Bījasutta๕๔ พีชสูตร
Sāvatthinidānaṁ.
sāvatthinidānaṁ pañcimāni → sāvatthiyaṁ pañcamāni (bj) | sāvatthinidānaṁ → sāvatthiyaṁ tatra kho (sya-all)เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี
“Pañcimāni, bhikkhave, bījajātāni.
pañcimāni → pañcamāni (bjt)พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย พืช ๕ ชนิดนี้
Katamāni pañca?คือ
Mūlabījaṁ, khandhabījaṁ, aggabījaṁ, phalubījaṁ, bījabījaññeva pañcamaṁ.
khandhabījaṁ → khandhabījaṁ phaḷubījaṁ (bj); khandhabījaṁ phalabījaṁ (sya-all) | phalubījaṁ → (bj, sya-all) | phalubījam → S3 phala-; this word S1-3 put before agga- (pts note) | khandhabījaṁ aggabījaṁ phalubījaṁ → khandhabījam aggabījam phalubījam (pts)๑. พืชเกิดจากเหง้า ๒. พืชเกิดจากลำต้น ๓. พืชเกิดจากตา ๔. พืชเกิดจากยอด ๕. พืชเกิดจากเมล็ด
Imāni cassu, bhikkhave, pañca bījajātāni akhaṇḍāni apūtikāni avātātapahatāni sārādāni sukhasayitāni, pathavī ca nāssa, āpo ca nāssa;
sārādāni → sārādāyīni (bj) | pathavī → paṭhavī (bj, sya-all, km) | avātātapahatāni → avātātapappahatāni (sya-all) | apūtikāni → apūtīni (pts) | sārādāni → sārādāyīni (cck: katthaci) | pathavī → paṭhavī (cck: sī. syā. kaṁ. pī.) | cassu → S1-3 cassa always (pts note) | apūtīni → Missing here in S1-3 (pts note) | sārādāni → So B and S1; S3 sāradāni always (pts note) | akhaṇḍāni → akkhaṇḍāni (th) | pañca bījajātāni → pañcabījajātāni (pts)ภิกษุทั้งหลาย ก็พืช ๕ ชนิดนี้ ไม่แตกหัก ไม่เสียหาย ไม่ถูกลมและแดดทำลาย มีแก่นสาร ถูกเก็บไว้อย่างดี แต่ไม่มีดิน ไม่มีน้ำ
api numāni, bhikkhave, pañca bījajātāni vuddhiṁ virūḷhiṁ vepullaṁ āpajjeyyun”ti?
api numāni → api nu imāni (bj, pts1ed) | vuddhiṁ → vuḍḍhiṁ (sya-all) | numāni → nu imāni (pts) | numāni → api nu imāni (cck: sī. pī.) | imāni → B numāni always (pts note) | āpajjeyyunti → B āpajjeyyanti always (pts note) | pañca bījajātāni → pañcabījajātāni (pts) | vepullaṁ → vepullam (pts)พืช ๕ ชนิดนี้พึงถึงความเจริญงอกงามไพบูลย์ได้หรือ”
“No hetaṁ, bhante”.
hetaṁ → hetam (pts)ภิกษุเหล่านั้นกราบทูลว่า “ไม่ได้ พระพุทธเจ้าข้า”
“Imāni cassu, bhikkhave, pañca bījajātāni akhaṇḍāni …pe… sukhasayitāni, pathavī ca assa, āpo ca assa;
pathavī → paṭhavī (bj, sya-all) | bhante → This paragraph (5) is omitted in B (pts note) | + → apūtikāni sārādāyinī (bjt) | akhaṇḍāni → akkhaṇḍāni (th)“ภิกษุทั้งหลาย ก็พืช ๕ ชนิดนี้ ไม่แตกหัก ฯลฯ ถูกเก็บไว้อย่างดี และมีดินมีน้ำ
api numāni, bhikkhave, pañca bījajātāni vuddhiṁ virūḷhiṁ vepullaṁ āpajjeyyun”ti?
numāni bhikkhave → nu imāni (bj) | vuddhiṁ → vuḍḍhiṁ (sya-all) | numāni → nu imāni (pts) | pañca bījajātāni → pañcabījajātāni (pts) | vepullaṁ → vepullam (pts)พืช ๕ ชนิดนี้พึงถึงความเจริญงอกงามไพบูลย์ได้หรือ”
“Evaṁ, bhante”.
evaṁ → evam (pts)“ได้ พระพุทธเจ้าข้า”
“Seyyathāpi, bhikkhave, pathavīdhātu, evaṁ catasso viññāṇaṭṭhitiyo daṭṭhabbā.
pathavīdhātu → paṭhavīdhātu (bj, sya-all)“ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงเห็นวิญญาณฐิติ ๔ เหมือนปฐวีธาตุ
Seyyathāpi, bhikkhave, āpodhātu, evaṁ nandirāgo daṭṭhabbo.พึงเห็นความกำหนัดด้วยอำนาจความเพลิดเพลินเหมือนอาโปธาตุ
Seyyathāpi, bhikkhave, pañca bījajātāni, evaṁ viññāṇaṁ sāhāraṁ daṭṭhabbaṁ.
pañca bījajātāni → pañcabījajātāni (pts) | viññāṇaṁ → viññāṇam (pts)พึงเห็นวิญญาณพร้อมด้วยอาหาร เหมือนพืช ๕ ชนิด
Rūpupayaṁ, bhikkhave, viññāṇaṁ tiṭṭhamānaṁ tiṭṭheyya, rūpārammaṇaṁ rūpappatiṭṭhaṁ nandūpasecanaṁ vuddhiṁ virūḷhiṁ vepullaṁ āpajjeyya.
rūpupayaṁ → rūpūpāyaṁ vā (sya-all); rūpupāyam vā (pts) | nandūpasecanaṁ vuddhiṁ → nandūpasevanaṁ vuḍḍhiṁ (sya-all) | rūpappatiṭṭhaṁ nandūpasecanaṁ → rūpapatiṭṭhaṁ nandupasevanaṁ (pts) | tiṭṭhamānaṁ → tiṭṭhamānam (pts) | vepullaṁ → vepullam (pts)วิญญาณที่เข้าถึงรูป เมื่อตั้งอยู่ ก็พึงมีรูปเป็นอารมณ์ มีรูปเป็นที่ตั้ง เข้าไปเสพเสวยความเพลิดเพลินตั้งอยู่ ถึงความเจริญงอกงามไพบูลย์ได้
Vedanupayaṁ vā, bhikkhave, viññāṇaṁ tiṭṭhamānaṁ tiṭṭheyya …pe…
vedanupayaṁ → vedanūpayaṁ (bj); vedanūpāyaṁ (sya-all); vedanupāyaṁ (pts) | tiṭṭhamānaṁ tiṭṭheyya → (bj) | + → nandūpasevanaṁ vuḍḍhiṁ virūḷhiṁ vepullaṁ āpajjeyya (th)วิญญาณที่เข้าถึงเวทนา เมื่อตั้งอยู่ ฯลฯ เข้าไปเสพเสวยความเพลิดเพลินตั้งอยู่ ถึงความเจริญงอกงามไพบูลย์ได้
saññupayaṁ vā, bhikkhave, viññāṇaṁ tiṭṭhamānaṁ tiṭṭheyya …pe…
saññupayaṁ → saññūpayaṁ (bj); saṅkhārupāyaṁ (pts) | viññāṇaṁ tiṭṭhamānaṁ tiṭṭheyya → (bj) | bhikkhave viññāṇaṁ tiṭṭhamānaṁ tiṭṭheyya → (sya-all)วิญญาณที่เข้าถึงสัญญา ฯลฯ
saṅkhārupayaṁ vā, bhikkhave, viññāṇaṁ tiṭṭhamānaṁ tiṭṭheyya, saṅkhārārammaṇaṁ saṅkhārappatiṭṭhaṁ nandūpasecanaṁ vuddhiṁ virūḷhiṁ vepullaṁ āpajjeyya.
saṅkhārupayaṁ → saṅkhārūpayaṁ (bj); saṅkhārūpāyaṁ (sya-all) | nandūpasecanaṁ vuddhiṁ → nandūpasevanaṁ vuḍḍhiṁ (sya-all) | saṅkhārupayaṁ → saṅkhārupāyaṁ (pts) | saṅkhārārammaṇaṁ saṅkhārappatiṭṭhaṁ nandūpasecanaṁ → saṅkhārārammaṇam saṅkhārapatiṭṭhaṁ nandupasevanaṁ (pts) | vepullaṁ → vepullam (pts)วิญญาณที่เข้าถึงสังขาร เมื่อตั้งอยู่ ก็พึงมีสังขารเป็นอารมณ์ มีสังขารเป็นที่ตั้งเข้าไปเสพเสวยความเพลิดเพลินตั้งอยู่ ถึงความเจริญงอกงามไพบูลย์ได้
Yo, bhikkhave, evaṁ vadeyya:ภิกษุทั้งหลาย
‘ahamaññatra rūpā aññatra vedanāya aññatra saññāya aññatra saṅkhārehi viññāṇassa āgatiṁ vā gatiṁ vā cutiṁ vā upapattiṁ vā vuddhiṁ vā virūḷhiṁ vā vepullaṁ vā paññāpessāmī’ti, netaṁ ṭhānaṁ vijjati.
upapattiṁ → uppattiṁ (bj) | vuddhiṁ → vuḍḍhiṁ (sya-all) | paññāpessāmīti → paññapessāmīti (sya-all) | vā → S1-3 put cutiṁ vā after uppattiṁ vā, instead of vuddhiṁ vā, which is, consequently, missing (pts note) | vā → B omits the two later vā (pts note) | ahamaññatra → ahaṁ aññatra (th) | ahamaññatra → aham aññatra (pts) | vepullaṁ → vepullam (pts)เป็นไปไม่ได้ที่ผู้ใดพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เราจักบัญญัติการมา การไปการจุติ การอุบัติ หรือความเจริญงอกงามไพบูลย์แห่งวิญญาณ เว้นจากรูป เวทนาสัญญา สังขาร’
Rūpadhātuyā ceva, bhikkhave, bhikkhuno rāgo pahīno hoti.
ceva → ce (bjt, th, pts)ภิกษุทั้งหลาย ถ้าความกำหนัดในรูปธาตุ ภิกษุละได้แล้ว
Rāgassa pahānā vocchijjatārammaṇaṁ patiṭṭhā viññāṇassa na hoti.เพราะละความกำหนัดได้ อารมณ์จึงขาดสูญ ที่ตั้งแห่งวิญญาณก็ไม่มี
Vedanādhātuyā ce …
+ → bhikkhave bhikkhuno (bjt)ถ้าความกำหนัดในเวทนาธาตุ ...
saññādhātuyā ce …
+ → bhikkhave bhikkhuno (bjt)ถ้าความกำหนัดในสัญญาธาตุ ...
saṅkhāradhātuyā ce …
+ → bhikkhave bhikkhuno (bjt)ถ้าความกำหนัดในสังขารธาตุ ...
viññāṇadhātuyā ce, bhikkhave, bhikkhuno rāgo pahīno hoti.ถ้าความกำหนัดในวิญญาณธาตุ ภิกษุละได้แล้ว
Rāgassa pahānā vocchijjatārammaṇaṁ patiṭṭhā viññāṇassa na hoti.
vocchijjatārammaṇaṁ → vocchijjatārammaṇam (pts)เพราะละความกำหนัดได้อารมณ์จึงขาดสูญ ที่ตั้งแห่งวิญญาณก็ไม่มี
Tadappatiṭṭhitaṁ viññāṇaṁ avirūḷhaṁ anabhisaṅkhacca vimuttaṁ.
anabhisaṅkhārañca → S1-3 -saṅkhacca as above (pts note) | anabhisaṅkhacca vimuttaṁ → anabhisaṅkhaccavimuttaṁ (my)วิญญาณที่ไม่มีที่ตั้งนั้น ก็ไม่งอกงาม ไม่ปรุงแต่งปฏิสนธิ หลุดพ้นไป
Vimuttattā ṭhitaṁ. Ṭhitattā santusitaṁ. Santusitattā na paritassati. Aparitassaṁ paccattaññeva parinibbāyati.
paccattaññeva → paccattaṁ yeva (bjt)เพราะหลุดพ้นจึงตั้งมั่น เพราะตั้งมั่นจึงสันโดษเพราะสันโดษจึงไม่สะดุ้ง เมื่อไม่สะดุ้งย่อมดับไปเอง
‘Khīṇā jāti …pe… nāparaṁ itthattāyā’ti pajānātī”ti.
khīṇā → khīnā (pts) | + → vusitaṁ brahmacariyaṁ kataṁ karaṇīyaṁ (my, bjt) | nāparaṁ → nāparam (pts)ภิกษุนั้นรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้วฯลฯ ไม่มีกิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้อีกต่อไป”