Gopālakasutta
Evaṁ me sutaṁ—
evaṁ me → (sya-all) | evaṁ → evam (pts)I have heard that
ekaṁ samayaṁ bhagavā kosalesu cārikaṁ carati mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṁ.
kosalesu → janapadesu (bj: katthaci) | bhikkhusaṅghena → bhikkhusaṁghena (ms2005)on one occasion the Blessed One was wandering among the Kosalans with a large community of monks.
Atha kho bhagavā maggā okkamma yena aññataraṁ rukkhamūlaṁ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi.
tenupasaṅkami → ten upasaṅkami (pts)Then, coming down from the road, he went to a certain tree, and on arrival sat down on a seat laid out.
Atha kho aññataro gopālako yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi.
tenupasaṅkami → ten upasaṅkami (pts)A certain cowherd then went to the Blessed One and, on arrival, having bowed down to him, sat to one side.
Ekamantaṁ nisinnaṁ kho taṁ gopālakaṁ bhagavā dhammiyā kathāya sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṁsesi.
samādapesi → samādāpesi (?) | samādapesi → samādāpesi (cck: ?) | sampahaṁsesi → saṁpahaṁsesi (pts)As he was sitting there, the Blessed One, instructed, urged, roused, & encouraged him with Dhamma-talk.
Atha kho so gopālako bhagavatā dhammiyā kathāya sandassito samādapito samuttejito sampahaṁsito bhagavantaṁ etadavoca:
samādapito → samādāpito (?) | bhagavatā → bhagavato (sya-all) | samādapito → samādipito (cck: ?) | sampahaṁsito → saṁpahaṁsito (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)The cowherd–instructed, urged, roused, & encouraged by the Blessed One’s talk on Dhamma–said to him,
“adhivāsetu me, bhante, bhagavā svātanāya bhattaṁ saddhiṁ bhikkhusaṅghenā”ti.
bhikkhusaṅghenāti → bhikkhusaṁghenāti (ms2005) | bhikkhusaṅghenāti → bhikkhusaṁghenā ti (pts)“Lord, may the Blessed One, together with the community of monks, acquiesce to my offer of tomorrow’s meal.”
Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena.The Blessed One acquiesced with silence.
Atha kho so gopālako bhagavato adhivāsanaṁ viditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṁ abhivādetvā padakkhiṇaṁ katvā pakkāmi.
uṭṭhāyāsanā → uṭṭhāy āsanā (pts)Then the cowherd, understanding the Blessed One’s acquiescence, got up from his seat,
bowed down to the Blessed One and left, circling him to the right.
Atha kho so gopālako tassā rattiyā accayena sake nivesane pahūtaṁ appodakapāyāsaṁ paṭiyādāpetvā navañca sappiṁ bhagavato kālaṁ ārocesi:
appodakapāyāsaṁ → appodakapāyasaṁ (cck) | pahūtaṁ → pahutaṁ (sya-all) | ārocesi → arocesi (pts) | appodakapāyasaṁ → appodakapāyāsaṁ (cck: sabbattha) | navañca → navañ ca (pts)Then, after the night had passed, the cowherd–
having prepared in his own home a great deal of thick milk-rice porridge & fresh ghee–
announced the time of the meal to the Blessed One:
“kālo, bhante, niṭṭhitaṁ bhattan”ti.
bhattanti → bhattaṁti (bjt) | bhattanti → bhattan ti (pts)“It’s time, lord.
The meal is ready.”
Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṁ nivāsetvā pattacīvaramādāya saddhiṁ bhikkhusaṅghena yena tassa gopālakassa nivesanaṁ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi.
pubbaṇhasamayaṁ → pubbanhasamayaṁ (bj) | bhikkhusaṅghena → bhikkhusaṁghena (ms2005, pts) | pattacīvaramādāya → pattacīvaram ādāya (pts) | tenupasaṅkami → ten upasaṅkami (pts)So the Blessed One early in the morning adjusted his under robe and–
carrying his bowl & robes–went together with the community of monks to the cowherd’s home.
On arrival, he sat down on a seat laid out.
Atha kho so gopālako buddhappamukhaṁ bhikkhusaṅghaṁ appodakapāyāsena navena ca sappinā sahatthā santappesi sampavāresi.
appodakapāyāsena → appodakapāyāsena ca (sya-all, pts-vp-pli1) | appodakapāyāsena → appodakapāyasena (cck) | so → (sya-all) | appodakapāyasena → appodakapāyāsena ca (cck: syā. pī.) | buddhappamukhaṁ → buddhapamukhaṁ (bjt) | bhikkhusaṅghaṁ → bhikkhusaṁghaṁ (ms2005) | buddhappamukhaṁ bhikkhusaṅghaṁ → buddhapamukhaṁ bhikkhusaṁghaṁ (pts) | sampavāresi → saṁpavāresi (pts)The cowherd, with his own hand,
served & satisfied the community of monks headed by the Blessed One with thick milk-rice porridge & fresh ghee.
Atha kho so gopālako bhagavantaṁ bhuttāviṁ onītapattapāṇiṁ aññataraṁ nīcaṁ āsanaṁ gahetvā ekamantaṁ nisīdi.
onītapattapāṇiṁ → dhotahatthapānin (?) [for dhotapattapānin] ti pi pāṭho dhotapattahatthan ti attho. (pts note)Then, when the Blessed One had eaten and had rinsed his bowl & hands,
the cowherd, taking a lower seat, sat down to one side.
Ekamantaṁ nisinnaṁ kho taṁ gopālakaṁ bhagavā dhammiyā kathāya sandassetvā samādapetvā samuttejetvā sampahaṁsetvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi.
uṭṭhāyāsanā → uṭṭhāy āsanā (pts)As he was sitting there, the Blessed One, instructed, urged, roused,
& encouraged him with Dhamma-talk, then got up from his seat & left.
Atha kho acirapakkantassa bhagavato taṁ gopālakaṁ aññataro puriso sīmantarikāya jīvitā voropesi.
aññataro → añña taro (th)Now, not long after the Blessed One’s departure,
the cowherd was killed by a certain man between the boundaries of two villages.
Atha kho sambahulā bhikkhū yena bhagavā tenupasaṅkamiṁsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdiṁsu. Ekamantaṁ nisinnā kho te bhikkhū bhagavantaṁ etadavocuṁ:
tenupasaṅkamiṁsu → ten upasaṅkamiṁsu (pts) | etadavocuṁ → etad avocuṁ (pts)A large number of monks then went to the Blessed One and, on arrival, having bowed down to him, sat to one side.
As they were sitting there, they told him,
“yena, bhante, gopālakena ajja buddhappamukho bhikkhusaṅgho appodakapāyāsena navena ca sappinā sahatthā santappito sampavārito so kira, bhante, gopālako aññatarena purisena sīmantarikāya jīvitā voropito”ti.
appodakapāyāsena → appodakapāyasena (bj, cck); appodakapāyāsena ca (sya-all) | sīmantarikāya → simantarikāya (bj) | sīmantarikāya → ABCD si-. (pts note) | buddhappamukho → buddhapamukho (bjt) | bhikkhusaṅgho → bhikkhusaṁgho (ms2005) | buddhappamukho bhikkhusaṅgho → buddhapamukho bhikkhusaṁgho (pts) | voropitoti → voropito ti (pts)“The cowherd who today served & satisfied the community of monks
headed by the Blessed One with thick milk-rice porridge & fresh ghee,
has been killed, it is said, by a certain man between the boundaries of two villages.”
Atha kho bhagavā etamatthaṁ viditvā tāyaṁ velāyaṁ imaṁ udānaṁ udānesi:
etamatthaṁ → etam atthaṁ (pts)Then, on realizing the significance of that, the Blessed One on that occasion exclaimed:
“Diso disaṁ yaṁ taṁ kayirā, verī vā pana verinaṁ;
yaṁ taṁ → yantaṁ (bjt, th) | yaṁ → yan (pts) verī → veri (pts)Whatever an enemy might do to an enemy, or a foe to a foe, Micchāpaṇihitaṁ cittaṁ, pāpiyo naṁ tato kare”ti.
kareti tatiyaṁ → kare ti (pts) | kare → See Dhammapadaṁ, v. 42. (pts note)the ill-directed mind can do to you even worse.
Tatiyaṁ.
tatiyaṁ → tatiyaṁ evamme (sya-all) | tatiyaṁ → ti (pts)