Sacittasutta๕๑ สจิตตสูตร
Ekaṁ samayaṁ bhagavā sāvatthiyaṁ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme.
viharati → virahati (sya-all)สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของ อนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี
Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi:
bhikkhū → bhikkhu (bj)ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคได้รับสั่งเรียกภิกษุ ทั้งหลายมาตรัสว่า
“bhikkhavo”ti.
bhikkhavoti → bhikkhavo ti (pts)ภิกษุทั้งหลาย
“Bhadante”ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṁ.
bhikkhū → bhikkhu (bj) | Bhadante → M. Ph. bhaddante. (pts note) | bhadanteti → bhadante ti (pts)ภิกษุเหล่านั้นทูลรับสนองพระดำรัสแล้ว
Bhagavā etadavoca:
etadavoca → etad avoca (pts)พระผู้มี พระภาคจึงได้ตรัสเรื่องนี้ว่า
“No ce, bhikkhave, bhikkhu paracittapariyāyakusalo hoti, atha ‘sacittapariyāyakusalo bhavissāmī’ti—
bhavissāmī’ti → bhavissāmāti (sya-all) | sacittapariyāyakusalo bhavissāmīti → sacittapariyāyakusalā bhavissāmāti (sya-all) | ce → no ca (bj: sīmu) | bhavissāmī’ti → bhavissāmāti (bj: syā) | bhavissāmī’ti → bhavissāmāti (cck: syā.) | ce → Ph. T. ca. (pts note) | sacittapariyāyakusalo → M7. S. -lā; T. sacittaṁ pariyāyakusalāya; M6 pariyāyakusalā. (pts note) | bhavissāmī → M6. M7. S. -mā; Ph. omits bhavissāmī ti. (pts note) | + → kho (bjt) | paracittapariyāyakusalo → paracittapariyāya kusalo (bjt) | sacittapariyāyakusalo → sacittapariyāya kusalo (bjt) | bhavissāmīti → bhavissāmī ti evaṁ (pts)ภิกษุทั้งหลาย หากภิกษุเป็นผู้ไม่ฉลาดในวาระจิตของผู้อื่น เมื่อเป็นเช่นนั้น เธอทั้งหลายพึงสำเหนียกว่า “เราทั้งหลายจักเป็นผู้ฉลาดในวาระจิตของตน”
evañhi vo, bhikkhave, sikkhitabbaṁ.
evañhi → evaṁ hi (bjt) | evañhi → hi (pts)ภิกษุ ทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงสำเหนียกอย่างนี้แล
Kathañca, bhikkhave, bhikkhu sacittapariyāyakusalo hoti?
sacittapariyāyakusalo → T. sacittaṁ pa- (pts note) | sacittapariyāyakusalo → sacittapariyāya kusalo (bjt) | kathañca → kathañ ca (pts)ภิกษุเป็นผู้ฉลาดในวาระจิตของตน เป็นอย่างไร
Seyyathāpi, bhikkhave, itthī vā puriso vā daharo yuvā maṇḍanakajātiko ādāse vā parisuddhe pariyodāte acche vā udakapatte sakaṁ mukhanimittaṁ paccavekkhamāno sace tattha passati rajaṁ vā aṅgaṇaṁ vā, tasseva rajassa vā aṅgaṇassa vā pahānāya vāyamati.
udakapatte → udapatte (bj, pts) | itthī → itthi (pts) | maṇḍanakajātiko → maṇḍanakajātiyo (pts) | daharo → T. M6. M7 insert vā. (pts note) | yuvā → T. yuvā thā (sic). (pts note) | maṇḍanakajātiyo → M. S. -ko; Ph. -najātiko; M6 -jāte. (pts note) | udapatte → all MSS. have here udakapatte. (pts note) | aṅgaṇaṁ → M6 aṅganaṁ. (pts note) | vā → omitted by M6. (pts note) | aṅgaṇassa → T. M6 aṅganassa. (pts note) | seyyathāpi → seyyathā pi (pts) | tasseva rajassa → tass eva rajjassa (pts)
No ce tattha passati rajaṁ vā aṅgaṇaṁ vā, tenevattamano hoti paripuṇṇasaṅkappo:
aṅgaṇaṁ → T. M6 aṅganaṁ. (pts note) | tenevattamano → ten ev attamano (pts)
‘lābhā vata me, parisuddhaṁ vata me’ti.
parisuddhaṁ → paripuṇṇaṁ (bj) | parisuddhaṁ → M6 omits pari- till [e]va. (pts note) | meti → me ti evam (pts)
Evamevaṁ kho, bhikkhave, bhikkhuno paccavekkhaṇā bahukārā hoti kusalesu dhammesu:
bhikkhuno paccavekkhaṇā bahukārā → bhikkhu paccavekkhamāno bahukāro (mr) | bahukārā → bahūkārā (bj) | paccavekkhaṇā → paccavekkhanā (pts) | bahukārā → bhikkhu paccavekkhamāno bahukāro (cck: ka.) | bhikkhuno → M. Ph. bhikkhu. (pts note) | paccavekkhanā → M7. S. -ṇā; M. Ph. -māno. (pts note) | bahukārā → M. Ph. -ro; M6 -kāranā. (pts note) | hoti → T. honti. (pts note) | evamevaṁ → evameva (bjt, th) | evamevaṁ → eva (pts)คือ ภิกษุมีการพิจารณาที่เป็นอุปการะมากในกุศลธรรมทั้งหลายว่า
‘abhijjhālu nu kho bahulaṁ viharāmi, anabhijjhālu nu kho bahulaṁ viharāmi, byāpannacitto nu kho bahulaṁ viharāmi, abyāpannacitto nu kho bahulaṁ viharāmi, thinamiddhapariyuṭṭhito nu kho bahulaṁ viharāmi, vigatathinamiddho nu kho bahulaṁ viharāmi, uddhato nu kho bahulaṁ viharāmi, anuddhato nu kho bahulaṁ viharāmi, vicikiccho nu kho bahulaṁ viharāmi, tiṇṇavicikiccho nu kho bahulaṁ viharāmi, kodhano nu kho bahulaṁ viharāmi, akkodhano nu kho bahulaṁ viharāmi, saṅkiliṭṭhacitto nu kho bahulaṁ viharāmi, asaṅkiliṭṭhacitto nu kho bahulaṁ viharāmi, sāraddhakāyo nu kho bahulaṁ viharāmi, asāraddhakāyo nu kho bahulaṁ viharāmi, kusīto nu kho bahulaṁ viharāmi, āraddhavīriyo nu kho bahulaṁ viharāmi, asamāhito nu kho bahulaṁ viharāmi, samāhito nu kho bahulaṁ viharāmī’ti.
abhijjhālu → abhijjhālū (bj) | anabhijjhālu → anabhijjhālū (bj) | thinamiddhapariyuṭṭhito → thīnamiddhapariyuṭṭhito (bj, sya-all, pts) | vicikiccho → ba. vicikiccho (sya-all: yu.) | nu → omitted by M6. (pts note) | viharāmi → M6 adds saṁkiliṭṭha. (pts note) | avyāpannacitto → T. avya- (pts note) | viharāmi → omitted by T. (pts note) | akkodhano → M. Ph. ako- (pts note) | saṅkiliṭṭhacitto → saṁkiliṭṭhacitto (my, th, ms2005, pts) | asaṅkiliṭṭhacitto → asaṁkiliṭṭhacitto (my, th, ms2005, pts) | byāpannacitto → vyāpannacitto (bjt, pts) | vigatathinamiddho → vigatathīnamiddho (bjt, th, pts) | āraddhavīriyo → āraddhaviriyo (bjt, th, pts) | viharāmīti → viharāmī ti (bjt, pts)“เราเป็นผู้ มีอภิชฌา(ความเพ่งเล็งอยากได้ของเขา)อยู่โดยมากหรือหนอ หรือไม่มีอภิชฌา เรา เป็นผู้มีจิตพยาบาทอยู่โดยมากหรือหนอ หรือมีจิตไม่พยาบาท เราเป็นผู้มี ถีนมิทธะ(ความหดหู่และเซื่องซึม)กลุ้มรุมอยู่โดยมากหรือหนอ หรือปราศจาก ถีนมิทธะ เราเป็นผู้มีจิตฟุ้งซ่านอยู่โดยมากหรือหนอ หรือไม่มีจิตฟุ้งซ่าน เราเป็นผู้มี ความสงสัยอยู่โดยมากหรือหนอ หรือข้ามพ้นความสงสัยแล้ว เราเป็นผู้มักโกรธอยู่ โดยมากหรือหนอ หรือไม่มักโกรธ เราเป็นผู้มีจิตเศร้าหมองอยู่โดยมากหรือหนอ หรือมีจิตไม่เศร้าหมอง เราเป็นผู้มีกายกระสับกระส่ายอยู่โดยมากหรือหนอ หรือมี กายไม่กระสับกระส่าย เราเป็นผู้เกียจคร้านอยู่โดยมากหรือหนอ หรือปรารภความเพียร เราเป็นผู้มีจิตไม่ตั้งมั่นอยู่โดยมากหรือหนอ หรือมีจิตตั้งมั่น” เปรียบเหมือนสตรี หรือบุรุษที่ยังหนุ่มสาว มีปกติชอบแต่งตัว ส่องดูเงาหน้าของตนในกระจกเงาอัน บริสุทธิ์ผุดผ่อง หรือในภาชนะน้ำที่ใส ถ้าเห็นธุลีหรือจุดดำที่หน้านั้นก็พยายามขจัด ธุลีหรือจุดดำนั้นเสีย หากไม่เห็นธุลีหรือจุดดำที่หน้านั้น ก็ดีใจ ภูมิใจด้วยเหตุนั้น เองว่า ‘เป็นลาภของเราหนอ หน้าของเราบริสุทธิ์แล้วหนอ’
Sace, bhikkhave, bhikkhu paccavekkhamāno evaṁ jānāti:ถ้าภิกษุพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า
‘abhijjhālu bahulaṁ viharāmi, byāpannacitto bahulaṁ viharāmi, thinamiddhapariyuṭṭhito bahulaṁ viharāmi, uddhato bahulaṁ viharāmi, vicikiccho bahulaṁ viharāmi, kodhano bahulaṁ viharāmi, saṅkiliṭṭhacitto bahulaṁ viharāmi, sāraddhakāyo bahulaṁ viharāmi, kusīto bahulaṁ viharāmi, asamāhito bahulaṁ viharāmī’ti, tena, bhikkhave, bhikkhunā tesaṁyeva pāpakānaṁ akusalānaṁ dhammānaṁ pahānāya adhimatto chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhī ca appaṭivānī ca sati ca sampajaññañca karaṇīyaṁ.
abhijjhālu → abhijjhālū (bj) | thinamiddhapariyuṭṭhito → thīnamiddhapariyuṭṭhito (bj, pts) | vicikiccho → vecikiccho (sya-all) | ussoḷhī → ussoḷhi (sya-all, pts) | appaṭivānī → appaṭivāni (pts) | vecikiccho → ba. vicikiccho (sya-all: yu.) | vyāpannacitto → T. vya- (pts note) | vicikiccho → S. ve- (pts note) | yeva → omitted by T. M7. (pts note) | saṅkiliṭṭhacitto → saṁkiliṭṭhacitto (my, bjt, th, ms2005, pts) | tesaṁyeva → tesaṁ yeva (bjt, pts) | viharāmīti → viharāmī ti (pts) | sampajaññañca → sampajaññañ ca (pts)‘เราเป็นผู้มีอภิชฌาอยู่โดยมาก เป็นผู้มีจิต พยาบาทอยู่โดยมาก เป็นผู้มีถีนมิทธะกลุ้มรุมอยู่โดยมาก เป็นผู้มีจิตฟุ้งซ่านอยู่โดย มาก เป็นผู้มีความสงสัยอยู่โดยมาก เป็นผู้มักโกรธอยู่โดยมาก เป็นผู้มีจิตเศร้าหมอง อยู่โดยมาก เป็นผู้มีกายกระสับกระส่ายอยู่โดยมาก เป็นผู้เกียจคร้านอยู่โดยมาก เป็นผู้มีจิตไม่ตั้งมั่นอยู่โดยมาก’ ภิกษุนั้นควรทำความพอใจ ความพยายาม ความ อุตสาหะ ความขะมักเขม้น ความไม่ท้อถอย สติและสัมปชัญญะให้มีประมาณยิ่ง เพื่อละบาปอกุศลธรรมเหล่านั้น ภิกษุนั้นควรทำความพอใจ ความพยายาม ความอุตสาหะ ความขะมักเขม้น ความไม่ท้อถอย สติและสัมปชัญญะให้มีประมาณยิ่งเพื่อละบาปอกุศลธรรมเหล่านั้น
Seyyathāpi, bhikkhave, ādittacelo vā ādittasīso vā. Tasseva celassa vā sīsassa vā nibbāpanāya adhimattaṁ chandañca vāyāmañca ussāhañca ussoḷhiñca appaṭivāniñca satiñca sampajaññañca kareyya.
seyyathāpi → seyyathā pi (pts) | tasseva → tass eva (pts) | chandañca vāyāmañca ussāhañca ussoḷhiñca appaṭivāniñca satiñca sampajaññañca → chandañ ca vāyāmañ ca ussāhañ ca ussoḷhiñ ca appaṭivāniñ ca satiñ ca sampajaññañ ca (pts)เปรียบเหมือนบุคคลผู้มีผ้าที่ถูกไฟไหม้ หรือมีศีรษะที่ถูกไฟไหม้ พึงทำความพอใจ ความพยายาม ความอุตสาหะ ความขะมักเขม้น ความไม่ท้อถอย สติและ สัมปชัญญะให้มีประมาณยิ่งเพื่อดับไฟที่ไหม้ผ้าหรือไฟที่ไหม้ศีรษะนั้น
Evamevaṁ kho tena, bhikkhave, bhikkhunā tesaṁyeva pāpakānaṁ akusalānaṁ dhammānaṁ pahānāya adhimatto chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhī ca appaṭivānī ca sati ca sampajaññañca karaṇīyaṁ.
bhikkhave → (bj) | ussoḷhī → ussoḷhi (bj, pts) | appaṭivānī → appaṭivāni (pts) | tena → M. Ph. put tena before bhikkhave. (pts note) | evamevaṁ → evameva (bjt, th) | tesaṁyeva → tesaṁ yeva (bjt, pts) | evamevaṁ → evam eva (pts) | sampajaññañca → sampajaññañ ca (pts)
Sace pana, bhikkhave, bhikkhu paccavekkhamāno evaṁ jānāti:ภิกษุทั้งหลาย ถ้าภิกษุพิจารณาอยู่ รู้อย่างนี้ว่า
‘anabhijjhālu bahulaṁ viharāmi, abyāpannacitto bahulaṁ viharāmi, vigatathinamiddho bahulaṁ viharāmi, anuddhato bahulaṁ viharāmi, tiṇṇavicikiccho bahulaṁ viharāmi, akkodhano bahulaṁ viharāmi, asaṅkiliṭṭhacitto bahulaṁ viharāmi, asāraddhakāyo bahulaṁ viharāmi, āraddhavīriyo bahulaṁ viharāmi, samāhito bahulaṁ viharāmī’ti, tena, bhikkhave, bhikkhunā tesuyeva kusalesu dhammesu patiṭṭhāya uttari āsavānaṁ khayāya yogo karaṇīyo”ti.
anabhijjhālu → anabhijjhālū (bj) | uttari → uttariṁ (bj, sya-all, pts) | karaṇīyoti paṭhamaṁ → karaṇīyo ti (bj, pts) | avyāpannacitto → T. avya- (pts note) | akkodhano → M. Ph. ako- (pts note) | uttariṁ → M. Ph. -ri. (pts note) | asaṅkiliṭṭhacitto → asaṁkiliṭṭhacitto (my, th, ms2005, pts) | vigatathinamiddho → vigatathīnamiddho (bjt, th, pts) | āraddhavīriyo → āraddhaviriyo (bjt, th, pts) | viharāmīti → viharāmī ti (bjt, pts) | tesuyeva → tesu yeva (pts)‘เราเป็นผู้ไม่มีอภิชฌาอยู่โดย มาก เป็นผู้มีจิตไม่พยาบาทอยู่โดยมาก เป็นผู้ปราศจากถีนมิทธะอยู่โดยมาก เป็นผู้ ไม่มีจิตฟุ้งซ่านอยู่โดยมาก เป็นผู้ข้ามพ้นความสงสัยแล้วอยู่โดยมาก เป็นผู้ไม่โกรธ อยู่โดยมาก เป็นผู้มีจิตไม่เศร้าหมองอยู่โดยมาก เป็นผู้มีกายไม่กระสับกระส่ายอยู่ โดยมาก เป็นผู้ปรารภความเพียรอยู่โดยมาก เป็นผู้มีจิตตั้งมั่นอยู่โดยมาก’ ภิกษุนั้น ควรตั้งมั่นอยู่ในกุศลธรรมเหล่านั้นแล้วทำความเพียรเพื่อความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้ง หลายให้ยิ่งขึ้นไป