Issattasutta
Issattasutta → issatthasuttaṁ (bj, sya-all, pts2ed)
Sāvatthinidānaṁ.
sāvatthinidānaṁ → sāvatthiyaṁ (bj, sya-all) | sāvatthinidānaṁ ekamantaṁ → (pts)เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี
Ekamantaṁ nisinno kho rājā pasenadi kosalo bhagavantaṁ etadavoca:
pasenadi kosalo → pasenadikosalo (th) | pasenadi kosalo bhagavantaṁ etadavoca → pasenadi-kosalo bhagavantam etad avoca (pts)พระเจ้าปเสนทิโกศลประทับนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาค ดังนี้ว่า
“kattha nu kho, bhante, dānaṁ dātabban”ti?
nu → kathannūti pāṭho (sya-all: sī.) | nu → S1-3 kathannu; S2 kathānnu. (pts note) | dātabbanti → dātabban ti (pts)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บุคคลควรให้ทาน ณ ที่ไหน”
“Yattha kho, mahārāja, cittaṁ pasīdatī”ti.
cittaṁ pasīdatīti → cittam pasīdatī ti (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “มหาบพิตร จิตเลื่อมใสในที่ใดล่ะ”
“Kattha pana, bhante, dinnaṁ mahapphalan”ti?
dinnaṁ mahapphalanti → dinnam mahapphalan ti (pts)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ทานที่ให้ในที่ไหนจึงมีผลมาก”
“Aññaṁ kho etaṁ, mahārāja, kattha dānaṁ dātabbaṁ, aññaṁ panetaṁ kattha dinnaṁ mahapphalanti?
aññaṁ panetaṁ → aññam pan-etaṁ (pts) | dinnaṁ mahapphalanti → dinnam mahapphalan ti (pts)“มหาบพิตร บุคคลควรให้ทานในที่ไหน นั่นประการหนึ่ง และทานที่ให้ในที่ไหน จึงมีผลมาก นั่นประการหนึ่ง
Sīlavato kho, mahārāja, dinnaṁ mahapphalaṁ, no tathā dussīle.
dinnaṁ → dinnam (pts)ทานที่ให้แก่ผู้มีศีลมีผลมาก ทานที่ให้ในผู้ทุศีลไม่มีผลมาก
Tena hi, mahārāja, taññevettha paṭipucchissāmi. Yathā, te khameyya, tathā naṁ byākareyyāsi.
paṭipucchissāmi → paripucchissāmi (pts) | hi → S1-2 teneva. (pts note) | paripucchissāmi → SS. paripucchāmi. (pts note) | taññevettha paṭipucchissāmi → taññ-ev-ettha paripucchissāmi (pts) | byākareyyāsi → vyākareyyāsi (pts)ด้วยเหตุนั้น อาตมภาพจักย้อนถามพระองค์ในปัญหาข้อนั้นบ้าง พระองค์พอพระทัยอย่างใดพึงชี้แจงอย่างนั้น
Taṁ kiṁ maññasi, mahārāja,
kiṁ maññasi → kimmaññasi (bjt) | kiṁ → kim (pts)พระองค์จะทรงเข้าพระทัยความข้อนั้นว่าอย่างไร
idha tyassa yuddhaṁ paccupaṭṭhitaṁ saṅgāmo samupabyūḷho.
samupabyūḷho → samūpabbūḷho (bj, pts2ed); samupabbuḷho (pts1ed) | tyassa → tyāssa (bj) | samupabyūḷho → samupabbūḷho (bj); samupabbuḷho (pts) | samupabbūḷho → samupavepūḷho (bj: syā) | samupabyūḷho → samūpabbūḷho (cck: sī.); samupabbuḷho (cck: pī.) | samupabbuḷho → B. samuppabyūḷho always. (pts note) | yuddhaṁ paccupaṭṭhitaṁ → yuddham paccupaṭṭhitam (pts)ณ ที่นี้ การยุทธ์พึงปรากฏเฉพาะพระพักตร์ของพระองค์ สงครามพึงประชิดกัน
Atha āgaccheyya khattiyakumāro asikkhito akatahattho akatayoggo akatūpāsano bhīru chambhī utrāsī palāyī.
akatūpāsano → akatupāsano (sya-all) | akatūpāsano bhīru → akat upāsano bhīrū (pts) | akatūpāsano → akatupāsano (bj: sīmu7, syā, PTS) | bhīrū → B. bhirū-; SS bhīrūcchambhi. (pts note) | palāyī → S1-3 palāyi. (pts note) | bhīru chambhī → bhīruchambhī (bjt) | khattiyakumāro → khattiya-kumāro (pts) | akatahattho akatayoggo akatūpāsano bhīru → akata-hattho akata-yoggo akat upāsano bhīrū (pts)ถ้ากษัตริย์ หนุ่มเป็นผู้ไม่ได้ศึกษา ไม่ได้ฝึกปรือ ไม่มีความชำนาญ ไม่ได้ประลองการยิง เป็นคน ขลาด หวาดสะดุ้ง มักวิ่งหนี มาอาสา
Bhareyyāsi taṁ purisaṁ, attho ca te tādisena purisenā”ti?
purisenāti nāhaṁ → purisena nāham (pts) | ca → S1-2 atth eva; S3 attho va (pts note)พระองค์พึงชุบเลี้ยงคนนั้นหรือ และพระองค์ พึงต้องการคนเช่นนั้นหรือ”
“Nāhaṁ, bhante, bhareyyaṁ taṁ purisaṁ, na ca me attho tādisena purisenā”ti.
ca → B. va. (pts note) | attho → SS. attho va me. (pts note) | nāhaṁ → nāham (pts) | purisenāti → purisenā ti (pts)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ไม่พึงชุบเลี้ยงคนนั้น และข้าพระองค์ ไม่ต้องการคนเช่นนั้นเลย”
“Atha āgaccheyya brāhmaṇakumāro asikkhito …pe…
brāhmaṇakumāro → brāhmaṇa-kumāro (pts)“ถ้าพราหมณ์หนุ่มเป็นผู้ไม่ได้ศึกษา ฯลฯ มาอาสา ฯลฯ
atha āgaccheyya vessakumāro asikkhito …pe…ถ้าแพศย์หนุ่มเป็น ผู้ไม่ได้ศึกษา ฯลฯ มาอาสา ฯลฯ
atha āgaccheyya suddakumāro asikkhito …pe…
pe → spelled out in full (bjt) | suddakumāro → sudda-kumāro (pts)ถ้าศูทรหนุ่มเป็นผู้ไม่ได้ศึกษา ฯลฯ มาอาสา พระองค์พึงชุบเลี้ยงคนนั้นหรือ และพระองค์พึงต้องการคนเช่นนั้นหรือ” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ไม่พึงชุบเลี้ยงคนนั้น
na ca me attho tādisena purisenā”ti.
ti → All this paragraph is omitted by S2-3, added between the lines by S1, with some slight differences in the abridgment. (pts note) | purisenāti → purisenā ti (pts)และข้าพระองค์ ไม่ต้องการคนเช่นนั้นเลย”
“Taṁ kiṁ maññasi, mahārāja,
kiṁ maññasi → kimmaññasi (bjt) | kiṁ → kim (pts)“มหาบพิตร พระองค์จะทรงเข้าพระทัยความข้อนั้นว่าอย่างไร
idha tyassa yuddhaṁ paccupaṭṭhitaṁ saṅgāmo samupabyūḷho.
tyassa → tyāssa (bj) | samupabyūḷho → samupabbūḷho (bj, pts) | samupabbūḷho → samupyabyuḷho (bj: syā) | paccupaṭṭhitaṁ → paccupaṭṭhitam (pts)ณ ที่นี้การยุทธ์ พึงปรากฏเฉพาะพระพักตร์ของพระองค์ สงครามพึงประชิดกัน
Atha āgaccheyya khattiyakumāro susikkhito katahattho katayoggo katūpāsano abhīru acchambhī anutrāsī apalāyī.
katūpāsano → katupāsano (sya-all) | susikkhito → sikkhito (pts) | katūpāsano abhīru → katupāsano abhīrū (pts) | susikkhito → sikkhito (bj: sīmu7) | sikkhito → B. susikkhito. (pts note) | abhīrū → B. S2-3 abhirū. (pts note) | acchambhī → B. achambhī. (pts note) | apalāyī → B. apalāyasī. (pts note)ถ้ากษัตริย์หนุ่มเป็น ผู้ศึกษาดีแล้ว ได้ฝึกปรือแล้ว มีความชำนาญ ได้ฝึกการยิงมาแล้ว ไม่เป็นคน ขลาด ไม่หวาดสะดุ้ง ไม่หลบหนี มาอาสา
Bhareyyāsi taṁ purisaṁ, attho ca te tādisena purisenā”ti?
purisenāti → purisenā ti (pts)พระองค์พึงชุบเลี้ยงคนนั้นหรือ และพระองค์พึงต้องการคนเช่นนั้นหรือ”
“Bhareyyāhaṁ, bhante, taṁ purisaṁ, attho ca me tādisena purisenā”ti.
bhareyyāhaṁ → bhareyyāham (pts) | taṁ purisaṁ → tam purisam (pts) | purisenāti → purisenā ti (pts)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์พึงชุบเลี้ยงคนนั้น และข้าพระองค์พึง ต้องการคนเช่นนั้น” “
“Atha āgaccheyya brāhmaṇakumāro …pe…
brāhmaṇakumāro → brāhmaṇakumāro susikkhito (bj) | susikkhito → sikkhito (bj: sīmu7) | Atha → SS. add kho. (pts note) | brāhmaṇakumāro → brāhmaṇa-kumāro (pts)ถ้าพราหมณ์หนุ่มเป็นผู้ศึกษาดีแล้ว ฯลฯ มาอาสา ฯลฯ
atha āgaccheyya vessakumāro …pe…
atha āgaccheyya → (bj) | vessakumāro → vessakumāro susikkhito (bj) | susikkhito → sikkhito (bj: sīmu7) | vessakumāro → vessa-kumāro (pts)ถ้าแพศย์หนุ่ม เป็นผู้ศึกษาดีแล้ว ฯลฯ มาอาสา ฯลฯ
atha āgaccheyya suddakumāro susikkhito katahattho katayoggo katūpāsano abhīru acchambhī anutrāsī apalāyī.
atha āgaccheyya → (bj) | katūpāsano → katupāsano (sya-all) | susikkhito → sikkhito (pts) | katūpāsano abhīru → katupāsano abhīrū (pts) | apalāyī → S3 apalāyi here and above; B. anapalāyī. (pts note) | suddakumāro susikkhito → sudda-kumāro sikkhito (pts) | katayoggo katūpāsano abhīru → kata-yoggo kat-upāsano abhīrū (pts)ถ้าศูทรหนุ่มเป็นผู้ศึกษาดีแล้ว ฯลฯ มาอาสา
Bhareyyāsi taṁ purisaṁ, attho ca te tādisena purisenā”ti?
purisaṁ → purisam (pts) | purisenāti → purisenā ti (pts)พระองค์พึงชุบเลี้ยงคนนั้นหรือ และพระองค์พึงต้องการคนเช่นนั้นหรือ”
“Bhareyyāhaṁ, bhante, taṁ purisaṁ, attho ca me tādisena purisenā”ti.
taṁ purisaṁ → tam purisam (pts) | purisenāti → purisenā ti (pts)
“Evameva kho, mahārāja, yasmā kasmā cepi kulā agārasmā anagāriyaṁ pabbajito hoti, so ca hoti pañcaṅgavippahīno pañcaṅgasamannāgato, tasmiṁ dinnaṁ mahapphalaṁ hoti.
yasmā kasmā cepi → yasmā cepi (bj, sya-all, km, mr) | dinnaṁ → dinne (bj) | kasmā → (sya-all) | agārasmā anagāriyaṁ → agarismā anagāriyam (pts) | hoti → (pts) | kasmā → yasmā ce pi (bj: sīmu, syā) | hoti → mahapphalaṁ (bj: sīmu) | cepi → yasmā cepi (cck: sī. syā. kaṁ. ka.) | ce → S1-2 omit kasmā; Bṭasmā; S2 has yasmāñce. (pts note) | kulā → S1 kusalā. (pts note) | mahapphalaṁ → B. adds hoti. (pts note) | evameva → evam eva (pts) | pañcaṅgasamannāgato → pañcaṅga-samannāgato (pts) | dinnaṁ → dinnam (pts)“ฉันนั้นนั่นแล มหาบพิตร แม้หากว่ากุลบุตรออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต จากตระกูลใด และกุลบุตรนั้นเป็นผู้ละองค์ ๕ เป็นผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ ทานที่ให้ แล้วในกุลบุตรนั้นจากตระกูลนั้น ย่อมมีผลมาก”
Katamāni pañcaṅgāni pahīnāni honti?
pañcaṅgāni → pañca aṅgāni (bj, pts) | pahīnāni → vippahīnāti (bj: sīmu) | aṅgāni → B. pañcaṅgāni. (pts note) | pahīnāni → S1-3 vippahīnāni. (pts note)องค์ ๕ อะไรบ้างอันกุลบุตรนั้นละได้ คือ
Kāmacchando pahīno hoti, byāpādo pahīno hoti, thinamiddhaṁ pahīnaṁ hoti, uddhaccakukkuccaṁ pahīnaṁ hoti, vicikicchā pahīnā hoti.
thinamiddhaṁ → thīnamiddhaṁ (sya-all, pts) | byāpādo → vyāpādo (pts) | thinamiddhaṁ → thīnamiddham (pts) | uddhaccakukkuccaṁ → uddhacca-kukkuccaṁ (pts)๑. กามฉันทะ (ความพอใจในกาม) อันกุลบุตรนั้นละได้ ๒. พยาบาท (ความคิดปองร้าย) อันกุลบุตรนั้นละได้ ๓. ถีนมิทธะ (ความหดหู่และเซื่องซึม) อันกุลบุตรนั้นละได้ ๔. อุทธัจจกุกกุจจะ (ความฟุ้งซ่านและร้อนใจ) อันกุลบุตรนั้นละได้ ๕. วิจิกิจฉา (ความลังเลสงสัย) อันกุลบุตรนั้นละได้
Imāni pañcaṅgāni pahīnāni honti.
pañcaṅgāni → pañca aṅgāni (bj)องค์ ๕ นี้แลอันกุลบุตรนั้นละได้
Katamehi pañcahaṅgehi samannāgato hoti?
pañcahaṅgehi → pañca aṅgehi (pts) | aṅgehi → B. pañcahaṅgehi here and further on. (pts note)กุลบุตรนั้นเป็นผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ อะไรบ้าง
Asekkhena sīlakkhandhena samannāgato hoti, asekkhena samādhikkhandhena samannāgato hoti, asekkhena paññākkhandhena samannāgato hoti, asekkhena vimuttikkhandhena samannāgato hoti, asekkhena vimuttiñāṇadassanakkhandhena samannāgato hoti.
paññākkhandhena → paññakkhandhena (pts) | vimuttiñāṇadassanakkhandhena → vimuttiññānadassanakkhandhena (pts) | asekhena → asekkhena (bj: machasaṁ, syā, PTS) | asekhena → asekkhena (bj: machasaṁ, syā, PTS) | asekhena → asekkhena (bj: machasaṁ, syā, PTS) | asekhena → asekkhena (bj: machasaṁ, syā, PTS) | asekhena → asekkhena (bj: machasaṁ, syā, PTS) | vimuttiñāṇadassanakkhandhena → vimuttiññāna-dassana-kkhandhena (pts)คือ กุลบุตรนั้น ๑. เป็นผู้ประกอบด้วยสีลขันธ์ของพระอเสขะ ๒. เป็นผู้ประกอบด้วยสมาธิขันธ์ของพระอเสขะ ๓. เป็นผู้ประกอบด้วยปัญญาขันธ์ของพระอเสขะ ๔. เป็นผู้ประกอบด้วยวิมุตติขันธ์ของพระอเสขะ ๕. เป็นผู้ประกอบด้วยวิมุตติญาณทัสสนขันธ์ของพระอเสขะ
Imehi pañcahaṅgehi samannāgato hoti.
pañcahaṅgehi → pañca aṅgehi (pts)กุลบุตรนั้นเป็นผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ นี้แล
Iti pañcaṅgavippahīne pañcaṅgasamannāgate dinnaṁ mahapphalan”ti.ทานที่ให้แล้วในกุลบุตรผู้ละองค์ ๕ ผู้ประกอบด้วยองค์ ๕ ย่อมมีผลมาก”
Idamavoca bhagavā …pe…
+ → idaṁ vatvā sugato athāparaṁ etadavoca (bjt) | idamavoca → idam avoca (pts)พระผู้มีพระภาคผู้สุคต
satthā:
satthā → This phrase is omitted by SS. (pts note)ศาสดา ฯลฯ จึงได้ตรัสคาถาประพันธ์ต่อไปอีกว่า
“Issattaṁ balavīriyañca, yasmiṁ vijjetha māṇave;
Issattaṁ → issatthaṁ (bj, sya-all, km, pts2ed) | balavīriyañca → balaviriyañca (bj, sya-all, km, pts2ed) | issattaṁ balavīriyañca → issatthaṁ balaviriyañca (bj, sya-all) | issatthaṁ → issattaṁ (bj: machasaṁ, PTS) | Issattaṁ → issatthaṁ (cck: sī. syā. kaṁ.) | balavīriyañca → balaviriyañca (cck: sī. syā. kaṁ. pī.) | Issattam → S1-3 issatthaṁ. (pts note) | issattaṁ balavīriyañca → issattam balaviriyañca (pts) māṇave → S3 mānave. (pts note)ศิลปะธนู กำลัง และความเพียร มีอยู่ในชายใด Taṁ yuddhattho bhare rājā, nāsūraṁ jātipaccayā.
rājā → B. bhareyyātha. (pts note) nāsūraṁ → S2-3 sūram. (pts note) | jātipaccayā → jāti-paccayā (pts)พระราชาผู้ทรงการยุทธ์พึงชุบเลี้ยงชายหนุ่มผู้เช่นนั้น ไม่พึงชุบเลี้ยงชายหนุ่มผู้ไม่กล้าหาญ เพราะเหตุแห่งชาติ ฉันใดTatheva khantisoraccaṁ, dhammā yasmiṁ patiṭṭhitā;
khantisoraccaṁ → khanti soraccaṁ (bjt) | khantisoraccaṁ → khanti-soracca (pts) + → tam (pts)ธรรมคือขันติและโสรัจจะ ตั้งอยู่ในบุคคลใด Ariyavuttiṁ medhāviṁ, hīnajaccampi pūjaye.
ariyavuttiṁ → tamariyavuttiṁ (bj); tamariyavutti (sya-all) | medhāviṁ hīnajaccampi → medhāvī hīnajaccam pi (pts) | tamariyavuttiṁ → ariyavuntiṁ (bj: machasaṁ) | ariyavuttiṁ → B.omits tam; S1 nam. 6 SS. medhāviṁ. (pts note) hīnajaccampi → hīna-jaccam pi (pts)บุคคลพึงบูชาบุคคลนั้นผู้มีปัญญา มีความประพฤติเยี่ยงพระอริยะ แม้มีชาติตระกูลต่ำ ฉันนั้นเหมือนกันKāraye assame ramme, vāsayettha bahussute;บุคคลพึงสร้างอาศรมอันเป็นที่รื่นรมย์ อาราธนาพระพหูสูตทั้งหลายให้อยู่ ณ ที่นั้น Papañca vivane kayirā, dugge saṅkamanāni ca.
papañca vivane → papañcavivane (th, pts)พึงสร้างบ่อน้ำไว้ในป่าที่กันดารน้ำ และสร้างสะพานในที่เป็นหล่มAnnaṁ pānaṁ khādanīyaṁ, vatthasenāsanāni ca;
pānaṁ khādanīyaṁ → pānam khādaniyaṁ (pts) vatthasenāsanāni → vattha-senāsanāni (pts)พึงถวายข้าว น้ำ ของเคี้ยว ผ้าและเสนาสนะ Dadeyya ujubhūtesu, vippasannena cetasā.
ujubhūtesu → uju-bhūtesu (pts)ในท่านผู้ซื่อตรงทั้งหลาย ด้วยใจอันเลื่อมใสYathā hi megho thanayaṁ, vijjumālī satakkaku;
yathā hi → yathāpi (sya-all) satakkaku → satakkuku (sya-all); satakkatu (pts) | satakkaku → satakkatu (bj: PTS) | satakkatu → So S3 only; B. and S1-2 satakkaku; C. satakkuku (explaining satasikharo). (pts note)เมฆมีสายฟ้าแลบแปลบปลาบ มียอดตั้งร้อย คำรามอยู่ Thalaṁ ninnañca pūreti, abhivassaṁ vasundharaṁ.
pūreti → pureti (pts)ตกรดแผ่นดิน ทำที่ดอนและที่ลุ่มให้เต็ม แม้ฉันใดTatheva saddho sutavā, abhisaṅkhacca bhojanaṁ;
sutavā → sutvā (bj: syā) | tatheva → tath-eva (pts) abhisaṅkhacca → SS. abhisankhaṭa. (pts note)ทายกผู้มีศรัทธา เป็นบัณฑิตได้ฟังแล้ว ตกแต่งโภชนาหาร Vanibbake tappayati, annapānena paṇḍito.
vanibbake → vaṇibbake (bj, sya-all) annapānena → anna-pānena (pts)เลี้ยงวณิพก ด้วยข้าวน้ำให้อิ่มหนำĀmodamāno pakireti, detha dethāti bhāsati;
āmodamāno → anumodamāno (sya-all) | āmodamāno → anumodamāno (bj: syā) | āmodamāno → C. anumodamāno. (pts note) dethāti → dethā ti (pts)เที่ยวไปในโรงทาน สั่งว่า ท่านทั้งหลายจงให้ ท่านทั้งหลายจงให้ Taṁ hissa gajjitaṁ hoti, devasseva pavassato;
taṁ hissa gajjitaṁ → tañhissa tajjitaṁ (sya-all) | hissa → hi-ssa (pts)และทายกนั้นบันลือเสียงเหมือนเมฆคำราม เมื่อฝนกำลังตก Sā puññadhārā vipulā, dātāraṁ abhivassatī”ti.
abhivassatīti → abhivassatīti sāvatthi nidānam ekam antaṁ (pts) | dātāraṁ → dātāram (pts)สายธารแห่งบุญอันไพบูลย์นั้น ย่อมหลั่งรดทายกผู้ให้ ฉันนั้น