Subhāsitasutta๕ สุภาสิตสูตร
Sāvatthinidānaṁ.
sāvatthinidānaṁ → sāvatthīnidānaṁ (sya-all) | sāvatthinidānaṁ → ekaṁ samayaṁ bhagavā sāvatthiyaṁ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme (bjt)เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี
Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi:สมัยนั้น พระผู้มีพระภาครับสั่งเรียกภิกษุทั้งหลายมาตรัสว่า
“bhikkhavo”ti.
bhikkhavoti → bhikkhavo ti (pts)“ภิกษุทั้งหลาย”
“Bhadante”ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṁ.
bhadanteti → bhadante ti (pts)ภิกษุเหล่านั้นทูลรับสนองพระดำรัสแล้ว
Bhagavā etadavoca:
etadavoca → etad avoca (pts)พระผู้มีพระภาคจึงได้ตรัสเรื่องนี้ว่า
“Catūhi, bhikkhave, aṅgehi samannāgatā vācā subhāsitā hoti, no dubbhāsitā; anavajjā ca ananuvajjā ca viññūnaṁ.
no → na (pts)“ภิกษุทั้งหลาย วาจาประกอบด้วยองค์ ๔ เป็นสุภาษิต ไม่เป็นทุพภาษิต ไม่มี โทษ และวิญญูชนทั้งหลายไม่ติเตียน
Katamehi catūhi?
catūhi → catuhi (pts)วาจาประกอบด้วยองค์ ๔ อะไรบ้าง
Idha, bhikkhave, bhikkhu subhāsitaṁyeva bhāsati no dubbhāsitaṁ, dhammaṁyeva bhāsati no adhammaṁ, piyaṁyeva bhāsati no appiyaṁ, saccaṁyeva bhāsati no alikaṁ.
subhāsitaṁyeva → subhāsitaṁ yeva (bjt, pts) | dhammaṁyeva → dhammaṁ yeva (bjt) | piyaṁyeva → piyaṁ yeva (bjt, pts) | saccaṁyeva → saccaṁ yeva (bjt) | dubbhāsitaṁ dhammaṁyeva → dubbhāsitam dhammaṁ yeva (pts) | appiyaṁ saccaṁyeva → appiyam saccaṁ yeva (pts)คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ๑. กล่าวแต่วาจาสุภาษิตอย่างเดียว ไม่กล่าววาจาทุพภาษิต ๒. กล่าวแต่วาจาที่เป็นธรรมอย่างเดียว ไม่กล่าววาจาที่ไม่เป็นธรรม ๓. กล่าวแต่วาจาอันเป็นที่รักอย่างเดียว ไม่กล่าววาจาอันไม่เป็นที่รัก ๔. กล่าวแต่วาจาจริงอย่างเดียว ไม่กล่าววาจาเหลาะแหละ
Imehi kho, bhikkhave, catūhi aṅgehi samannāgatā vācā subhāsitā hoti, no dubbhāsitā, anavajjā ca ananuvajjā ca viññūnan”ti.
viññūnanti → viññūnan ti (pts)ภิกษุทั้งหลาย วาจาประกอบด้วยองค์ ๔ เหล่านี้แล เป็นสุภาษิต ไม่เป็น ทุพภาษิต ไม่มีโทษ และวิญญูชนทั้งหลายไม่ติเตียน”
Idamavoca bhagavā.
idamavoca → idam avoca (pts)พระผู้มีพระภาคผู้สุคตศาสดาได้ตรัสเวยยากรณภาษิตนี้แล้ว
Idaṁ vatvāna sugato athāparaṁ etadavoca satthā:
vatvā → vatvāna (bj: katthaci) | idaṁ → idam (pts) | athāparaṁ etadavoca → athāparam etad avoca (pts)จึงได้ตรัสคาถา ประพันธ์ต่อไปอีกว่า
“Subhāsitaṁ uttamamāhu santo, dhammaṁ bhaṇe nādhammaṁ taṁ dutiyaṁ;
subhāsitaṁ uttamamāhu → subhāsitam uttamam āhu (pts) nādhammaṁ taṁ → nādhammantaṁ (th) | nādhammaṁ → nādhammam (pts)สัตบุรุษทั้งหลายกล่าววาจาสุภาษิตว่าเป็นวาจาสูงสุด บุคคลพึงกล่าววาจาที่เป็นธรรม ไม่พึงกล่าววาจาที่ไม่เป็นธรรมเป็นที่สอง Piyaṁ bhaṇe nāppiyaṁ taṁ tatiyaṁ, saccaṁ bhaṇe nālikaṁ taṁ catutthan”ti.
nāppiyaṁ taṁ → nāppiyantaṁ (th) | nāppiyaṁ → nāppiyam (pts) nālikaṁ taṁ → nālikantaṁ (th) | nālikaṁ taṁ catutthanti → nālikam tam catutthan ti (pts)บุคคลพึงกล่าววาจาอันเป็นที่รัก ไม่พึงกล่าววาจาอันไม่เป็นที่รักเป็นที่สาม บุคคลพึงกล่าววาจาจริง ไม่พึงกล่าววาจาเท็จเป็นที่สี่
Atha kho āyasmā vaṅgīso uṭṭhāyāsanā ekaṁsaṁ uttarāsaṅgaṁ karitvā yena bhagavā tenañjaliṁ paṇāmetvā bhagavantaṁ etadavoca:
tenañjaliṁ paṇāmetvā → tenañjalimpaṇāmetvā (bjt, th) | ekaṁsaṁ → ekaṁsam (pts) | tenañjaliṁ → ten-añjaliṁ (pts) | bhagavantaṁ etadavoca → bhagavantam etad avoca (pts)ครั้งนั้น ท่านพระวังคีสะลุกขึ้นจากอาสนะ ห่มผ้าเฉวียงบ่าข้างหนึ่ง ประนมมือ ไปทางที่พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า
“paṭibhāti maṁ, bhagavā, paṭibhāti maṁ, sugatā”ti.
sugatāti → sugatā ti (pts)“ข้าแต่พระ ผู้มีพระภาค เนื้อความนี้ย่อมปรากฏแก่ข้าพระองค์ ข้าแต่พระสุคต เนื้อความนี้ ย่อมปรากฏแก่ข้าพระองค์”
“Paṭibhātu taṁ, vaṅgīsā”ti bhagavā avoca.
vaṅgīsāti → vaṅgīsā ti (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “เนื้อความนั้นจงปรากฏแก่เธอเถิด วังคีสะ”
Atha kho āyasmā vaṅgīso bhagavantaṁ sammukhā sāruppāhi gāthāhi abhitthavi:
sāruppāhi → sarūpāhi (bj, sya-all, pts) | sarūpāhi → sāruppāhi (bj: machasaṁ) | sarūpāhi → B. sārūpāhi here and further on. (pts note) | bhagavantaṁ → bhagavantam (pts)ครั้งนั้น ท่านพระวังคีสะได้ทูลสรรเสริญพระผู้มีพระภาค ด้วยคาถาทั้งหลาย อันสมควร ณ ที่เฉพาะพระพักตร์ว่า
“Tameva vācaṁ bhāseyya, yāyattānaṁ na tāpaye;
tameva vācaṁ → tam eva vācam (pts) yāyattānaṁ → yāy-attānaṁ (pts)บุคคลพึงกล่าวแต่วาจา ที่ไม่เป็นเหตุทำให้ตนเดือดร้อน Pare ca na vihiṁseyya, sā ve vācā subhāsitā.และไม่เป็นเหตุเบียดเบียนชนอื่น วาจานั้นแลเป็นสุภาษิตPiyavācaṁva bhāseyya, yā vācā paṭinanditā;
piyavācaṁva → piyavācameva (bj, sya-all) | piyavācameva → piyavācaṁ ca (bj: machasaṁ, PTS) | va → S1-3 -vācam eva. (pts note) | piyavācaṁva → piyavācam va (pts)บุคคลพึงกล่าวแต่วาจาอันเป็นที่รัก ที่ชนทั้งหลายชื่นชอบ Yaṁ anādāya pāpāni, paresaṁ bhāsate piyaṁ.ไม่พึงพูดหยาบคายต่อชนเหล่าอื่น พึงพูดแต่วาจาอันเป็นที่รักSaccaṁ ve amatā vācā, esa dhammo sanantano;
ve → S1-3 te. (pts note)คำสัตย์แลเป็นวาจาไม่ตาย ธรรมนี้เป็นของเก่า Sacce atthe ca dhamme ca, āhu santo patiṭṭhitā.
sacce → S1-3 sabbe. (pts note)สัตบุรุษทั้งหลายตั้งมั่นแล้วในคำสัตย์ ทั้งที่เป็นอรรถและเป็นธรรมYaṁ buddho bhāsate vācaṁ, khemaṁ nibbānapattiyā;
bhāsate → bhāsati (sya-all) | buddho → S1-3 sambuddho. (pts note) | yaṁ → yam (pts) nibbānapattiyā → nibbāṇapattiyā (bj)พระพุทธเจ้าตรัสพระวาจาใด อันเกษม เพื่อบรรลุนิพพาน Dukkhassantakiriyāya, sā ve vācānamuttamā”ti.
ti → Thera-g. 1227-1230. (pts note) | vācānamuttamāti → vācānamuttamā ti (pts)เพื่อทำที่สุดแห่งทุกข์ พระวาจานั้นแล สูงสุดกว่าวาจาทั้งหลาย สุภาสิตสูตรที่ ๕ จบ