Dīghāvuupāsakasutta๓ ทีฆาวุอุปาสกสูตร
Ekaṁ samayaṁ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe.สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเวฬุวัน สถาน ที่ให้เหยื่อกระแต เขตกรุงราชคฤห์
Tena kho pana samayena dīghāvu upāsako ābādhiko hoti dukkhito bāḷhagilāno.สมัยนั้น อุบาสกชื่อทีฆาวุป่วย ได้รับทุกข์
Atha kho dīghāvu upāsako pitaraṁ jotikaṁ gahapatiṁ āmantesi:
jotikaṁ → jotiyaṁ (sya-all) | jotikaṁ → jotiyaṁ (bj: syā) | jotiyaṁ → ba. jotikaṁ (sya-all: sī.) | gahapatiṁ → gahapatim (pts)เป็นไข้หนัก ได้เรียกคหบดีชื่อโชติยะผู้เป็นบิดามาขอร้องว่า
“ehi tvaṁ, gahapati, yena bhagavā tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā mama vacanena bhagavato pāde sirasā vanda:
sirasā → sīrasā (pts)“มาเถิดคุณพ่อ ขอ คุณพ่อจงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค กราบพระยุคลบาทของพระผู้มีพระภาคด้วย เศียรเกล้าแล้ว กราบทูลตามคำของผมว่า
‘dīghāvu, bhante, upāsako ābādhiko hoti dukkhito bāḷhagilāno.
hoti → (sya-all) | hoti → missing in S1-3. (pts note)‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ทีฆาวุอุบาสกป่วย ได้รับทุกข์ เป็นไข้หนัก
So bhagavato pāde sirasā vandatī’ti.
vandatīti → vandati (bj) | vandatīti evañca → vandati evaṁ ca (pts) | vandati → B1 vandatī ti. (pts note)เขาขอกราบพระยุคลบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้า’
Evañca vadehi:
vadehi → vadeti (bj) | vadeti → vadehi (bj: machasaṁ, syā) | evañca → ca (pts)และคุณพ่อจงกราบทูลอย่างนี้ว่า
‘sādhu kira, bhante, bhagavā yena dīghāvussa upāsakassa nivesanaṁ tenupasaṅkamatu anukampaṁ upādāyā’”ti.
anukampaṁ → anukampam (pts)‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคได้โปรดอนุเคราะห์ เสด็จไปเยี่ยมทีฆาวุอุบาสกถึงนิเวศน์ ด้วยเถิด”
“Evaṁ, tātā”ti kho jotiko gahapati dīghāvussa upāsakassa paṭissutvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinno kho jotiko gahapati bhagavantaṁ etadavoca:
jotiko → jotiyo (sya-all) | Jotiko → in B1-2 only. (pts note) | tātāti → tātā ti (pts) | bhagavantaṁ → bhagavantam (pts) | ekamantaṁ → ekam antaṁ (pts) | bhagavantaṁ etadavoca → bhagavantam etad avoca (pts)โชติยคหบดีรับคำแล้ว เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาท แล้วนั่ง ณ ที่สมควร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า
“dīghāvu, bhante, upāsako ābādhiko hoti dukkhito bāḷhagilāno.
hoti → (sya-all)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ทีฆาวุอุบาสกป่วย ได้รับทุกข์ เป็นไข้หนัก
So bhagavato pāde sirasā vandati.เขาขอกราบพระยุคลบาทของพระผู้มี พระภาคด้วยเศียรเกล้า
Evañca vadeti:และฝากมากราบทูลอย่างนี้ว่า
‘sādhu kira, bhante, bhagavā yena dīghāvussa upāsakassa nivesanaṁ tenupasaṅkamatu anukampaṁ upādāyā’”ti.
anukampaṁ → anukampam (pts)‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอ ประทานวโรกาส ขอพระองค์ได้โปรดอนุเคราะห์เสด็จไปเยี่ยมทีฆาวุอุบาสกถึง นิเวศน์ด้วยเถิด พระพุทธเจ้าข้า”
Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena.พระผู้มีพระภาคทรงรับนิมนต์โดยดุษณีภาพ
Atha kho bhagavā nivāsetvā pattacīvaramādāya yena dīghāvussa upāsakassa nivesanaṁ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Nisajja kho bhagavā dīghāvuṁ upāsakaṁ etadavoca:
tenupasaṅkami → tenusaṅkami (sya-all) | pattacīvaramādāya → pattacīvaram ādāya (pts) | dīghāvuṁ upāsakaṁ etadavoca → dīghāvum upāsakam etad avoca (pts)ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงครองอันตรวาสก ถือบาตรและจีวรเสด็จไปยัง นิเวศน์ของทีฆาวุอุบาสก ประทับนั่งบนพุทธอาสน์ที่ปูลาดไว้แล้ว ตรัสถาม ทีฆาวุอุบาสกดังนี้ว่า
“kacci te, dīghāvu, khamanīyaṁ, kacci yāpanīyaṁ? Kacci dukkhā vedanā paṭikkamanti, no abhikkamanti; paṭikkamosānaṁ paññāyati, no abhikkamo”ti?
paṭikkamosānaṁ → patikkamo sānam (pts) | khamanīyaṁ → khamanīyam (pts)“ทีฆาวุ ท่านยังสบายดีหรือ ยังพอเป็นอยู่ได้หรือ ทุกขเวทนา ทุเลาลง ไม่กำเริบขึ้นหรือ อาการทุเลาปรากฏ อาการกำเริบไม่ปรากฏหรือ”
“Na me, bhante, khamanīyaṁ, na yāpanīyaṁ. Bāḷhā me dukkhā vedanā abhikkamanti, no paṭikkamanti; abhikkamosānaṁ paññāyati, no paṭikkamo”ti.
bāḷhā → baḷhā (pts) | vedanā → (pts) | paṭikkamanti abhikkamosānaṁ → patikkamanti abhikkamo sānam (pts) | paṭikkamoti → paṭikkamo ti (pts)ทีฆาวุอุบาสกทูลตอบว่า “ข้าพระองค์ไม่สบาย จะเป็นอยู่ไม่ได้ ทุกขเวทนา มีแต่กำเริบขึ้น ไม่ทุเลาลงเลย อาการกำเริบปรากฏ อาการทุเลาไม่ปรากฏ พระพุทธเจ้าข้า”
“Tasmātiha te, dīghāvu, evaṁ sikkhitabbaṁ:
tasmātiha → tasmā tiha (th) | tasmātiha → tasmā ti ha (pts)“ทีฆาวุ เพราะเหตุนั้น ท่านพึงสำเหนียกว่า
‘buddhe aveccappasādena samannāgato bhavissāmi—itipi so bhagavā arahaṁ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṁ buddho bhagavāti.
itipi → iti pi (pts) | devamanussānaṁ → devamanussānam (pts) | bhagavāti → bhagavā ti (pts)‘เรา ๑. จักประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้าว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ฯลฯ เป็นศาสดา ของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นพระพุทธเจ้า เป็นพระผู้มี พระภาค’
Dhamme …pe…๒. จักประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรม ฯลฯ
saṅghe …pe…
saṅghe → saṁghe (ms2005)๓. จักประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระสงฆ์ ฯลฯ
ariyakantehi sīlehi samannāgato bhavissāmi akhaṇḍehi …pe… samādhisaṁvattanikehi’.
samādhisaṁvattanikehi → samādhisaṁvattanikehīti (sya-all) | samādhisaṁvattanikehi → S3 B1 -saṁvattanikehī ti. (pts note) | akhaṇḍehi → akkhaṇḍehi (th) | + → la-pe (pts)๔. จักประกอบด้วยศีลที่พระอริยะชอบใจ ไม่ขาด ฯลฯ เป็นไปเพื่อ สมาธิ’
Evañhi te, dīghāvu, sikkhitabban”ti.
evañhi → evaṁ hi (bjt) | sikkhitabbanti → sikkhitabban ti (pts)ทีฆาวุ ท่านพึงสำเหนียกอย่างนี้แล”
“Yānimāni, bhante, bhagavatā cattāri sotāpattiyaṅgāni desitāni, saṁvijjante dhammā mayi, ahañca tesu dhammesu sandissāmi.
saṁvijjante → saṁvijjante te (bj, cck, sya-all, pts) | dhammesu → (pts) | tesu → S1-3 add dhammesu. (pts note) | ahañca → ahañ ca (pts)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ องค์เครื่องบรรลุโสดา ๔ ประการใดที่พระผู้มีพระภาค ได้ทรงแสดงไว้ ธรรม(คือองค์เครื่องบรรลุโสดา)เหล่านั้นมีอยู่ในข้าพระองค์ และ ข้าพระองค์ก็เห็นธรรมเหล่านั้น
Ahañhi, bhante, buddhe aveccappasādena samannāgato—itipi so bhagavā …pe… satthā devamanussānaṁ buddho bhagavāti.
ahañhi → ahaṁ hi (bjt) | ahañhi → ahañ hi (pts) | itipi → iti pi (pts) | + → la-pe (pts) | devamanussānaṁ → devamanussānam (pts) | bhagavāti → bhagavā ti (pts)ก็ข้าพระองค์ ๑. ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้าว่า ‘แม้ เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ฯลฯ เป็นศาสดาของ เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นพระพุทธเจ้า เป็นพระผู้มีพระภาค’
Dhamme …pe…๒. ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรม ฯลฯ
saṅghe …pe…
saṅghe → saṁghe (ms2005)๓. ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระสงฆ์ ฯลฯ
ariyakantehi sīlehi samannāgato akhaṇḍehi …pe… samādhisaṁvattanikehī”ti.
akhaṇḍehi → akkhaṇḍehi (th) | samādhisaṁvattanikehīti → la-pe samādhisaṁvattanikehī ti (pts)๔. ประกอบด้วยศีลที่พระอริยะชอบใจ ไม่ขาด ฯลฯ เป็นไปเพื่อ สมาธิ”
“Tasmātiha tvaṁ, dīghāvu, imesu catūsu sotāpattiyaṅgesu patiṭṭhāya cha vijjābhāgiye dhamme uttari bhāveyyāsi.
uttari → uttariṁ (bj, sya-all, pts) | catūsu → catusu (pts) | bhāveyyāsi → B1 uttari- (pts note) | tasmātiha → tasmā tiha (th) | tasmātiha tvaṁ → tasmā ti ha tvam (pts)“ทีฆาวุ เพราะเหตุนั้น ท่านพึงตั้งอยู่ในองค์เครื่องบรรลุโสดา ๔ ประการนี้แล้ว เจริญธรรมอันเป็นส่วนแห่งวิชชา ๖ ประการให้ยิ่งขึ้นไปว่า
Idha tvaṁ, dīghāvu, sabbasaṅkhāresu aniccānupassī viharāhi, anicce dukkhasaññī, dukkhe anattasaññī pahānasaññī virāgasaññī nirodhasaññīti.
pahānasaññī → pahāṇasaññī (bj) | sabbasaṅkhāresu → sabbesaṅkhāresu (pts) | Dīghāvu → S1 Dīghāvuṁ. (pts note) | tvaṁ → tvam (pts) | nirodhasaññīti → nirodhasaññī ti evaṁ (pts)‘ทีฆาวุ ในเรื่องนี้ ท่านจงพิจารณาเห็นในสังขารทั้งปวงว่าไม่เที่ยง มีความหมายรู้ในสิ่งที่ไม่เที่ยงว่าเป็นทุกข์ มีความหมายรู้ในสิ่งที่เป็นทุกข์ว่าเป็นอนัตตา มีความหมายรู้ในการละ มีความ หมายรู้ในการคลายออกได้ มีความหมายรู้ในความดับ’
Evañhi te, dīghāvu, sikkhitabban”ti.
evañhi → evaṁ hi (bjt) | evañhi → hi (pts) | sikkhitabbanti → sikkhitabban ti (pts)ทีฆาวุ ท่านพึงสำเหนียก อย่างนี้แล”
“Yeme, bhante, bhagavatā cha vijjābhāgiyā dhammā desitā, saṁvijjante dhammā mayi, ahañca tesu dhammesu sandissāmi.
saṁvijjante → saṁvijjante te (bj, cck, sya-all, pts) | yeme → ye me (bjt, pts) | ahañca → ahaṁ ca (pts)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมอันเป็นส่วนแห่งวิชชา ๖ ประการใดที่พระผู้มี พระภาคได้ทรงแสดงไว้ ธรรมเหล่านั้นมีอยู่ในข้าพระองค์ และข้าพระองค์ก็เห็น ธรรมเหล่านั้น
Ahañhi, bhante, sabbasaṅkhāresu aniccānupassī viharāmi, anicce dukkhasaññī, dukkhe anattasaññī pahānasaññī virāgasaññī nirodhasaññī.
pahānasaññī → pahāṇasaññī (bj) | ahañhi → ahaṁ hi (bjt)ข้าพระองค์พิจารณาเห็นในสังขารทั้งปวงว่าไม่เที่ยง มีความหมายรู้ ในสิ่งที่ไม่เที่ยงว่าเป็นทุกข์ มีความหมายรู้ในสิ่งที่เป็นทุกข์ว่าเป็นอนัตตา มีความ หมายรู้ในการละ มีความหมายรู้ในการคลายออกได้ มีความหมายรู้ในความดับ
Api ca me, bhante, evaṁ hoti:
api ca → apica (th)อีกอย่างหนึ่ง ข้าพระองค์มีความคิดว่า
‘mā hevāyaṁ jotiko gahapati mamaccayena vighātaṁ āpajjī’”ti.
āpajjī’”ti → āpajjati (mr) | jotiko → jotiyo (sya-all) | āpajjī’’’ti → āpajjati (cck: ka.) | māhevāyaṁ → S1 hevāhaṁ. (pts note) | āpajjīti → S1-3 āpajjati. (pts note) | vighātaṁ → vighātam (pts)‘เมื่อข้าพระองค์ล่วงลับไป โชติยคหบดีนี้ อย่าได้ถึงความคับแค้นเลย”
“Mā tvaṁ, tāta dīghāvu, evaṁ manasākāsi.
evaṁ → etaṁ (sya-all) | evaṁ → etaṁ (bj: syā) | evaṁ → evam (pts)โชติยคหบดีกล่าวว่า “พ่อทีฆาวุ เธออย่าได้ใส่ใจอย่างนั้นเลย
Iṅgha tvaṁ, tāta dīghāvu, yadeva te bhagavā āha, tadeva tvaṁ sādhukaṁ manasi karohī”ti.
te → (bj) | tvaṁ → (sya-all) | bhagavā → yadeva te bhagavā (bj: syā) | Iṅgha → B1 ighaṁ S1 igha. (pts note) | te → in B1 only. (pts note) | manasi karohīti → manasikarohīti (bjt, th) | yadeva → yad eva (pts) | tadeva → tad eva (pts) | sādhukaṁ → sādhukam (pts) | karohīti → karohī ti (pts)เธอจงใส่ใจถึง พระพุทธพจน์ที่พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้นั้นแลให้ดีเถิด”
Atha kho bhagavā dīghāvuṁ upāsakaṁ iminā ovādena ovaditvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi.
dīghāvuṁ upāsakaṁ → dīghāvum upāsakam (pts)ครั้นพระผู้มีพระภาคตรัสสอนทีฆาวุอุบาสกด้วยพระโอวาทนี้แล้ว ก็เสด็จลุก จากอาสนะจากไป
Atha kho dīghāvu upāsako acirapakkantassa bhagavato kālamakāsi.
kālamakāsi → kālam akāsi (pts)เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จจากไปไม่นาน ทีฆาวุอุบาสกก็ได้ถึง แก่กรรม
Atha kho sambahulā bhikkhū yena bhagavā tenupasaṅkamiṁsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdiṁsu. Ekamantaṁ nisinnā kho te bhikkhū bhagavantaṁ etadavocuṁ:
bhagavantaṁ → bhagavantam (pts) | ekamantaṁ → ekam antaṁ (pts) | bhagavantaṁ etadavocuṁ → bhagavantam etad avocuṁ (pts)ต่อมา ภิกษุหลายรูปพากันเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวาย อภิวาทแล้ว นั่ง ณ ที่สมควร ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า
“yo so, bhante, dīghāvu nāma upāsako bhagavatā saṅkhittena ovādena ovadito so kālaṅkato.
kālaṅkato → kālakato (bj, sya-all) | ovadito → ovādito (pts) | kālaṅkato → S1-3 omit so- (pts note) | saṅkhittena → saṁkhittena (my, ms2005)“ข้าแต่พระองค์ ผู้เจริญ ทีฆาวุอุบาสกที่พระองค์ตรัสสอนด้วยพระโอวาทโดยย่อ ได้ถึงแก่กรรมแล้ว
Tassa kā gati, ko abhisamparāyo”ti?
tassa → ovādito, tassa (bj: sī.pavi) | abhisamparāyoti → abhisamparāyo ti (pts)คติของเขา เป็นอย่างไร อภิสัมปรายภพ เป็นอย่างไร”
“Paṇḍito, bhikkhave, dīghāvu upāsako, paccapādi dhammassānudhammaṁ, na ca maṁ dhammādhikaraṇaṁ vihesesi.
upāsako, paccapādi → ahosi paccapādi (bj, pts1ed); ahosi saccavādī (sya-all, km, mr) | ca maṁ dhammādhikaraṇaṁ → na ca dhammādhikaraṇaṁ (sya-all, km, pts1ed, mr) | vihesesi → viheṭhesi (itipi aññattha) | upāsako → upāsako ahosi (bj, pts) | maṁ → (sya-all, pts) | paccapādi → saccavādi (bj: syā) | dhammādhikaraṇaṁ → na ca dhammādhikaraṇa (bj: syā) | paccapādi → ahosi saccavādī (cck: syā. kaṁ. pī. ka.) | dhammādhikaraṇaṁ → na ca dhammādhikaraṇaṁ (cck: syā. kaṁ. pī. ka.) | vihesesi → viheṭhesi (cck: itipi aññattha) | paccapādi → B1 saccavādī. (pts note) | dhammassānudhammaṁ → S1-3 dhammāssā- (pts note) | ca → S1-3 inserts maṁ. (pts note)พระผู้มีพระภาคได้ตรัสตอบว่า “ภิกษุทั้งหลาย ทีฆาวุอุบาสกเป็นบัณฑิต พูดความจริงถูกต้องตามธรรม ทั้งไม่เบียดเบียนเราเพราะเหตุแห่งธรรม
Dīghāvu, bhikkhave, upāsako pañcannaṁ orambhāgiyānaṁ saṁyojanānaṁ parikkhayā opapātiko tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā”ti.
opapātiko → opapātiko hoti (bj, pts) | upāsako → upāsalo (sya-all) | parinibbāyī → parinibbāyi (pts) | lokāti tatiyaṁ → lokā ti (pts) | hoti → opapātiko tatva (bj: machasaṁ, syā) | hoti → missing in B1. 8 this first Sāriputta is the second in the Singhalese MSS. and the fifth of the chapter. (pts note) | saṁyojanānaṁ → saññojanānaṁ (th) | pañcannaṁ → pañcannam (pts) | saṁyojanānaṁ → samyojanānam (pts)ภิกษุ ทั้งหลาย เพราะโอรัมภาคิยสังโยชน์ (สังโยชน์เบื้องต่ำ) ๕ ประการสิ้นไป ทีฆาวุ อุบาสกจึงเป็นโอปปาติกะ ปรินิพพานในภพนั้น ไม่หวนกลับมาจากโลกนั้นอีก”