู้เท่า ทันพระปัญญาอันเฉียบแหลมของพระสมณโคดม
Sopi nūnassa tādisova yo samaṇassa gotamassa paññāveyyattiyaṁ jāneyyā”ti.
sopi nūnassa tādisova → so pi nun assa tādiso va (pts)ผู้ใดจะพึงรู้เท่าทันพระปัญญา อันเฉียบแหลมของพระสมณโคดม ผู้นั้นก็พึงเป็นเช่นพระสมณโคดมเป็นแน่”
“Uḷārāya khalu bhavaṁ bhāradvājo samaṇaṁ gotamaṁ pasaṁsāya pasaṁsatī”ti.ชาณุสโสณิพราหมณ์ถามว่า “ได้ฟังว่า ท่านภารทวาชะสรรเสริญพระสมณโคดม ด้วยการสรรเสริญอย่างยิ่ง”
“Ko cāhaṁ, bho, ko ca samaṇaṁ gotamaṁ pasaṁsissāmi?
cāham → Sk here ca ahaṁ. (pts note) | cāhaṁ bho → cāhambho (th)สุภมาณพตอบว่า “ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าเป็นใคร เป็นอะไรเล่า จึงจักสรรเสริญ พระสมณโคดม
Pasatthapasatthova so bhavaṁ gotamo seṭṭho devamanussānaṁ.
pasatthapasatthova so → pasatthappasattho ca (sya-all) | pasatthapasatthova → pasatthapasattho ca (pts) | so → Si omits so. (pts note) | pasatthapasatthova → pasatthapasattho va (bjt)ท่านพระสมณโคดมประเสริฐกว่าเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เทวดา และมนุษย์ทั้งหลายจึงสรรเสริญแล้วสรรเสริญอีก
Ye cime, bho, brāhmaṇā pañca dhamme paññapenti puññassa kiriyāya kusalassa ārādhanāya;
cime → came (sya-all) | paññapenti → paññāpenti (pts) | brāhmaṇā → brāhmaṇa (bjt) | cime → ime (pts)อนึ่ง ธรรม ๕ ประการนี้ที่ พราหมณ์ทั้งหลายบัญญัติ เพื่อทำบุญ เพื่อยังกุศลธรรมให้สำเร็จ
cittassete samaṇo gotamo parikkhāre vadeti—
cittassete → cittassa te (bj, pts); cittasseva (sya-all) | vadeti → vadati (pts) | te → Si cittass'; eva, inserting ete after Gotamo. (pts note) | vadati → Bm Si vadeti. (pts note)พระสมณโคดม ตรัสว่า เป็นเครื่องปรุงแต่งจิต
yadidaṁ cittaṁ averaṁ abyābajjhaṁ tassa bhāvanāyā”ti.
abyābajjhaṁ → abyāpajjhaṁ (bj, sya-all, pts)เพื่ออบรมจิตไม่ให้มีเวร ไม่ให้มีความเบียดเบียน”
Evaṁ vutte, jāṇussoṇi brāhmaṇo sabbasetā vaḷavābhirathā orohitvā ekaṁsaṁ uttarāsaṅgaṁ karitvā yena bhagavā tenañjaliṁ paṇāmetvā udānaṁ udānesi:
vaḷavābhirathā → vaḷabhīrathā (bj); valavābhirathā (sya-all) | jāṇussoṇi → jāṇussoṇī (pts) | vaḷabhīrathā → vaḷavābhirathā (bj: machasaṁ, PTS) | tenañjaliṁ paṇāmetvā → tenañjalimpaṇāmetvā (th) | tenañjaliṁ → ten añjalim (pts)เมื่อสุภมาณพผู้เป็นบุตรของโตเทยยพราหมณ์กล่าวอย่างนี้แล้ว ชาณุสโสณิพราหมณ์จึงลงจากรถอันเทียมด้วยม้าขาวปลอดแล้วห่มผ้าเฉวียงบ่า ประนมมือไปทางทิศ ที่พระผู้มีพระภาคประทับอยู่แล้วเปล่งอุทานว่า
“lābhā rañño pasenadissa kosalassa, suladdhalābhā rañño pasenadissa kosalassa
suladdhalābhā → suladdhaṁ (sya-all); suladdhaṁ lābhā (pts)“เป็นลาภของพระเจ้าปเสนทิโกศล พระเจ้าปเสนทิโกศลทรงได้ดีแล้ว
yassa vijite tathāgato viharati arahaṁ sammāsambuddho”ti.
yassa → Sk Bm omit yassa. 6 Sk Subhagasuttaṁ. (pts note) | sammāsambuddhoti → sammāsambuddho ti (pts)ที่พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าประทับอยู่ ในแว่นแคว้นของพระองค์” ดังนี้แล